Startpagina - Algemeen - Actualiteit - Lesimpulsen - Filmfiches

donderdag 09 februari 2012

Die Welle

Algemene gegevens

Regie:	Dennis Gansel
Scenario:	Dennis Gansel & Peter Thorwarth
Gebaseerd op:	Ron Jones’s verslag van een waargebeurd experiment
Acteurs:	o.a. Jürgen Vogel (Rainer Wenger), Frederick Lau (Tim), Max Riemelt (Marco), Christiane Paul (Anke Wenger), Jennifer Ulrich (Karo)
Land:	Duitsland
Jaar:	2008
Genre:	Drama
Duur:	1 u 50 min

Scenario

Tijdens een projectweek behandelt de populaire leraar Rainer Wenger het thema ‘autocratie’. De leerlingen zijn niet gemotiveerd en zien de relevantie van het onderwerp niet in:

"Ja, we weten het nu wel. De nazi’s waren stom. Maar vandaag zou een dictatuur in Duitsland niet meer mogelijk zijn. Wij zijn slimmer dan dat".

Uitgedaagd door deze arrogante houding van de leerlingen, besluit Wenger van de projectweek een experiment te maken. Hij zal zijn leerlingen laten voelen hoe het is om te functioneren in een totalitair regime. Allereerst start hij met een rollenspel waarin de klas onderworpen wordt aan een ijzersterke discipline. De leerlingen reageren enthousiast en welwillend en al snel groepeert de klas zich tot een beweging Die Welle, die zich uitbreidt tot buiten de klas en zelfs buiten de school. Sommigen van de leerlingen hebben nu voor het eerst het gevoel ergens bij te horen. Het doet er niet meer toe wie mooier, slimmer of rijker is. Gekleed in dezelfde witte hemden zijn ze ineens allemaal gelijk. Maar hoe meer de leden van Die Welle naar elkaar toetrekken, hoe meer ze ook anderen buitensluiten. Slechts een paar leerlingen komen in opstand, de rest drijft heel gemakkelijk mee met de stroom. Het experiment van Wenger heeft zijn doel niet gemist, maar Wenger verliest controle over zichzelf en over de beweging… .

Trailer

voor een trailer met nederlandse ondertitels:
Die Welle : http://www.cinenews.be/Movies.Detail.Trailer.cfm?MoviesID=6399&TrailerID=17475

Wat aan de film vooraf ging…

De film Die Welle is, evenals het boek en de film The Wave, gebaseerd op een waar gebeurd experiment in 1967. Vooraleer we verder ingaan op Die Welle zullen we eerst het experiment en de vorige vertolkingen ervan toelichten.

1. Het echte experiment, 1967

Naar aanleiding van geschiedenissen over de holocaust, werd geschiedenisleraar Ron Jones in 1967 geconfronteerd met de vraag hoe het mogelijk was dat de Duitse bevolking massaal achter Hitler stond. Jones besloot een experiment te starten met zijn klas, waarbij hij de groep onderwierp aan discipline en gemeenschapzin. Niet het individu, maar de groep stond centraal. Hij wekte 'The Third Wave' tot leven en moest zijn experiment vroegtijdig een halt toeroepen omdat het gedrag van de klas jegens buitenstaanders al na enkele dagen onaanvaardbaar was. Het experiment werd voortijdig stopgezet. Hoewel Ron Jones verslagen schreef over zijn experiment, zijn de authentieke teksten niet beschikbaar. De enige tekst op het internet die verslag geeft over het experiment 'uit eerste bron' is volgende tekst die in 1967 verscheen in het schoolblaadje The Cattamount. Cubberley Senior High School.

Third Wave' presents inside, look into Fascism

By Bill Klink

"A mirror is a deadly weapon," reflected Cuhberley history teacher Mr. Ron Jones regarding a revolutionary concept of teaching history that is the basis for his "The Third Wave", a form of Fascism employed two weeks ago by his second, third, and sixth period sophomore Contemporary World classes. The theory of the movement was "that man has basically anauthoritarian nature. He likes to be led and be select." Mr. Jones reinforced in his students the idea that through dis-cipline and involvement they would become select. Furthermore, he convinced them that their "Third Wave Movement" would become a national movement which would eliminate democracy, a form of government that, according to Mr. Jones, "has many unnatural aspects since the emphasis is on the individual instead of a disciplined and involved community."

Hence, the motto of the "Third Wave Movement", "Strength through discipline, strength through involvement" originated. Guards were posted at the door of- C-3 during each of the three periods involved in the movement. Students were taught to salute each other with a curved hand similar to the salute used during the Nazi regime. They were often ordered to sit at attention with their hands clasped behind them in back of their desks when "Fuhrer" Jones spoke. To avoid rebellion, rules were made which made it illegal for any party members to congregate in groups larger than three outside of class.

Despite such strict rules, there were offenses. Unruly members were banished to the library and their grades were reduced. One group reportedly had 500 parents backing a boycott Lo remove Jones as a teacher because of "a movement they didn't quite understand." His fifth period senior government class launched the most successful coup d' etat on Wednesday, April 5, the last day of the movement, as they kidnapped Jones and threatened to deliver lectures on democracy to his sophomore classes. However, he persuaded them to let him go, telling them he had planned to end the movement that day with a rally at lunch. As a large group of "Third Wave" supporters assembled for the rally, Jones announced that they would hear their national leader speak. He turned on the television to static and the movement came to a crashing end. Most were disillusioned. As one second period Third Waver, Joel Amkraut, put it, "Everyone feels stupid about it. He sure made fools of us.
I guess I expected a national leader. Another Todd Austin, Mr. Jones's personal bodyguard, expressed the opinion that "I really kind of liked it. I went to the rally because I was curious." Steve Coniglio was pleased with the outcome. “It was probably the most interesting unit I've had. It was successful in its goal to achieve the emotions of the Germans under the Nazi reign." This is undoubtedly not the last attempt at a three party system as it came to a halt due to a disillusioned leader and not a disenchanted membership.

Uit: The Cattamount. Cubberley Senior High School, vol II, no. 14, 21 april 1967, p.3. Zie ook: http://www.cubberleycatamount.com/Content/66-67/Catamount%20Pages/V11No14/670421.pdf , (toegang: 10/12/2008).

2. The Wave

Zowel het boek The Wave (1981) als de gelijknamige film (1981) zijn gebaseerd op het authentieke verslag uit eerste hand van Ron Jones. Beide vertolkingen beoogden educatieve doeleinden en genoten een wereldwijd succes. Echter, noch het boek, noch de film vielen in de smaak bij Ron Jones zelf. Zijn kritiek op de vertolkingen was dat de waarheid onrecht werd aangedaan doordat de gebeurtenissen gereduceerd werden tot een teenager romance. De vertolkingen doen volgens Rones geloven dat verliefdheid tussen twee studenten het inzicht zou brengen dat de beweging een halt moest toegeroepen worden. Hij stelt dat liefde noch het experiment, noch de holocaust stopgezet heeft. In beide vertolkingen wordt, net zoals in het echte experiment van Ron Jones, het experiment tijdig stopgezet.

De volledige film (46 min) is op klein formaat te bekijken op volgende website: http://www.xenutv.com/cults/wave.htm

3. Die Welle (2008)

Ook regisseur Dennis Gansel wilde iets met The Wave doen. Na het lezen van het boek, bleef deze idee in zijn hoofd hangen. Uiteindelijk was het filmproducent en kameraad Christian Becker die de rechten op het verhaal bemachtigde en sa men met Gansel het scenerio zou schrijven en de film regisseren. Voor de film werd opgenomen onderhield Gansel schriftelijk contact met Ron Jones. Toen deze laatste in de zomer van 2007 de filmset bezocht, was hij diep onder de indruk. Het was als een déjà-vu: “Being here on the set and watching the actors is like watching ghost from my past”. In tegenstelling tot het ware verhaal (en de andere vertolkingen), wijst Dennis Gansel met het dramatische fictieve einde op gevaren van het experiment op zich, maar ook op de gevaren van een dictatuur als zodanig.

Reacties op de film

In verhaalopbouw is Die Welle erg voorspelbaar. Al vanaf de eerste minuut van het experiment is duidelijk welke leerling het snelst zou kunnen ontsporen. En het is dan ook totaal geen verrassing als dat precies is wat er gebeurt. De personages zijn pionnen die Gansel gebruikt om zijn boodschap duidelijk te maken. Een boodschap die moeilijk over het hoofd te zien is. Maar saai wordt het nooit. Het verhaal wordt spannend en vlot gebracht. Samen met de knallende soundtrack, de snelle montage en het krachtige spel van de charismatische Jürgen Vogel zorgt dat ervoor dat de film geen vervelend moralistisch toontje krijgt.

Zie ook: Filmfocus, recensie – Die Welle 2008, http://www.filmfocus.nl/recensies/29810-Die-Welle.html , (toegang: 9 december 2008).

Die Welle is absoluut een boeiende film, die alle punten scoort die hij wilt scoren. Een echte filmfan zal hier niets vinden dat hij al niet eerder heeft gezien en tegen het einde wordt Gansel wat al te didactisch met z'n scenario. Maar bescheiden doeleinden of niet, ik heb er met plezier naar gekeken, er zit duidelijk talent en schwung achter en de leerkrachten Godsdienst en Duits zullen er ongetwijfeld erg blij mee zijn…

Zie ook: Digg* Die Welle, http://www.digg.be/movie.php?id=1850, (toegang: 9 december 2008).

Leerkrachten die nog op zoek zijn naar een interessante klasactiviteit, moeten eens gaan kijken naar Die Welle, een tot diep nadenken stemmend drama over een schoolfreek die, bij wijze van experiment, in zijn klas een dictatuur vestigt. En zie, nog voor de schoolbel rinkelt ontpoppen zijn leerlingen zich enthousiast als kleine fascistjes: ze trekken allemaal dezelfde hemden aan, salueren naar mekaar met een soort Hitlergroet en beginnen de outsiders onder druk te zetten. Een goeie maar verontrustende film.

Zie ook: HUMO, http://www.humo.be/tws/film-reviews/5476/die-welle.html, (toegang: 9 december 2008)

De film heeft een goed gedoseerde, intelligente opbouw en maakt daardoor begrijpelijk hoe doodgewone, moderne jongeren zichzelf kunnen verliezen aan een sterke leider. Dat de film Duits is, geeft het nog wat extra impact. Er wordt goed geacteerd door de jonge acteurs en het geheel is voorzien van een stevige soundtrack. Dat het thema van de film nog steeds actueel is, is echter het meest indrukwekkend.

Zie ook: On Stage – filmrecensies, Die Welle, http://onstage.nl/onstage/0,2083,1647_1129%5E1132%5E1138%5E1401%5E1407-262601,00.html, (toegang 9 december 2008)

Hoofdpersonages

Tim

Tim was altijd een buitenstaander die hard vocht om bij de groep te horen. Hoe harder hij probeerde via alle mogelijke middelen ‘erbij te horen’ (zelfs via drugs) hoe harder hij werd uitgesloten. Wanneer de groep Die Welle vorm krijgt, is Tim de meest enthousiaste volgeling. Hij gaat er helemaal in op omdat hij voor de eerste maal in zijn leven voelt dat hij kan opgenomen worden in de groep. Hij breekt volledig met zijn verleden en verbrandt symbolisch al zijn merkkledij (en daarmee zijn hele vroegere identiteit). Tim dringt zichzelf op als rechterhand van Wenger en geniet van zijn nieuwe status waarin hij eindelijk succes lijkt te hebben… Wanneer op het einde van het project blijkt dat Die Welle geen toekomst heeft en alles een opgezet spel was met pedagogische doeleinden, komt deze boodschap voor Tim zeer hard aan: “Die Welle was mijn leven”. Het einde van Die Welle betekent het einde van zijn leven…

Marco

Marco is een succesvolle leerling en een uitstekende speler in het waterpoloteam. Hij heeft een populair liefje, Karo. Ondanks het feit zijn leven succesvol loopt, vindt hij toch in Die Welle iets wat hem voordien ontbrak: gemeenschapszin. Marco komt immers uit een gebroken gezin en laat zich volledig meeslepen door de groep. De groep is zelfs zo belangrijk voor hem dat hij zijn relatie met Karo hiervoor op het spel zet. De groep stelt Marco verantwoordelijk voor het eigen-zinnige verzet van Karo tegen Die Welle . Marco beseft na een –letterlijk– slaande ruzie met zijn liefje Karo dat de beweging hem verandert in iemand die hij niet wil worden. Hij verschiet van zijn eigen agressie en vraagt Wenger om met de beweging te stoppen. Van een meeloper evolueert hij naar een opstandeling.

Karo

Karo is een populair meisje met een kritische ingesteldheid en een groot zelfbewustzijn. Ze is de eerste persoon die zich afzet tegen Die Welle omdat ze aanvoelt dat groepsdruk verpletterend werkt. Voor de eerste maal in haar leven ervaart Karo wat het is om buitengesloten te worden. Dit ervaart ze wanneer ze weigert een wit hemd aan te doen. Aanvankelijk verzet ze zich subtiel, maar geleidelijk aan wordt ze vastberaden. Ze probeert haar vriend Marco duidelijk te maken dat Die Welle gevaar in zich draagt, maar het enige wat ze bereikt is spanning op hun relatie. Karo blijft volharden in haar verzet.

Rainer Wenger

Bij aanvang van de film zie je Rainer Wenger in de auto opgewekt meezingen met loeiend harde muziek. Wanneer hij uitstapt komen we te weten dat Rainer leraar is, populair is, met de voornaam door zijn leerlingen wordt aangesproken en dit niet tot de schoolcultuur behoort, aangezien zijn collega’s met de achternaam worden aangesproken. Hij heeft tatoeages en draagt T-shirts van The Ramones en The Clash. Wenger lanceert een experiment in zijn klas, waarin niet alleen de leerlingen, maar ook hijzelf helemaal in meegesleept wordt. Hij speelt zijn leidersrol zo overtuigend dat hij de zaken niet langer onder controle kan houden. Het is niet duidelijk wat hem het meest drijft: zijn lesdoel met de leerlingen of het genot van de macht die hij plots verwerft. Zijn vrouw vermoedt dat hij het experiment enkel volhoudt omdat de macht een streling is voor zijn eigen ego…

Anke Wenger

Anke is de partner van Rainer Wenger en is in verwachting van hun eerste kindje. Evenals Rainer is zij leerkracht van de school, maar ze benadert alles veel sterker met de rede en veel gematigder. Wanneer Rainer start met het klasexperiment wijst Anke hem op het gevaar daarvan. Anke tracht Rainer tot rede te brengen. Wanneer ze merkt dat haar betoog geen impact heeft, neemt haar ergernis toe en keert ze zich uiteindelijk af van hem. Beide partners verveemden totaal van elkaar, terwijl ze bij aanvang van de film een zeer goede relatie leken te hebben.

Terreinen

In de terreinen voor het 1e jaar van de 3e graad ASO

1 OMGAAN MET GRENZEN - Wenken in de 1e paragraaf, die begint op p. 8 (Bijlage wenken):

De catastrofe van de 'shoah', ook holocaust genoemd, biedt een uitdagend aanknopingspunt om verschillende actuele en diepmenselijke onderwerpen eigentijds aan bod te brengen: de vraag naar God in het lijden, de mogelijkheid oen de grenzen van vergeving. Uiteraard kan de shoah ook binnen andere terreinen een plaats krijgen vanuit: de relatie tussen kerk en politiek, de spanning tussen gezag en geweten, tussen vrijheid en determinisme, tussen verzet en overgave, eigenheid en openheid.

In de terreinen voor het 1e jaar van de 3e graad BSO

3 WAT ERVAAR IK AAN GRENZEN IN HET SAMEN-LEVEN? (Grens en eindigheid) - Wenken in de 1e paragraaf, die begint op p. 13 (Bijlage wenken):

De catastrofe van de 'shoah', ook holocaust genoemd, biedt een uitdagend aanknopingspunt om verschillende actuele en diepmenselijke onderwerpen eigentijds aan bod te brengen: de vraag naar God in het lijden, de mogelijkheid en de grenzen van vergeving. Uiteraard kan de shoah ook binnen andere terreinen een plaats krijgen vanuit: de relatie tussen kerk en politiek, de spanning tussen gezag en geweten, tussen vrijheid en determinisme, tussen verzet en overgave, eigenheid en openheid.

In de terreinen voor het 1e jaar van de 3e graad TSO/KSO

3 LIJDEN EN HOOP - Wenken in de 2e paragraaf, die begint op Dit terrein kan via vele onderwerpen ter sprake komen. De leraar zal goed moeten overwegen welke onderwerpen relevant zijn voor de klas om het terrein in zijn breedte en diepte kans te geven. Het is niet de bedoeling dit terrein aan te grijpen voor het voeren van discussies rond ethische kwesties. De focus is hier gericht op de ervaring en situering van lijden.:

De catastrofe van de 'shoah', ook holocaust genoemd, biedt een uitdagend aanknopingspunt om verschillende actuele en diepmenselijke onderwerpen eigentijds aan bod te brengen: de vraag naar God in het lijden, de mogelijkheid en de grenzen van vergeving. Uiteraard kan de shoah ook binnen andere terreinen een plaats krijgen vanuit: de relatie tussen kerk en politiek, de spanning tussen gezag en geweten, tussen vrijheid en determinisme, tussen verzet en overgave, eigenheid en openheid.

Hermeneutische knooppunten

Beïnvloedt het lid zijn van een bepaalde groep het gedrag van mensen ten gronde of slechts in beperkte mate?
Gedragen mensen zich anders onder invloed van een leider of aanvaarden ze discipline en gezag niet zo makkelijk?
Comformeren mensen zich makkelijk aan de meerderheid of zijn ze te zeer gesteld op hun individuele mening?
Is dit experiment pedagogisch te verdedigen of is de leerkracht zijn boekje te buiten gegaan?
Is er een ‘verantwoordelijke’ voor wat gebeurde aan te duiden? De leerlingen? De leerkracht?

Impulsen

Verslag Ron Jones:

Het echte experiment 1967

Fragmenten uit het boek The Wave van Morton Rue

Fragmenten uit de film The Wave, 1981 (Alexander Grasshoff)

Gehele film:http://www.xenutv.com/cults/wave.htm
Fragmenten uit de film The Wave, 1981
http://www.youtube.com/watch?v=GXi71XBdh1o

Fragmenten uit de film Die Welle , 2008 (Dennis Gansel)

Trailer 1 Die Welle :
http://www.youtube.com?v=g4-DIjVTJ6E

Trailer 2 Die Welle :
http://www.youtube.com/watch?v=A7cjCkvrVk4

Dennis Gansel:
http://www.youtube.com/watch?v=5FU95b67GsY

Eventueel te koppelen aan het Stanford Prison Experiment van Philip Zimbardo. Met fragmenten uit de verfilming: Das Experiment, 2001(Olivier Hirschbiegel)

Trailer Das Experiment:
http://www.youtube.com/watch?v=mw5sUfMcQpc

Milgram experiment Verfilming van het experiment in de kortfilm Atrocity (7 min): http://www.scienceandfilm.org/films.php?film_id=214

Reflectiekaders

Als we naar gebeurtenissen in de wereld(geschiedenis) kijken, schrikken we vaak waartoe mensen in staat zijn. We stellen ons vaak de vraag: hoe is dit mogelijk? En geven vaak het antwoord: mij, mijn vrienden, onze generatie, (…), zou dit niet overkomen. Psychologen hebben vreemde gedragingen nader onderzocht: hoe makkelijk sluiten we ons aan bij een kudde-geest? Hoe snel laten we ons door autoritair gezag overhalen? Hoe snel dreigen we macht die we verwerven te misbruiken? Vanuit wetenschappelijke hoek zijn enkele experimenten doorgevoerd die ons interpretatiesleutels aanreiken van waaruit de film Die Welle benaderd kan worden. We leggen hier de klemtoon op: het lid zijn van een bepaalde groep (Stanford Prison Experiment); het onder invloed staan van een leider (Het Milgram Experiment); en het meelopen met de meerderheid (comformiteitsexperimenten van Asch).

1. Het Stanford Prison Experiment

In 1971 vond het Stanford Prison Experiment plaats onder leiding van psycholoog Philip Zimbardo. Het experiment werd uitgevoerd met 24 vrijwilligers die een rollenspel speelden in een – voor het experiment opgerichte – gevangenis (in de kelders van de faculteit) gedurende veertien dagen. Uitgangspunt van het experimement was de vraag wat “goede” mensen zouden doen in “slechte” omstandigheden. Willekeurig werden de rollen verdeeld: een aantal vrijwilligers werd de rol van cipier toebedeeld, de andere vrijwilligers zouden de gedetineerden spelen. Het rollenspel kreeg al snel vorm en ieder werkte zich in in zijn rol. Ondanks het feit het experiment gepland was over veertien dagen, diende prof. Zimbardo het experiment stop te ze tten na zes dagen als gevolg van psychologische en fysieke mishandelingen in de gevangenis. Het experiment toonde aan dat gewone studenten, zonder strafblad of psychologische afwijkingen binnen de paar dagen dezelfde vernederende straffen ontdekten als de concentratiekambewakers tijdens het nazi-regime. De meest lelijke en dierlijke kanten van de menselijke natuur begonnen een eigen leven te leiden… Een remake van dit experiment in de film Das Experiment kan als impuls aan de klas aangereikt worden:

Trailer Das Experiment:

bron: http://www.youtube.com/watch?v=mw5sUfMcQpc

2. Het Milgram experiment

Het Milgram experiment vond plaats in 1961 en is een beroemd experiment binnen het veld van de sociale psychologie. Bedoeling van het experiment was om na te gaan in welke mate volwassen mensen (tussen 20 en 50 en van verschillende opleidingsniveau’s gaande van basisschoolopleiding tot doctoraatstitel) gehoor geven aan een autoriteit, wanneer de taken die hij opdraagt in strijd zijn met het persoonlijk geweten.

De deelnemers werden via een krantenadvertentie gelokt waarin meegedeeld werd dat de Yale University een onderzoek zou doorvoeren rond ‘geheugenstudie’. Het experiment zou één uur duren en de deelnemers zouden elk 4,50 dollar krijgen na afloop. Aan de deelnemers werd verteld dat ze aan een experiment zouden deelnemen waarin de gevolgen van ‘straf’ zouden bestudeerd worden voor het leerproces. Alle deelnemers werden de rol van ‘leraar’ toebedeeld. De rol van ‘leerling’ werd gespeeld door acteurs die zich voordeden als deelnemers. Aan deelnemer en acteur werd een papiertje overhandigd. De deelnemer werd ervan overtuigd dat op het ene papiertje ‘leraar’ stond en op het andere papiertje ‘leerling’. De acteur beweerde het papiertje ‘leerling’ te hebben gekregen en de deelnemer geloofde bijgevolg dat de rollen willekeurig gekozen waren. In werkelijkheid stond op beide papiertjes ‘leraar’ en loog de acteur over wat op zijn papiertje stond.

De deelnemer werd uitgelegd dat hij zijn leerling moest onderwijzen door fouten af te straffen met een elektrische schock. Bij aanvang van het experiment mocht de leraar (deelnemer) eerst een schock van 45 volt voelen die de leerling (acteur) zou voelen bij een foutief antwoord. Bij ieder foutief antwoord werd de schock met 15 volt verhoogt. De leraar (deelnemer) geloofde dat de schokken die hij gaf echt waren. In werkelijkheid werden er geen schokken gegeven. De acteur zette een bandrecorder op die met de elektro-schokgenerator was verbonden. De bandrecorder speelde vooraf opgenomen geluiden af: zo hoorde de leraar (deelnemer) bij schokken vanaf 135 volt geschreeuw van pijn. Ook begon de acteur vanaf 135 volt op de muur te kloppen die hem van de leraar (deelnemer) scheidde.

Op het punt van 135 volt begonnen vele deelnemers vragen te stellen over het doel van het experiment omdat ze zich zorgen begonnen te maken over de andere deelnemer. Wanneer ze verzekerd werden niet in te staan voor de eventuele gevolgen, gingen sommige deelnemers door. Enkele deelnemers begonnen zelfs (zenuwachtig) te lachen bij de schreeuwen van pijn van de andere deelnemer. Met deze lach probeerden ze zichzelf kalm te houden, ondanks de angst en de spanning die ze voelden vanwege de geluiden die ze hoorden. Het experiment werd enkel stopgezet wanneer de deelnemer vier maal vroeg om te stoppen.

Bij de eerste reeks experimenten gaf 65% van de deelnemers de maximumschock van 450 volt. Geen enkele deelnemer hield op voor 300 volt. Varianten van het onderzoek, ook uitgevoerd door andere psychologen, gaven gelijkaardige resultaten.

3.Comformiteitsexperimenten van Asch

De conformiteitsexperimenten van Solomen Asch werden in 1953 afgenomen. Deze experimenten trachtten te onderzoeken in welke mate de mening van mensen afhankelijk was van de mening van de meerderheid van de groep. Asch liet proefpersonen lijnen van verschillende lengtes zien en liet rollenspelers hetzelfde (foutieve) antwoord geven. Bij een derde van de opdracht stemden de proefpersonen mee in met het foutieve antwoord van de meerderheid. Wie zich conformeerde deed dit naar eigen zeggen omdat men niet de indruk wilde wekken anders te denken. Wie toch bij zijn eigen mening bleef, verschillend van de groep, vermeldde na afloop van het experiment dat men zich toch onder druk gezet voelde.

4. Gehoorzaamheid

In de literatuur worden vaak de experimenten van Milgram gebruikt als ‘bewijs’ voor het feit’ gehoorzaamheid en onverschilligheid voor de gevolgen van de uitgevoerde bevelen’ centraal zou staan. Hoewel gehoorzaamheid ongetwijfeld een belangrijke rol speelde in de werking van het uitroeiingsapparaat, is het toch moeilijk haar te beschouwen als het ultieme motief voor de genocide. We moeten immers de vraag stellen waarom mensen gehoorzamen. Vanuit Die Welle blijkt ook sterk dat het niet zomaar gaat om blindelingse gehoorzaamheid en onverschilligheid, maar dat gehoorzaamheid eigenlijk eerder te zien valt als het verlangen om een leider te volgen, om een goed lid te zijn van een groep (denk hier vooral aan Tim) of om te handelen in overeenstemming met de heersende ‘ethiek’. Mensen vervoegen met andere woorden eerder gezag dan er zomaar aan te gehoorzamen. De proefpersonen in de experimenten van Milgram vertoonden bij het toedienen van de schokken gestresseerde reacties: beven, stotteren, vreemd gelach, op de lippen bijten, etc… De experimenten zijn geen bewijs voor het gemak waarom gehoorzaamheid de dehumanisatie mogelijk maakt, maar duiden veeleer aan hoe gehoorzaamheid aan onethische bevelen vaak gepaard gaat met psychische spanningen. Mensen vervoegen gezag eerder omwille van andere redenen, cf. supra: het verlangen om een leider te volgen, om een goed lid te zijn van een groep, of om te handelen in overeenstemming met de heersende ‘ethiek’,…

Vrij gebaseerd op: D. POLLEFEYT, Voorbij afschuw en verschoning. Een antropologisch, wijsgerig en ethisch onderzoek naar verschillende paradigmatische benaderingen van het kwaad van Auschwitz als aanzet tot een ‘be-vreemdende’ theologie van het heilige, Onuitgegeven proefschrift ter verkrijging van de graad van Doctor in de Godgeleerdheid, promotor R. Burggraeve, Faculteit Godgeleerdheid, Leuven, 1995.

5. Het gelaat van de ander

Een interessante invalshoek om de film te benaderen is vanuit het werk van de joods-franse filosoof Emmanuel Levinas rond ‘het gelaat van de ander’. Levinas stelt dat de mens in wezen een ‘totaliserend subject’ is dat de wereld probeert geheel naar zijn hand te zetten. Dit totaliserend subject is nog geen subject in de eigenlijke zin van het woord omdat het zich in elke relatie uitsluitend op zichzelf richt en niet op iets buiten zichzelf. Echte subjectiviteit is volgens Levinas gekenmerkt door ‘betrokkenheid’ op de andere die zich niet laat herleiden tot ‘hetzelfde’. Levinas geeft fundamentele kritiek op het steeds trachten in te kapselen van de Ander in de eigen filosofie. Hij gebruikt hier de term ‘egologie’, waaronder hij een vorm van denken verstaat die het ego als centrum beschouwt en de medemens enkel een belemmering vormt voor de eigen persoonlijke ontplooiing. Reeds sinds Descartes is deze denkvorm in de westerse denktraditie aanwezig. Het omgekeerde noemen we ontologie, waar het ‘ik’ onderworpen wordt aan het allesomvattende Zijn, het (nood)lot. Levinas beschouwt deze laatste denkvorm als nog erger dan egologie omdat in deze denkvorm de individuele subjectiviteit helemaal verdwijnt. Een voorbeeld van deze denkvorm is het fascisme waarbij de natie boven het individu staat. Het spreekt voor zich dat fascisme geen ruimte laat om ‘het andere of de ander’ te ontmoeten en tegemoet te treden. Immers, typisch aan het fascisme is een sterke leider die alle macht heeft (dictator), en die de natie boven de individuele mens plaatst. Ieder lid moet weten dat hij of zij enkel van belang is voor het bestaan van de groep (collectivisme). Mensen worden niet als gelijkwaardig gezien en deze ongelijkwaardigheid wordt vooral geuit naar mensen buiten de groep. Niet-leden worden herkend aan het feit ze niet de symbolen dragen die de groepsleden zich allemaal eigen maakten. Gemeenschapszin stimuleert tot geweldige sportieve prestaties maar ook tot vijandigheid jegens de ander (die geen lid is van de groep). Er wordt makkelijk geweld gepleegd ten aanzien van de andere die andere denkbeelden of visies heeft. Maar ook de gelijkheid binnen de leden van de groep is niet zonder risico’s: immers gelijkheid resulteert daar in het uitvlakken van iedere individualiteit. In de film Die Welle komen al deze kenmerken van fascisme duidelijk aan bod. Er is geen ruimte meer voor de individualiteit van de leerlingen en nog minder voor de uniciteit en andersheid van elke persoon.

6. Esthetiek

Tot slot is het ook erg interessant om de film te benaderen vanuit zijn esthetiek. Camerastandpunten, kleuren en symboliek versterken de essentie van het verhaal. Zo wordt Rainer wanneer hij de auto uitstapt gefilmd vanuit een laag cameraperspectief, analoog aan de manier waarop tijdens de Tweede Wereldoorlog nazikopstukken in beeld werden gebracht. Rainer wordt zeer vaak vanuit dit perspectief gefilmd, vooral wanneer hij door de gangen in de school wandelt. Maar niet alleen Rainer wordt vanuit de laagte gefilmd; ook de leerlingen die deeluitmaken van Die Welle worden af en toe op deze manier gefilmd.

Ook wordt er gespeeld met kleur om gevoel op te roepen. Karo zet zich sterk af tegen de groep en wil pamfletten verspreiden. De scène waarin ze pamfletten voor de lokalen legt is gelijkaardig aan deze uit de film Sophie Scholl, Die Letzten tage en is daarmee ook een duidelijke verwijzing naar haar. Echter, om het gevoel van haar ‘apartheid’, eenzaamheid en angst weer te geven, is gebruik gemaakt van kleur. We zien Karo in een lange, lege gang met groenachtig licht pamfletten kopiëren. Door de afstand en de gebruikte lens zijn haar contouren wat wazig, en in combinatie met het groenachtige licht lijkt dit sterk op de manier waarop aliens voorgesteld worden in science-fictionfilms. Karo is net zo’n Alien binnen de groep van Die Welle . Het gevoel van angst dat zo’n eenzame positie oproept, wordt prachtig verfilmd wanneer Karo de pamfletten voor de deuren van de klaslokalen legt. Het licht valt ineens uit en wanneer ze wil vertrekken, zijn er verschillende deuren op slot. Een mooie symboliek voor het leven in een dictatuur waar geen vrijheid van meningsuiting is en waar je voor de minste reden gewelddadig behandeld kunt worden.

Tot slot willen we ook nog wijzen op het gebruik van spiegels. Wanneer de regisseur een personage in beeld brengt dat in de spiegel kijkt, heeft dit bijna altijd de betekenis van een omkering in het gedrag of het karakter van het personage. Wanneer Rainer lesgeeft over autocratie en leerlingen hun desinteresse tonen geeft hij enkele minuten pauze. We zien hem tijdens deze pauze in de gang staan voor een groot raam en zien enkel zijn weerspiegeling in het glas. Nadien zal hij de rol van dictator aannemen. Zijn rol als dictator is een omkering van de leraar die hij voordien was.

Wanneer Karo naar Rainer toestapt om hem te verzoeken Die Welle stop te zetten, praat hij met haar in het biologielokaal. Het gezicht van Rainer zien we in de spiegel en dit beeld overlapt gedeeltelijk een kop van een beest op de kast. Door deze overlapping wordt Rainer met 'het beest' geassocieerd.

Wanneer Rainer besluit de beweging stop te zetten, zien we hem in de kamer voor de spiegel zijn hemd aandoen. Niet het spiegelbeeld, maar hijzelf wordt nu in beeld gebracht. Hiermee wordt aangetoond dat hij weer geconfronteerd wordt met zichzelf en zichzelf weer zal worden.

Als Rainer gearresteerd is en in de politiewagen zit, komt zijn vrouw naar hem toe. We zien Rainer achter de autoruit en de weerspiegeling van het gezicht van Anke overlapt zijn gezicht, een mooi beeld van verzoening.

Gebaseerd op: Brochure OPEN DOEK VZW, Die Welle . A film by Dennis Gansel, Turnhout, 2008.