In het kader van het meer algemene fenomeen van globalisatie en de stijgende mobiliteit van personen, zijn er miljoenen mensen die op zoek zijn naar een baan, een opleiding of gewoonweg een veilige plaats om te wonen buiten hun geboorteland. Het wegvallen van de grenzen en het tempo van de uitbreiding van de EU dragen verder bij tot de stroom van immigranten uit Oost-Europese landen naar Brussel. Tot op heden is de grote meerderheid van de literatuur over immigratie in België echter geconcentreerd op de talrijkste en prominentste subpopulaties zoals de Marokkanen, Turken en Italianen. Daarenboven is het onderzoek rond ongedocumenteerde migranten in een beginstadium, voornamelijk kwalitatief en biedt het zelden een grond voor wetenschappelijke veralgemeningen. Aan deze afwezigheid van systematische studies over Oost-Europese immigranten werd tegemoetgekomen door voorliggend onderzoeksproject getiteld “Legal and undocumented Eastern European migrants in Brussels”, welke tot doel heeft een diepgaande analyse te bieden van de twee grote populaties van ungedocumenteerde Oost-Europeanen in Brussel: met name de Poolse en de Bulgaarse migranten, evenals de populaties hooggekwalificeerde migranten van deze nationaliteiten. Bovendien werden deze twee onderzoeksgroepen gekozen om als basis te dienen voor een vergelijkende analyse van migratiepraktijken, toekomstige migratie en vestigingsplannen van inwoners uit nieuwe Europese lidstaten en uit landen die in de toekomst het lidmaatschap van de EU zullen aanvragen.
Door de toepassing van zowel een kwantitatieve als een kwalitatieve onderzoeksmethodologie en doordat ze gebaseerd is op uitgebreide interviews en afname van vragenlijsten onder 228 migranten, laat voorliggende thesis toe een omvattend portret te schetsen van de Poolse en Bulgaarse ongedocumenteerde migranten in Brussel, waaronder hun demografische kenmerken, de samenstelling van hun huishoudens, hun opleidingsprofielen en taalvaardigheden; de respectieve redenen voor migratie, de strategieën om Brussel binnen te komen en de strategieën om, verscholen in de illegaliteit, het hoofd boven water te houden. Vervolgens wordt de focus van de studie verlegd naar de beroepspraktijken van de migranten voor en na hun migratie, naar hun werkuren en inkomsten, evenals naar voorvallen van uitbuiting en werkgerelateerde gezondheidskwesties; en tenslotte komen de spaargewoonten van de migranten en de gewoonten van het opsturen van geld aan bod. De studie wordt afgerond met een presentatie van de motivaties van de migranten om in Brussel te blijven wonen versus terug te keren naar hun land van herkomst, voornemens voor regularisatie van de ongedocumenteerde status zoals deze gerelateerd zijn aan de positieve en negatieve percepties van Brussel en tevens de potentiële negatieve of positieve impact van de toegang van Polen en Bulgarije op de economische en levensomstandigheden in de herkomstlanden. De theoretische bijdrage van dit onderzoek bestaat erin aan te tonen dat de hedendaagse Oost-Europese migraties niet kunnen worden begrepen in termen van netwerkmigratie en dat twee algemeen aanvaarde theorieën om internationale migratie te verklaren (sociale kapitaal theorie en cumulatieve causatietheorie) slechts beperkte waarde hebben in het verklaren van de Poolse en Bulgaarse migraties. Deze thesis leert daarentegen dat de bestudeerde migraties beter begrepen kunnen worden vanuit het perspectief van de klassieke push-pull theorieën van migratie, of met andere woorden: als een antwoord op de economische noodzaak van de migranten en hun families en respectievelijk de arbeidsmarktnoden in Brussel, welke niet voldaan kunnen worden door de lokale arbeidskrachten. In deze context levert het huidige werk ook argumenten tegen de karakterisering van de ongedocumenteerde Oost-Europeanen als een nieuw type van onderklasse in Brussel. De thesis toont daarentegen aan dat de bestudeerde migranten een vrij gemarginaliseerde positie bekleden in de samenleving, welke niet enkel te wijten is aan hun legale status, maar ook aan het gebrek aan formele en informele mechanismen voor sociale integratie in Brussel.
Tenslotte toont het voorliggende onderzoek een aantal tendensen aan in de ontwikkelingen van de ongedocumenteerde en hooggekwalificeerde populaties van Polen en Bulgaren in Brussel. Terwijl de “oude” ongedocumenteerde Polen de neiging hebben terug te keren naar Polen en worden vervangen door jongere migranten op zoek naar een hoger inkomen, hebben de Bulgaarse migranten eerder de neiging zich te vestigen in Brussel. De gekwalificeerde professionals van beide nationaliteiten op hun beurt overwegen te migreren naar een derde bestemming of terug te keren, vooral wanneer zij de Belgische nationaliteit niet verkregen hebben of geen kinderen op schoolleeftijd hebben die verblijven in Brussel.
In light of the wider phenomena of globalization and the increasing mobility of persons, millions of people are seeking work, education, or simply a safe place to live outside their countries of birth. The dismantling of borders and the pace of EU enlargement further contribute to the influx of immigrants coming to Brussels from Eastern European countries. To date however, the main body of literature on immigration in Belgium has concentrated on the most numerous and prominent sub-populations such as the Moroccans, Turks, and Italians. The research on undocumented migrants as well is rather rudimentary, largely qualitative and rarely offering a basis for scientific generalizations. This absence of systematic studies on Eastern European immigrants has been addresses by the present research project entitled “Legal and Undocumented Eastern European Migrants in Brussels” which aims to provide an in-depth analysis of the two major populations of undocumented Eastern Europeans in Brussels: e.g. the Polish and the Bulgarian migrants; as well as of the populations of highly qualified migrants from these nationalities. The selection of these two research groups was chosen to provide a basis for comparative analysis of migration practices and future migration and settlement plans of nationals from new European Union member states and prospective EU applicant countries.
Adopting both quantitative and qualitative research methodology and based on the extensive interview work and questionnaire administration among 228 migrants, the present thesis offers a comprehensive portrait of the Polish and the Bulgarian undocumented migrants in Brussels including their demographic characteristics and household composition, educational profiles and language abilities, the respective reasons for migration, the strategies for accessing Brussels and the coping strategies for living undiscovered in illegality. Subsequently the study highlights the migrants’ occupational practices before and after migration, sectors of employment, working hours and income generation, as well as the occasions of exploitation and work-related health issues, and finally the saving and remitting practices of the migrants. This part of the research provides also an analysis of the migrants’ social relations, level of social integration, subjectively perceived alienation and experienced social isolation. It concludes by presenting the migrants’ motivations for settling in Brussels versus returning to their countries of origin and their intentions for regularizing their undocumented status. The latter intentions are related to the positive and negative perceptions of Brussels and also to the potential positive and negative impacts of the accession of Poland and Bulgaria on the living and economic conditions in their countries of origin.
The theoretical contribution of the present research consists in revealing that the contemporary Eastern European migrations cannot be understood in terms of network migration and that two widely adopted theories for explaining international migration (social capital theory and cumulative causation theory) have only a limited power in explaining the Polish and Bulgarian migrations. Alternatively, the thesis suggests that studied migrations are better understood from the perspective of classical push-pull theories of migration, or in other words, as a response of economic necessity of the migrants and their families as well as labor market needs in Brussels which cannot be answered by the local labor force. In this context the current work has also offered arguments against qualifying the undocumented Eastern Europeans as a new type of underclass in Brussels. Alternatively, it has illustrated that the migrants studied occupy a rather marginalized position in the society due not only to their legal status but also to the lack of formal and informal mechanisms for social integration in Brussels.
As a concluding point the present research suggests some tendencies in the development of the undocumented but highly qualified populations of Poles and Bulgarians in Brussels. While the “old” undocumented Poles tend to return to Poland and to be substituted by younger migrants in search of increased income, the Bulgarian migrants tend to settle in Brussels. Qualified professionals from both nationalities consider migrating to a third destination or return migration, especially if they have not obtained Belgian nationality or do not have school age children residing in Brussels.