Een kapittelkerk op de grenslijn: gregoriaans en liturgie in de O.L.V.-kerk van Tongeren (10de-15de eeuw)
De voormalige kapittelkerk van Onze-Lieve-Vrouw in Tongeren, de
huidige Onze-Lieve-Vrouw-Geboorte- Basiliek, bewaart een belangrijke en
homogene collectie gregoriaanse handschriften uit de tiende tot de
vijftiende eeuw; ook het Tongerse Stadsarchief bezit een belangrijke
collectie
gregoriaanse fragmenten uit dezelfde periode. Het opzet van het
gevoerde onderzoek was om, via een analytische benadering, het
gregoriaans in Tongeren te situeren ten opzichte van het gekende
gregoriaanse repertoire.
Een belangrijke eerste ontwikkelingsfase
van het gregoriaans vond plaats tussen de late zevende en de late
negende eeuw, en resulteerde in een onvoltooid proces van
‘properization’ (James McKinnon) en in het ontstaan van twee
deelrepertoires, de ‘ensembles ouest’ en ‘est’ (Michel Huglo). Analyse
van de Tongerse bronnen leidde tot de conclusie dat het gregoriaans in
Tongeren zich op de grenslijn tussen deze beide ‘ensembles’ bevindt,
wat verklaard wordt door de geopolitieke situering van Tongeren, en,
bij uitbreiding, van het middeleeuwse bisdom Luik, en van Lotharingen
als een dynamische culturele ‘transit zone’.
Het gregoriaans in
Tongeren werd onderzocht in twee opzichten. Om het als totaliteit te
situeren, werd in de eerste plaats een analyse uitgevoerd met
betrekking tot de fundamentele ‘parameters’ notatie en ‘gregoriaans
dialect’.Uit de analyse van deze parameters (in concreto de
passieletters, de adiastematische en de diastematische neumennotatie,
en de melodische en modale kenmerken van het in Tongeren dominante
Oost-Frankische dialect) is gebleken dat zowel Oost- als
West-Frankische invloeden in het Tongerse gregoriaans zijn terug te
vinden. Bovendien is voor beide een continuïteit vast te stellen over
de hele periode.
Ten tweede werd een voor de regio van Tongeren
representatieve selectie uit de belangrijkste delen van het
gregoriaanse repertoire geanalyseerd, afkomstig uit het het mis-,
officie- en processierepertoire. De repertoire-analyse bevestigt het
patroon dat in de studie van de parameters werd vastgesteld. Terwijl de
meeste heiligenofficies verbanden met Oost-Frankische bronnen vertonen,
blijkt de meerderheid van de sequenzen van West-Frankische oorsprong.
Anderzijds zijn uitzonderingen niet uitgesloten, zoals het
Vincentius-officie dat wellicht vanuit Saint-Germain-des-Prés naar
Tongeren is gekomen, of de kleine groep sequenzen geschreven door
Notker van Sankt-Gallen.
Verder vertonen bepaalde secties uit het
repertoire, zoals de officies voor de Tongerse bisschoppen (Maternus in
het bijzonder) en een aantal belangrijke processies, een intrinsieke
band met Tongeren als stad, doordat ze zowel op ruimtelijk als op
intellectueel vlak ‘het terrein afbakenen’. Het bouwen van nieuwe
stadsmuren vond in de dertiende eeuw in deze officie- en
processiegezangen een muzikale tegenhanger.
Tenslotte heeft het
repertoire-onderzoek nieuwe gegevens opgeleverd die de muzikale rol van
het middeleeuwse bisdom Luik verder preciseren. De bronnen in Tongeren
bezitten immers een veelgelaagde neerslag van de geschiedenis van het
gregoriaans, maar dat betekent niet dat deze bronnen enkel passief
weerspiegelen wat elders werd gecreëerd. Het bisdom Luik droeg ook
actief bij tot de transmissie van composities van het West- naar het
Oost-Frankische deel van Europa en vice versa, zoals het
Vincentius-officie of het Agnus Dei Schildbach 86. Bovendien speelde de
bestudeerde regio een niet
te onderschatten rol in de creatie en
verspreiding van nieuw repertoire, zoals de meer bekende officies voor
Lambertus en de Drievuldigheid, of de minstens evenwaardige officies
voor Servatius, Gertrudis, Maternus of Corpus Christi.
 
Uit het
onderzoek kan worden besloten dat de diversiteit en complexiteit van
het gregoriaanse repertoire in Tongeren getuigt van de continuïteit van
het ‘overgangskarakter’ van het bisdom Luik, Lotharingen, en het
Rijn-Maasgebied. De variatie aan invloeden en de grote rijkdom van het
laat-middeleeuwse gregoriaanse repertoire in Tongeren en het bisdom
Luik getuigen bijgevolg van een muziekcultuur die tussen de tiende en
de vijftiende eeuw een bijzondere bloei en een aanzienlijke
productiviteit kende. Doorheen de gedetailleerde studie van de algemene
parameters en van doelgericht geselecteerde secties van het repertoire,
leverde dit onderzoek een bijdrage tot een beter begrip van de muzikale
cultuur van deze regio, die openstond voor velerlei invloeden en op
haar beurt een ruime weerklank vond. Deze rijke gregoriaanse cultuur
vormde aldus de creatieve voedingsbodem voor de ‘Frans-Vlaamse’
polyfonie van latere eeuwen.
.
A Collegiate Church on the Divide: Chant and Liturgy at the Church of Our Lady in Tongeren (10th-15th centuries)
The former collegiate church of Our Lady in Tongeren, the present
Basilica of the Nativity of Our Lady, holds an important and
homogeneous collection of chant manuscripts, dating from the tenth to
the fifteenth centuries; furthermore, the City Archives of Tongeren
possess an important collection of chant fragments from the same
period. The aim of research was to specify, through an analytical
approach, the position of the chant in the sources from Tongeren
towards the general chant repertory.
An important phase of
development took place between the late seventh and the late ninth
century, and resulted in an incompleted process of ‘properization’
(James McKinnon) and in the rise of two partial repertories, the
‘ensembles ouest’ and ‘est’ (Michel Huglo). The analysis of the
Tongeren sources led to the conclusion that chant in Tongeren is to be
situated on the divide between both ‘ensembles’, which is explained by
the geopolitical situation of Tongeren, and, in a broader sense, of the
medieval diocese of Liège and of Lorraine as a dynamic cultural transit
zone.
Chant in Tongeren was investigated in two respects. First, in
order to determine the overall position of chant in Tongeren, the
fundamental ‘parameters’of notation and ‘chant dialect’ were analyzed.
From this analysis (of the passion letters, the adiastematic and
diastematic neumes, and the melodic and modal shape of the chants in
particular), the presence of both East- and West-Frankish influences on
chant in Tongeren has become clear. Furthermore, both influences
continue to be  found over the entire period.
Second, a selection of
the most important parts of the liturgical repertoire for mass, office
and processions, representative of the region of Tongeren, was
analyzed. This analysis confirms the pattern that was found in the
study of the parameters. While most of the saints’offices show
relationships to East-Frankish sources, the majority of the sequences
are of West-Frankish origin. On the other hand, exceptions are also
found, such as the Vincent office, which probably came to Tongeren from
Saint-Germain-des-Prés, or the small group of sequences of Notker of St
Gall.
Furthermore, certain sections of the repertory, such as the
offices for the bishops of Tongeren (that of Maternus in particular),
and a number of important processions, display an intrinsic connection
to the city of Tongeren, in that they demarcate the domain of the city,
on both on a spatial and an intellectual level. The newly constructed
city walls found a musical counterpart in these office and procession
chants in the thirteenth century.
Finally, the investigation of the
repertoire has yielded new data which allow a reassessment and a
refinement of the musical role of the medieval diocese of Liège.
Indeed, the chant sources of Tongeren reflect the many layers and
influences of chant history; this does not imply, however, that the
sources only passively reflect what was created elsewhere. The diocese
of Liège also contributed actively to the transmission of compositions
from the East- to the West-Frankish part of Europe and vice versa, such
as  the office of Vincent, or the Agnus Dei melody Schilbach 86.
Furthermore, the region also played a significant role in the creation
and dissemination of new repertory, such as the well-known offices of
Lambert and the Trinity, or the equally interesting offices of
Servatius, Gertrude, Marternus, or Corpus Christi.
The research permits the conclusion that the diversity and complexity
of the chant repertory in Tongeren testifies to the continuity of the
transit character of the diocese of Liège, of Lorraine, and of the
Rhine and Mosan areas. Consequently, the manyfold influences and the
riches of the late medieval chant repertory in Tongeren and the diocese
of Liège attest to a musical culture that knew a particular
efflorescence and productivity between the tenth and the fifteenth
centuries, a culture open to many influences and in its turn exerting
considerable influence. This rich culture in chant thus formed the
creative antecendent of the Franco-Flemish polyphony of later centuries.
.