Linos Vandekerckhove krijgt prestigieuze Young Investigator Award

Leuvens hiv-onderzoek bekroond op Wereldaidscongres

Katrien Steyaert

Wereldwijd zijn 40 miljoen mensen besmet met hiv. Wat kunnen we doen om de pandemie in te dijken? Sinds zijn werk in Rwanda heeft de vraag dokter Linos Vandekerckhove (Afdeling Moleculaire Geneeskunde) niet meer losgelaten. Vlak voor hij zijn doctoraat beëindigt, heeft hij een belangrijke stap gezet in de richting van het antwoord. Daarvoor werd hij nu bekroond.

Nadat hij in 1998 afstudeerde als arts aan de K.U.Leuven volgde Linos Vandekerckhove een opleiding tropengeneeskunde. “Dat zit in je. Ik voelde dat ik dat op dat moment moest doen. Kort daarna werd ik in Rwanda, waar ik drie maanden gewerkt hebt, voor het eerst met hiv geconfronteerd. De infectie ging er toen hand in hand met tuberculose. Tijdens mijn specialisatie in de interne geneeskunde liep ik daarna een deel van mijn assistentschap in Zuid-Afrika, waar ik opnieuw middenin het aids-probleem zat. Als ik van wacht was, nam ik gemiddeld vier patiënten op met hiv in het eindstadium. Binnen de twee dagen stierven er twee. Dat trof me enorm.”

Artificiële cellen
Vandekerckhove greep dan ook zijn kans toen hij in het laboratorium van professor Zeger Debyser onderzoek kon doen naar nieuwe doelwitten voor geneesmiddelen tegen de ziekte. “Het integrase-eiwit van het virus zorgt voor de inbouw van het virus-DNA in ons eigen DNA. Vandaar dat aids een behandelbare maar ongeneeslijke aandoening is: het genetische materiaal van het virus blijft voor altijd in onze cellen aanwezig en kan er niet uitgeknipt worden. Sinds de jaren negentig weten we dat het aids-virus eiwitten van menselijke cellen gebruikt om zich te vermenigvuldigen, de zogenaamde co-factoren. De groep van professor Debyser kon in 2002 al aantonen dat LEDGF-eiwit, een cellulair eiwit, de bindingspartner is van het virale eiwit integrase. LEDGF heeft een domein waarop het integrase vastklikt en een DNA-bindend domein dat het LEDGF-integrasecomplex aan ons eigen DNA bindt. Zo raakt het virus in onze cellen ingebouwd. Maar het was nog niet duidelijk hoe belangrijk die interactie is voor de vermenigvuldiging van het virus en wat er gebeurt als je die interactie onderbreekt.”
Voer voor het doctoraat van de jonge arts. “Zo’n project wordt door een groep gedragen waarbij iedereen data aanlevert. Ik werkte met het hiv-virus zelf. We konden eerst aantonen dat het virus zich veel minder goed kan vermenigvuldigen in cellen waarin het LEDGF nauwelijks nog aanwezig is. In werkelijkheid zal een medicijn de hoeveelheid LEDGF niet naar beneden brengen maar de interactie tussen de twee eiwitten proberen te blokkeren. Daarom maakte ik, samen met mijn collega Jan De Rijck, cellijnen aan die alleen het integrase-bindend domein van LEDGF aanmaakten. Dat eiwitfragmentje ging in competitie met LEDGF voor de binding aan het integrase-eiwit van het virus. Wat bleek? De artificiële cellen wonnen. Het LEDGF-fragmentje belet dat het virus kan worden ingebouwd en zo wordt de virusreplicatie sterk geremd.”

Gates en Clinton
Die ontdekking verdiende een bekroning: de Young Investigator Award op het tweejaarlijkse Wereldaidscongres. “Zo’n 13.000 onderzoekers jonger dan 35 sturen een abstract in. In elk van vijf categorieën wordt een persoon gelauwerd voor zijn recente bijdrage tot het aidsonderzoek. Voor het basisonderzoek werd ik als enige Europeaan uitgekozen. Eerdere presentaties op vooraanstaande aidscongressen gaven aan dat we goed bezig waren maar die bekroning kwam uit de lucht vallen. Het is een enorme eer.”
Het prijzengeld, 1.000 dollar, wordt verdeeld tussen het laboratorium, Jan De Rijck en Vandekerckhove zelf. “Veel belangrijker is dat de award deuren opent. Bedrijven zien nu in dat onze ontdekking een plaats verdient op hun prioriteitenlijstje. Zo kunnen we ze warm maken om samen met ons geneesmiddelen te ontwikkelen. Professor Debyser heeft al positieve respons gekregen uit verschillende hoeken.”
Vandekerckhove mocht zijn prijs in ontvangst nemen in Toronto, waar het Wereldaidscongres dit jaar werd gehouden: “Dat is gigantisch. Tijdens de openingssessies in een stadion met 25.000 deelnemers gaven prominenten als Bill Gates, Bill Clinton en Peter Piot (Belgische wetenschapper en directeur van UNAIDS, het aidsprogramma van de Verenigde Naties — red.) hun kijk op het probleem. Het thema dit jaar was ‘It’s time to deliver’, tijd om resultaten te tonen en die om te zetten in de praktijk. Niet binnen tien jaar maar nu meteen. Vooral de data van het onderzoek naar integratieremmers waren nooit gezien. Als je erin slaagt om het integrase te blokkeren, is dat blijkbaar krachtiger dan alle stappen die tot nu toe waren gezet. Dat is heel beloftevol. Het hiv-onderzoek biedt nog tal van mogelijkheden, die ik op de voet zal blijven volgen.”
In oktober verhuist Vandekerckhove naar UZ Gent, net als UZ Leuven één van de erkende aidsreferentiecentra in Vlaanderen. “Ik blijf samenwerken met de groep van professor Debyser maar zal me vooral toeleggen op hiv-patiënten, wat ik in Leuven al één dag per week deed. Het is essentieel om het contact met de praktijk niet te verliezen. Dat motiveert me het meest: zien waarvoor je het allemaal doet.”