De digitale kloof in de computergeneratie: ICT-exclusie bij adolescenten
 
In onze huidige informatiemaatschappij worden adolescenten geassocieerd met een zelfverzekerd en frequent gebruik van ICT.  Jongeren maken deel uit van de computergeneratie die geboren en getogen is met ICT.  Ze worden beschouwd als cyberkinderen, omnipotente Internetgebruikers en het epicenter van de informatierevolutie.  In het kader van de digitale kloof en de bezorgdheid over het ontstaan van een nieuwe klasse van 'marginalen' als gevolg van informatiearmoede, worden jongeren dan ook beschouwd als een onproblematische gebruikersgroep.  In het discours rond de digitalisering van de samenleving, wordt het informatieproces immers vaak voorgesteld als een dichotomie tussen de angst voor computers bij ouderen en het computerenthousiasme bij jongeren.  Deze associatie tussen adolescentie en technologie is echter geen universeel vanzelfsprekend gegeven.  Er bestaat immers een categorie jongeren die weigerachtig staat tegenover het gebruik van ICT en die zelden of nooit gebruik maakt van Internet en computers. 
 
Dit doctoraatsonderzoek tracht de 'mythe van het cyberkind' te doorprikken en richt zich specifiek op de vaak 'vergeten' digitale kloof bij adolescenten.  Aan de hand van een gecombineerd kwantitatief en kwalitatief onderzoeksdesign werd er nagegaan in hoeverre er sprake is van een digitale kloof bij jongeren, werd een model getest ter verklaring van ICT-adoptie bij adolescenten en werd er dieper gepeild naar oorzaken en gevolgen van non-adoptie evenals naar indrukken en ervaringen van tieners die geen gebruik maken van ICT.  In de eerste onderzoeksfase werd een survey uitgevoerd bij 1145 jongeren uit het secundair onderwijs.  De resultaten tonen aan dat het gebruik van ICT bij adolescenten gedifferentieerd is en dat er dus ook binnen de leeftijdscategorie van tieners sprake is van een digitale divisie.  Tevens toont het onderzoek aan dat de socio-economische achtergrondkenmerken geen afdoende verklaring meer kunnen bieden voor de digitale kloof bij adolescenten.  Aan de hand van een theoretische analyse van de Theory of Reasoned Action, de Theory of Planned Behavior, het Technology Acceptance Model, de Diffusietheorie en de Social Cognitive Theory werd duidelijk dat de incorporatie van psychologische variabelen noodzakelijk was om het proces van (non)adoptie van ICT te doorgronden.  Op basis hiervan werd een verklaringsmodel ontworpen dat een combinatie vormt van socio-demografische kenmerken met vier psychologische concepten: ICT self-efficacy, ICT-attitudes, outcome expectations (gepercipieerd nut) en de subjectieve norm, namelijk de invloed van referentiepersonen. 
 
Het theoretisch model voor het verklaren van ICT-(non)adoptie werd empirisch getoetst aan de hand van structurele equatieanalyses.  De resultaten wezen uit dat ICT self-efficacy en ICT-attitudes de belangrijkste sleutelfactoren zijn in het (non)adoptieproces bij adolescenten.  De mate waarin jongeren vertrouwen hebben in hun eigen capaciteiten om ICT te gebruiken, de mate waarin ze angst hebben van ICT en de mate waarin ze ICT leuk vinden, zijn immers sterke voorspellers voor ICT-adoptie.  Ten eerste hebben self-efficacy en attitudes zelf een directe impact op de adoptie van computers en Internet en ten tweede zijn het de scharnieren waarlangs heel wat andere factoren een indirecte invloed uitoefenen.  Wat betreft de socio-economische achtergrondkenmerken, wezen de analyses uit dat de gezinsgebonden achtergrondkenmerken geen verklaring bieden voor computer en Internetgebruik.  De adolescentgebonden achtergrondkenmerken – gender en opleidingsniveau – waren daarentegen wel significante voorspellers van ICT-(non)adoptie.  Hoewel er in maatschappelijke context vaak van uit gegaan wordt dat de huidige lichting jongeren de generatie van gendergelijkheid is, wijzen de resultaten uit dat meisjes nog steeds minder gebruik maken van computers en Internet dan jongens.  Onze studie werpt een licht op dit gendermysterie en legt het proces van genderverschillen in ICT-adoptie bloot.  De relatie tussen gender en computeradoptie wordt immers gemedieerd door computer self-efficacy en computerangst.  Meisjes zijn er minder dan jongens van overtuigd dat ze in staat zijn om vlot een computer te hanteren en bovendien hebben ze meer angst van computers.  Deze twee eigenschappen zorgen ervoor dat meisjes minder zware computeradopters zijn dan jongens.  Genderverschillen op vlak van ICT-(non)adoptie worden m.a.w. gevoed vanuit computer self-efficacy en computerangstattitudes.  Naast gender heeft ook het opleidingsniveau van adolescenten een impact op (non)adoptie van ICT.  Lager opgeleide jongeren hebben meer kans om non-adopter te zijn dan hoger opgeleide jongeren.  Een deel van de invloed van het opleidingsniveau op ICT-(non)adoptie wordt echter gemedieerd door de verwachte toekomstige SES van de jongeren (gepercipieerd nut van ICT-gebruik voor later).  Adolescenten die verwachten dat ze later een hogere professionele status zullen hebben, zijn zwaardere ICT-adopters.  Ons onderzoek wijst dus uit dat niet zozeer de huidige sociale status van de jongeren, dan wel de geanticipeerde toekomstige sociale klasse een rol speelt in het verklaren van de digitale kloof bij adolescenten.  Een laatste belangrijke determinant binnen het verklaringsmodel is de subjectieve norm, namelijk de sociale invloed van referentiepersonen.  Hier wijst het onderzoek uit dat vooral de invloed van de peer group een belangrijke rol speelt.  Deze peer influence blijkt vooral indirect te werken op ICT-adoptie via liking attitudes en self-efficacy.  De invloed van vrienden heeft echter geen impact via angstattitudes.  Peers zorgen dus wel voor meer ICT-appreciatie, maar ze leveren geen bijdrage in het verminderen van ICT-angst.  Daar waar peer influence een belangrijke rol speelt in ICT-adoptie, kon er echter geen impact van parent influence vastgesteld worden.  Een uitzondering hierop zien we bij de 13-jarigen, waarbij er wel nog duidelijk een invloed van de ouders aanwezig is. 
 
Het geteste verklaringsmodel geeft een inzicht in de processen en oorzaken van (non)adoptie van ICT bij jongeren.  Deze bevindingen werden in een tweede fase van het onderzoek nog verder uitgediept en aangevuld met een kwalitatieve studie bij 41 non-adopters.  Aan de hand van dit tweede luik, dat zich focuste op de percepties van de jongeren zelf over hun niet-gebruik, konden enkele patronen van non-adoptie bij adolescenten onderscheiden worden.  Dit leidde tot een typologie van niet-gebruik bestaande uit vijf types: 1) de fysiek uitgeslotenen, die omwille van het feit dat ze geen fysieke toegang hebben tot ICT onvrijwillig uitgesloten worden van ICT-gebruik; 2) de gecontroleerden, wiens gebruik van computers en Internet sterk beperkt en gecontroleerd wordt waardoor zij gedwongen worden tot licht gebruik; 3) de verwerpers, die er zelf bewust voor kiezen om non-adopter te zijn; 4) de niet-geïnteresseerden, bij wie het aan algemene ICT-interesse ontbreekt of die het te druk hebben voor het gebruik van ICT wegens andere interesses; en 5) de technofoben, bij wie hun angst voor ICT verlammend werkt, waardoor ze er geen gebruik van maken.  Deze types kennen twee gemeenschappelijke noemers: al dan niet fysieke toegang hebben tot ICT thuis en de mate van zelf-exclusie versus gedwongen exclusie.  De combinatie van beide kernfactoren leverde een boeiend zicht op de patronen van niet-gebruik van ICT bij adolescenten. 
 
Non-adoptie van computers en Internet is niet zonder gevolgen.  Vanuit het perspectief van de jongeren zelf zijn er vooral twee grote consequenties aan verbonden.  In eerste instantie heeft niet-gebruik van ICT sociale gevolgen.  Doordat een groot deel van de communicatietrajecten binnen de hedendaagse jongerencultuur zich online afspelen, lopen de non-adopters een aanzienlijk deel van de interpersoonlijke communicatie met de peer group mis.  Dit kan leiden tot verschillende vormen van sociale uitsluiting.  In tweede instantie heeft non-adoptie van ICT ook gevolgen op vlak van school.  In de schoolcontext wordt het vaak vanzelfsprekend geacht dat jongeren thuis toegang hebben tot ICT en dat ze ICT-alfabeten zijn.  Jongeren bij wie dit niet het geval is, hebben soms problemen met het vervullen van schooltaken, wat kan resulteren in zwakkere resultaten of een negatieve houding tegenover de schoolomgeving. 
 
 
 
The digital divide in the computer generation: ICT-exclusion among adolescents
 
 
In the contemporary information society adolescents tend to be associated with a frequent and confident use of ICT. As they are born and bred in a context of computer technology, adolescents of today are believed to represent the computer generation. They are considered cyber kids, skilful users of the Internet, and the central figures of technological revolutions. When worries are expressed about a so-called ‘digital divide’ and the emergence of a new class of ‘information poor’, young people are seen as a group with no problems at all. The issue of the digital divide is typically portrayed as a dichotomy between computer anxiety, which is believed to be typical for the elderly, and computer enthusiasm, which is considered normal for the young.
The positive connection between adolescents and computer technology is not a self-evident fact, however. One category of adolescents manifests a reluctant attitude towards the use of ICT. They never or rarely use computers or the Internet. The primary objective of this study was to look into the ‘myth of the cyber kid’; exploring the often ‘forgotten’ digital divide in the adolescent population.
 
A combined quantitative and qualitative research design was used, first, to assess the extent of the digital divide in an adolescent population; second, to analyse empirical models that may explain why young people do or do not adopt information technologies; and, third, to delve into the impressions and experiences of adolescents who are non-adopters of ICT. In the quantitative phase of the study, 1145 adolescents were surveyed. Analyses on these data show a differentiated use of ICT. The findings further indicate that a limited use of ICT cannot exclusively be attributed to the socio-economic background of adolescents. A review of various theories (Theory of Reasoned Action, Theory of Planned Behaviour, Diffusion Theory, Social Cognitive Theory and the Technology Acceptance Model) demonstrates that psychological variables are essential in understanding the process of ICT (non)-adoption. Based on these theories, an explanatory model was designed that incorporated socio-economic characteristics as well as psychological concepts such as ICT self-efficacy, attitudes towards ICT, outcome expectations (perceived usefulness), and the subjective norm (the perceived influence of referential individuals in the environment).
 
Structural equation analyses of this model revealed ICT self-efficacy and attitudes towards ICT to be key factors in the process of adolescents’ ICT (non)-adoption. The extent to which adolescents are confident about their ability to use ICT, the extent to which they are anxious about using ICT, and the extent to which they like using ICT are strong predictors of ICT adoption. More specifically, it was shown that ICT self-efficacy and attitudes towards ICT not only have a direct impact on the (non)-adoption of ICT, but also that they serve as mediators of the indirect impact of various other variables. With respect to socio-economic factors, the analyses indicated that family background characteristics (e.g., the educational level of the parents) do not explain the (non)-adoption of ICT. Individual background characteristics, on the other hand, such as gender and an adolescent’s schooling level, are significant predictors of ICT (non)-adoption. In contrast to the popular belief that today’s youth can be seen as a generation of gender equality, the findings indicate that girls still are less likely than boys to use computers and the Internet. The present study specifically clarifies the issue of gender inequality by revealing some of the ‘hidden’ processes that may explain the differences between boys and girls. The relationship between gender and computer adoption turns out to be mediated by computer self-efficacy and computer anxiety. Unlike boys, girls are not convinced of their ability to use computers; they are more likely even to be computer anxious. Gender differences in the use of ICT result from different patterns in computer self-efficacy and different anxiety attitudes towards computers.
 
Apart from gender, the level of schooling of the adolescent too has an effect on the adoption of ICT. Adolescents with a lower level of schooling are more likely not to adopt ICT. The impact of level of schooling partly operates through the variable 'expected future socio-economic status', though. Adolescents who believe they will attain a higher professional status are more likely to be ICT adopters. Our study therefore demonstrates that anticipated social status, rather than current social status, is critical in explaining (non-)adoption. A third important factor in the explanatory model is the subjective norm, that is the perceived social influence of referential figures. Our findings particularly identified the importance of peer influences. The impact of peers on the adoption of ICT seems to work through liking attitudes and self-efficacy but not through ICT anxiety. Peers tend to increase the positive reception of ICT but do not help in reducing fears. This relatively strong impact of peer influences stands out against the limited impact that comes from parents. The only group in which any effects of parents were noticed is the group of 13-year-olds.
 
The model in its entirety provides a clear understanding of the causes and processes involved in the (non-)adoption of ICT. In a second phase of the study these findings were explored in more depth using a qualitative design. The objective of face-to-face interviews with 41 adolescent non-users was to unravel their perceptions of and experiences with ICT. One of the conclusions was that specific prototypes of non-adoption could be discerned. A typology of five different categories of non-adopters was formulated. The first group consists of the ‘excluded’, those youngsters who have no access to ICT for diverse reasons. The second group consists of those adolescents who explicitly refuse to use any kinds of ICT, the ‘resisters’. The third group is composed of the so-called ‘controlled’, those who are subjected to strong control by parents or others regarding ICT. The fourth group is made up by the ‘indifferent’, who do not often use ICT because of a general lack of interest or because they are very busy and have no spare time left. The fifth group, the group of technophobes, contains adolescents with high levels of ICT anxiety. These five types of non-adoption revolve around an axis of access to ICT in the adolescent’s home and an axis of self-exclusion versus compulsory exclusion. A combined consideration of these axes offers a fascinating perspective on the antecedents of adolescents’ non-adoption.
 
Non-adoption of ICT is not without consequences. According to the adolescent non-users of information technologies interviewed in our study two major effects can be discerned. As a considerable proportion of contemporary communication among youngsters goes via online channels, non-adopters report missing out on an important part of interpersonal communication within the peer group. This may bring about various forms of social exclusion. Furthermore, non-adopters mention that limited use of ICT may have negative effects on their school performance. Schools have a tendency to assume that youngsters have access to ICT at home and that they are practised users. Youngsters who have no access to ICT or who are not very experienced in using computers sometimes find it difficult to accomplish tasks for school, which may give rise to poor results or to a negative attitude towards school.