Deze bijzondere aflevering van Campuskrant informeert u over een belangrijke wijziging in de jaarindeling en in het examensysteem. U hebt er al van gehoord: door een beslissing van de Academische Raad van 9 oktober wordt vanaf het academiejaar 2001-2002 het semesterexamensysteem (SES) ingevoerd in alle opleidingen en alle studiejaren. Een beslissing met een dergelijke draagwijdte verdient uiteraard meer uitleg. Die willen we in dit nummer geven, met aandacht voor het wat, het hoe en het waarom, met ruimte voor bezwaren en kritieken, en voor bedenkingen bij de manier van besluitvorming.

Prof. A. Oosterlinck, rector K.U.Leuven

Prof. F. Lammertyn, coördinator Onderwijsbeleid

---

Wat zal er veranderen?

Naar twee gelijkwaardige examenperioden

Er wordt een nieuw examensysteem ingevoerd, waarbij niet meer, zoals in het verleden, over alle vakken geëxamineerd wordt in juni. In de plaats daarvan wordt de leerstof gefaseerd aangeboden, in twee semesters. Op het einde van die semesters (concreet: eind januari en juni) worden examens afgelegd, telkens over ongeveer de helft van de vakken. De twee semesters zijn dus gelijkwaardig.

Nieuwe jaarindeling

Om die gelijkwaardigheid te realiseren, is een nieuwe jaarindeling noodzakelijk. Die vindt u terug op de pagina's binnenin. De twee semesters tellen elk 13 weken college- en studieactiviteit, en worden afgerond met twee weken "blok", en twee respectievelijk drie weken examens. Het aantal weken blok stijgt van twee naar vier. Na afloop van het eerste semester volgt een week vakantie.

Verplicht en definitief

De semesterexamens zijn verplicht en definitief. Wie in januari niet deelneemt, kan (behalve bij overmacht) de gemiste examens niet afleggen in juni. De uitslagen worden u meegedeeld na afloop van de examenreeks. U kunt dus reeds in januari geconfronteerd worden met zwakkere resultaten. Het eventueel ontmoedigend effect daarvan wordt geneutraliseerd door de mogelijkheid om zich in het tweede semester te "herpakken" met een bijgestelde studiemethode. Daarnaast is er de mogelijkheid om, onder versoepelde voorwaarden, overdrachten te verwerven naar de zittijd in september.

Duidelijke regels

Het nieuwe examensysteem gaat gepaard met duidelijke nieuwe regels:

1. Het aantal examens van de twee semesters samen mag in principe niét hoger liggen dan het huidige aantal.
2. Ook de studie-omvang mag niet toenemen.
3. De normen waarmee nu geëxamineerd wordt, mogen niet strenger worden in het nieuwe systeem.

Bijzondere voorzieningen

Faculteiten kunnen voor opleidingen van de tweede cyclus, de Voortgezette Academische Opleidingen (VAO's) en de lerarenopleiding een aanvraag indienen om de invoering van het SES met één jaar uit te stellen (tot 2002-2003).
Voor het (voor)laatste jaar van een opleiding - waarin een belangrijke plaats is weggelegd voor de stage, papers, alternatieve vormen van leren of examen afleggen, of de verhandeling - en voor de VAO's, kan een aanvraag worden ingediend voor een permanente afwijking van het SES.

Voorzieningen voor eerstejaars

Specifiek voor eerstejaars, die in het nieuwe systeem al vrij snel met definitieve examens te maken krijgen, worden de nodige middelen (40 miljoen fr. per jaar) uitgetrokken voor extra begeleidingsmaatregelen.

Wat verdwijnt?

In het systeem van semesterexamens zullen enkele "oude bekenden" verdwijnen. De proefexamens in het eerste jaar vallen weg. Ze worden vervangen door een systeem van tussentijdse toetsen. Vanaf het academiejaar 2001-2002 worden deze toetsen voor elk vak van de eerste kandidatuur aangeboden, met zorgvuldige en individuele feedback. Paasexamens worden niet meer georganiseerd.

---

De nieuwe jaarindeling

• Het eerste semester omvat 13 weken onderwijs- en studieactiviteiten die afgerond worden voor de kerstvakantie. De twee weken kerstvakantie worden gevolgd door 2 weken blok en 2 weken examens. Aansluitend volgt een week vakantie.
• Het tweede semester omvat eveneens 13 weken onderwijs- en studieactiviteiten, onderbroken door 2 weken paasvakantie. Na de 13 weken volgen 2 weken blok, 3 weken examens en 1 week deliberaties.
• Na een zomeronderbreking van 6 weken volgt de tweede zittijd, die bestaat uit 3 weken examens en 1 week deliberaties. Voor opleidingen die kunnen motiveren dat 4 weken nodig zijn om alle examens te programmeren is er slechts een zomeronderbreking van 5 weken, gevolgd door 4 weken examens.
• Tussen het einde van de deliberaties en het begin van het nieuwe eerste semester blijft één vrije week over.
• Over het hele jaar gezien zijn er dus de volgende vakantieperiodes: twee weken rond Kerstmis, één week na de examens van het eerste semester, twee weken rond Pasen, en elf weken in de zomer voor wie in de eerste zittijd slaagt (zes of vijf weken voor wie niet slaagt).

---

Ter verduidelijking

Zal het academiejaar vroeger beginnen?

Neen, het academiejaar blijft beginnen op de laatste maandag van september.

Hoe wordt het totale studiepakket verdeeld over het academiejaar?

Het academiejaar wordt in twee gelijkwaardige helften geknipt. In elk semester worden vakken gedoceerd ter waarde van ongeveer 30 studiepunten. Het totaal aantal vakken mag niét toenemen.

Wordt elk vak afgerond binnen één semester?

In principe wel, maar indien onderwijskundig verantwoord, kan een vak gespreid worden over twee semesters.

Wat met de proefexamens?

Proefexamens worden vervangen door studietoetsen, die in de toekomst voor elk vak van de eerste kandidatuur, gedurende het eerste én het tweede semester, zullen aangeboden worden. Over deze niet-definitieve en ter oriëntatie bedoelde toetsen wordt zorgvuldige feedback aan de studenten verstrekt.

Hoeveel examens zullen de eerstejaars in januari 2002 hebben?

Eerstejaars zullen examen hebben over 1/3 van het totale aantal vakken van het jaarpakket, om de kans op slagen te vergroten.

Hoeveel examens zal ik als niet-eerstejaar in januari hebben?

Je wordt in januari geëxamineerd over de helft van het aantal vakken van het jaarpakket. In principe gaan de examens over alle afgewerkte vakken van het eerste semester. Voor niet-afgewerkte vakken kan het examen uitzonderlijk over een deel gaan.

Zal het totaal aantal vakken toenemen?

Neen.

Moet ik in januari examen afleggen?

Behalve in geval van overmacht (bijvoorbeeld ziekte) is deelname verplicht.

Vernemen we onze resultaten van de januari-examens na de examenreeks?

Ja.

Wat met studenten die in januari minder goede resultaten behalen?

Studenten die minder goede resultaten behalen, worden begeleid naar efficiënter studiegedrag in het tweede semester. Verder wijzen we op de soepele overdracht-modaliteiten van examenresultaten. En voor een kleine groep kan de beslissing tot overschakeling naar een andere vorm van hoger onderwijs beter begeleid worden.

Kan ik in juni al een tweede keer examen doen over minder succesvolle examens van januari?

Neen. De juni-zittijd zou daardoor trouwens te zeer verzwaard worden.

Zal de septemberzittijd minder lang duren dan nu?

Neen.

Is er minder tijd om te blokken?

Neen, zelfs twee weken méér.

---

Voer voor discussie

Is een SES niet al te schools?

• Dat semesterexamens tot een meer schools onderwijs zouden leiden, blijkt helemaal niet uit het onderzoek uitgevoerd door DUO, en het wordt tegengesproken door tal van concrete ervaringen (onder meer in onze eigen faculteiten LTBW en ETEW). Wie het systeem kent, vindt het niét schools. Het volstaat om even te kijken naar instellingen voor hoger onderwijs die wereldwijd als voorbeeld voor universitair onderwijs gelden: bijna àlle hebben een semesterexamensysteem. Wij geloven niet dat een student in Harvard of Oxford zijn of haar systeem als 'schools' ervaart…
• Het zogezegde 'schoolse' kan slechts slaan op het feit dat men vroeger moet "beginnen studeren", maar zeker niet op de wijze waarop vakken worden aangeboden. Overigens, Begeleide Zelfstudie houdt juist een streven in naar duidelijk minder ‘schools’ onderwijs. De student wordt expliciet verantwoordelijk gesteld voor zijn eigen leren.
• Een SES brengt meer structuur in het leven van elke student. Wie heeft daar géén baat bij? Maar tussen 'structuur' en 'schools' bestaat een groot verschil.

Verlies je met het SES niet de gelegenheid om leerstof te laten bezinken, het geleerde te integreren, en om grote pakketten te leren verwerken?

De verwerking van grote pakketten is nooit een doel op zich geweest. Bovendien kwam dit vaak neer op het 'meten' van de weerstand tegen fysieke uitputting. Het "laten bezinken" is vaak een synoniem voor uitstelgedrag. En de integratie van de leerstof heeft meer te maken met de onderlinge samenhang van de vakken dan met een examensysteem.

Neemt de stress niet toe door een SES?

• In het huidige systeem vertonen een aantal studenten uitstelgedrag. De berg "stof" groeit, men begint er te laat aan en men ziet het steeds moeilijker zitten. Tegelijk neemt het gevoel van stress toe, omdat men de controle over de situatie verliest. In een SES leidt het systeem zelf haast automatisch tot minder uitstelgedrag. Men zal regelmatiger werken, met juist minder stress tot gevolg.
• Natuurlijk brengen examens altijd een dosis stress met zich mee. Twee keer stress dus? Ja, maar beduidend minder extreem in omvang.
• Als Begeleide Zelfstudie goed wordt uitgewerkt, dan zal men reeds tijdens het semester juist die vaardigheden verworven hebben die men ook op het examen nodig heeft.
• Ook de uitwerking van alternatieve, meer permanente evaluatie tijdens het semester zal voorkomen dat men alleen maar denkt in termen van het stresserende "blokken voor een reproductie-examen".

Zal er niet meer stof worden gegeven in minder weken? En zal daardoor de studiedruk niet toenemen?

• Neen, de faculteiten - die het SES moeten uitwerken – ontvangen de nadrukkelijke instructie dat de studieomvang niet mag toenemen, en dat er voor een vak zeker niet meer lesuren per week mogen worden geprogrammeerd dan nu. Het algemene criterium is de studieomvang, d.i. het totaal aantal uren die een student besteedt aan een vak (lessen + opdrachten + verwerking + examen). Die studieomvang is gelijk aan het aantal studiepunten maal 25 à 30.
• Er zijn in het SES inderdaad slechts 13 (i.p.v. 14) weken, maar de studietijd voor de examens en de periode van de examens zelf worden groter.

Zal er nog wel tijd zijn voor iets anders dan studeren?

• Studeren is nu eenmaal iets dat men niet alleen doet tussen Pasen en juni. Maar natuurlijk moet er ook ruimte zijn voor andere dingen.
• Het aantal onderwijsweken verhoogt niet. Het vermindert zelfs met meer dan 2 weken. Er blijft dus ruimte voor andere activiteiten.
• Inderdaad: men zal in januari studeren en examen afleggen, maar er zal in het tweede semester een ruimere periode voor alternatieve activiteiten beschikbaar zijn dan nu. De totale ruimte voor vrijetijdsbesteding zal niet dalen – ze zal alleen anders gespreid zijn.
• Uit onderzoek na 2 jaar experimenteren met semesterexamens blijkt geen uitgesproken effect op deelname aan andere activiteiten.
• Verandering in gedragsstijl is voor iedereen een opdracht. Evengoed als de studenten, zullen ook de docenten hun tijdsindeling moeten aanpassen.

Waarom deze beslissing?

De redenen voor de invoering van het nieuwe systeem zijn van onderwijskundige en onderwijspolitieke aard.

• Ten eerste leidt een verdeling van de studiedruk tot de mogelijkheid van studieverdieping. Per examenreeks moet minder gestudeerd worden, wat bijkomende ruimte tot verdieping creëert. Bij gelijkblijvende belasting leidt dit logischerwijs tot betere slaagkansen.
• Ten tweede past het systeem in het geheel van het concept van Begeleide Zelfstudie, het basisprincipe van ons Onderwijsbeleidsplan. Een belangrijk punt daarin is dat het vak en de evaluatie ervan een geheel vormen, en dus zo dicht mogelijk bij elkaar moeten liggen.
• Ten derde dwingt het nieuwe systeem tot een herdenken van de jaarindeling en de verdeling van de vakken. Dat creëert ruimte voor een grondige bezinning over de opleiding in haar geheel.
• Ten vierde kadert het systeem van semesterexamens in de evolutie binnen het Europese onderwijs, die duidelijk in de richting van een echt semester- en op termijn zelfs naar een creditsysteem (het behouden van een verworven examencijfer) gaat. In 12 van de 15 landen van EU geldt momenteel reeds een systeem van semesterexamens. Meer aansluiting van ons examensysteem bij de gangbare Europese aanpak is, gezien de sterk groeiende internationale uitwisseling, zoals het Erasmus-Socrates-programma, uiteraard sterk aangewezen.

Beter onderwijs?

We beweren niet dat het nieuwe systeem wonderen zal verrichten. Maar wij zijn er wel van overtuigd dat de argumenten pro de argumenten contra overtreffen. Wij zijn ons ten zeerste bewust van die laatste, zoals u op de volgende pagina's kunt lezen. Toch menen wij dat de invoering van het nieuwe systeem een gezonder, evenwichtiger, effectiever en in het algemeen beter studieklimaat zal scheppen.

Wat zijn de voordelen van een SES?

• In een SES volgen de examens korter op de andere onderwijs- en studieactiviteiten. Hierdoor wordt vermeden dat de inspanningen van het begin van het academiejaar nog eens herhaald moeten worden op het einde.
• Een aantal vakken van het tweede semester veronderstelt de beheersing van wat er in het eerste semester aan bod kwam. Semesterexamens werken deze beheersing in de hand. In aansluiting bij deze voorkennis kunnen de docent en de student in het tweede semester verder bouwen.
• Het SES helpt een aantal studenten bij een betere planning van hun studieactiviteiten. In het actuele systeem beginnen veel studenten te laat te studeren en "blokken" enkel met het oog op het examen, waardoor ze even snel weer vergeten.
• De kans dat een SES bovenstaande voordelen realiseert hangt natuurlijk ook af van de wijze waarop het onderwijs wordt ingericht en hoe erover wordt geëxamineerd. Het model van Begeleide Zelfstudie moet hier inspirerend werken. Het moet studenten aanzetten tot diepe verwerking, en daarover moeten ze geëxamineerd worden.
• In het SES is het totaal aantal weken, op jaarbasis voorzien voor voorbereiding op examens en voor examens, groter dan nu (vier weken examenvoorbereiding i.p.v. twee, en vijf weken examens in plaats van vier).
• Via de invoering van een SES schakelen wij ons in in een systeem dat in 13 van de 15 lidstaten van de Europese Unie al bestaat. Het zal dus de internationale uitwisseling van de studenten ten goede komen.
• Het SES bereidt ons voor op de invoering van een creditsysteem, waarin een examenpunt definitief verworven blijft. Het past tevens in de voorbereidingen op de latere invoering van de Bachelor-Master-structuur.

Is de beslissing wel democratisch genomen?

• Aan de beslissing is veel overleg voorafgegaan, op diverse niveaus. De Onderwijsraad, waarin de studenten vertegenwoordigd zijn, werd tweemaal geconsulteerd, in 1997 voor een advies ten gronde, en nu opnieuw m.b.t. de algemene invoering. In de groepsraden en de meeste faculteiten werd vorig academiejaar, op vraag van de vice-rectoren, eveneens over het thema van gedachten gewisseld.
• De studentenvertegenwoordigers hebben in het debat steeds en nadrukkelijk een waardevolle inbreng geleverd.
• Het DUO-onderzoek toonde ook aan dat het SES in het algemeen geen negatieve effecten oplevert, en dat de weerstand verdwijnt naarmate men er in de praktijk meer mee vertrouwd wordt.
• Al de elementen pro en contra lagen op tafel. De tijd was gekomen om te beslissen. Na inspraak volgt uitspraak… De Academische Raad als beleidsinstantie van de universiteit, voerde een bespreking op basis van het advies van de Onderwijsraad en besliste bij stemming over elk van de onderdelen van het voorstel.

Komt de invoering van het SES in 2001-2002 niet te snel?

• Het spreiden van de voorbereidingen over 2 jaar hield het gevaar in dat "men", zelfs met een werkschema, de zaken op de lange baan zou schuiven.
• Toegegeven, er zal nu een harde, intense inspanning geleverd moeten worden door de faculteiten, maar een gerichte, krachtige, korte inspanning van allen heeft ook zo zijn voordelen.
• In heel wat faculteiten waren ondertussen al voorbereidende werkzaamheden gestart.
• Er zijn een aantal maatregelen genomen om de faculteiten en de POC's te ondersteunen bij de uitwerking.
• Opdat de voorbereidingen zouden verlopen zoals gepland, wordt veel verwacht van de studentenvertegenwoordigers in de POC. Zij krijgen hier een kans om mee vorm te geven aan Begeleide Zelfstudie.
• Het hoger onderwijs verwacht in de nabije toekomst nog nieuwe uitdagingen. De invoering van het SES in het perspectief van Begeleide Zelfstudie staat de K.U.Leuven toe een voortrekkersrol te spelen.