Van kruisboom tot paasboom

Deze in de kijker is het vijfde deel van een reeks rond bomen

Impuls A: Het kruis en de boom: de kruisboom

1. Het kruis en de boom

Het kruis, het kruishout, verwijst voor christenen heel direct naar het lijden en de dood van Jezus van Nazareth. Hij werd veroordeeld en terechtgesteld op een Romeins marteltuig; het kruis. Omdat kruisen van hout zijn werd in hun vorm 'een stam in de grond en drie zijtakken' een boom herkend. In alle culturen (ook in de joods-christelijke cultuur) worden bomen ervaren als teken van leven o.a. omdat ze zo betekenisvol zijn voor het overleven van de mens. Het kruishout waarop Jezus sterft, werd zo ook herkend als boom en verbonden met de levensboom. Het kruis en de boom werden samengebracht. In onze streken lag dit in het verlengde van de samenkomst tussen de Keltische en Germaanse religie waarbij aan de boom goddelijke krachten werd toegeschreven, en de kruisboom van het christendom dat hier verbreiding vond. Kruisen werden aan bomen gehangen, uit takken en stammen werden christusbeelden gesneden. Mede onder invloed van de opstandings- en verschijningsverhalen na de dood van Jezus en het geloof in de levende Heer kreeg het kruis in de christelijke volkskunst al snel uitspringende groene twijgen en bloeiende takken. De kruisboom werd een groeiende en bloeiende boom die het (her) leven symboliseerde, de opstanding uit het doode hout van het kruis. De kruisboom van het onrecht het lijden en de verdrukking werd de paasboom van de opstanding en de verrijzenis van Jezus Christus. Op talloze plaatsen vind je kruisen bij bomen, kruisen op bomen en bomen als kruisen. In de realiteit, in de beeldende kunsten en in volksgebruiken en gewoonten.

Activiteiten

Verken met kinderen vele kruisvormen en plaatsen waar kruisen verschijnen en gebruikt worden. Laat hen verhalen vertellen over wat ze bedenken, associëren voelen bij een kruis. Wie draagt er een kruis, waarom wordt dat meegedragen enz…

Het kruisteken verwijst naar het lijden van Christus. Het roept om zijn kruis na te dragen (Mattheus. 10:38) en is symbool van de verzoening met God (Efeziërs 2: 16), van de vrede (Kolossenzen 1 :20) en is het teken van de Mensenzoon op de laatste dag (Mattheus. 24:30). Al voor de kerk dit als heilsteken ging gebruiken, symboliseerde het kruis al de vereniging van hemel en aarde' en van de vier' hemel richtingen. Het kruisteken is ook een handgebaar. over het eigen lichaam, of over personen en zaken, wat veelvuldig in de liturgie wordt toegepast. Het wordt ook gewoon als bescherming tegen onheil aangewend. Door het slaan van dit kruisteken kunnen christenen hun geloof in de Drie-eenheid uitdrukken.

Er zijn vele soorten en vormen van kruisen. Bekijk en bespreek ze kort met de kinderen. Welke kruisen spreken hen aan? Waarom is dat? Welke ervaringen roept dit op.

Sommige kruisvormen dragen ook een naam. Misschien willen kinderen weten hoe de door hen gekozen kruisvorm heet. Ze kunnen er ook een eigen naam aan geven.

  

 

1. Grieks kruis, 2. Latijns of Romeins kruis, 3. Andreaskruis, 4. Taukruis of Antoniuskruis, 5. Gaffelkruis, 6. Hengselkruis of Anhk kruis, 7. Russisch kruis, 8. Jeruzalems kruis: (de vier kleine kruisen en de ene grote herinneren aan de vijf wonden van Christus), 9. Krukkenkruis, 10. Patriarchaal of Lotharingskruis, 11. Kardinaalskruis, .12. Pauselijk kruis, 13. Maltezerkruis, 14. Petruskruis,

Kruisen hebben door de tijden heen vele vormen gekregen en werden bewerkt met allerlei nieuwe of oude beelden en symbolen.. Bekijk bovenstaande tekeningen met de kinderen en zoek naar de diverse wijzen waarop kruisen verder uitgewerkt worden.

Bespreek met de kinderen aan de hand van foto's en afbeeldingen het verband tussen kruis en boom. Maak gebruik van de betekenissen en toelichtingen in de inleiding (over de betekenis van het kruis) en uit gegevens uit de andere deelthema's van 'Symbomen tussen hemel en aarde'.

Laat kinderen uit bovenstaande afbeeldingen van kruisen er één uitkiezen en er al tekenend een boom van trachten te maken. Maak gebruik van kleurpotloden.

 
2. Kruisen op bomen en bomen als kruisen

 

 

Activiteiten

Zoek een beeld(je) van een gekruisigde christus: het beeld van een vroeger kruisbeeld. Overweeg samen met de kinderen bij welke boom in de omgeving dit beeld het best een plaats zou horen. Ga met de kinderen dit beeld in de boom een plaats geven.

Laat kinderen op zoek gaan naar een mooie stevige tak om het beeld van de gekruisigde Christus op te plaatsen en geef het een aparte plaats in het klaslokaal.

Boommotieven bij smeedijzeren kruisen en kruissieraden

 

  

• Bekijk met kinderen bovenstaande smeedwerken.
• Laat kinderen tekeningen en schilderingen maken waarbij uit het kruishout levende taken en twijgen groeien.
• Laat hen bomen schilderen waarin het kruis is verwerkt.
• Laat hen kruisen schilderen waarin bomen zijn verwerkt of die uitgegroeid zijn tot levensbomen

Kruisbomen in de geloofsbeleving in diverse culturen

Uit deze afbeeldingen uit de volkskunst kunnen voorbeelden gevonden worden om de eigen belevingen van het kruis door kinderen zelf gestalte en uitdrukking te geven.

1517	2005

In Bolivië schilderen indiaanse christenen op houten kruisen eenvoudige taferelen uit het dagelijks leven die pijn en lijdensituaties uit hun leven tonen en/of hun hoop op opstanding, op nieuw en anders leven uitdrukken. Laat hen op houten kruisvormen eigen leeftaferelen schilderen.

  

Kinderen dragen vaak kruissituaties met zich mee de klas in. Vaak hebben we er weet van. Maar even vaak ook niet. Werken met het kruis als thema en de levende kruisboom als achtergrond kan kinderen helpen in het verwerken en omgaan met pijnlijke kruissituaties uit hun leven. Laat kinderen op houten kruisen pijnlijke situaties uit het eigen leven schilderen. Laat hen daarnaast hun hoop en verwachting op verandering uitdrukken.

Voorbeelden en verhalen van kinderen kan je vinden in op de webpagina's 'Goede Vrijdag. Werken met kinderen. Creatieve suggesties.'.

De kruisen kunnen in een toonvieringsmoment in de klas of elders (stilteruimte, kapel) worden samengebracht. Een vertelmoment, stilte en gedenk moment of een kruis- lichaamsmeditatie en een lied of kruisdans zijn hier mogelijk.

 

Verdiepende activiteiten bij kruisen

Zie suggesties voor de periode van de goede week

• Kruisbeelden zelf maken
• Lichaamsexpressie van kruis-emoties
• Maatschappelijke kruisen
• Lichaamsmeditatie van het kruis
• Kruiswegen gemaakt door kinderen

Impuls B: Betekenissen van een kruisboom

1. De tekening bekijken

Bekijk samen met de kinderen de tekening goed en benoem wat er allemaal op te zien is.

• Een man staat met zijn armen wijd open.
• Hij draagt alleen een lendendoek en is verder naakt.
• De ribben van zijn borstkas zijn goed te zien.
• Hij heeft veel spieren op zijn armen. Hij heeft grote handen.
• Hij heeft om z'n hoofd een cirkel (aureool) met zwarte strepen in (kruis).
• De man in het midden lijkt op Jezus aan het kruis.
• Er staan vele mensen om hem heen. Ze staan heel dicht bij elkaar.
• Mensen steken hun handen uit.
• Ze steken hun handen naar buiten, naar voor en naar het midden.
• Mensen houden hun handen om het hoofd van de man in het midden.
• Hun handen vormen een krans. Ook de hoofden boven de handen vormen een krans.
• Er zijn zeker drie cirkels om het hoofd van de man in het midden (Jezus).
• Vele mensen samen vormen samen een boom rondom Jezus.
• Er zijn vele gezichten die naar de man in het midden kijken.
• Er zijn ook gezichten die naar buiten kijken.
• De gezichten kijken heel verschillend.
• Ze kijken verwonderd, kwaad, vragend, lief, nieuwsgierig….
• Aan de top van de boom zijn vele gezichten bij elkaar.
• Er zijn veel handen, die naar binnen en naar buiten wijzen.
• De handen zijn helemaal open.
• De mensen vormen samen een boom.
• Hun armen en handen zijn als de takken en de bladeren van een boom.

 
2. Betekenissen geven aan de tekening.

Kunstwerken (willen ze echte kunstwerken zijn) dragen vele betekenissen met zich mee. Er zijn natuurlijk de betekenissen die de kunstenaar er aan heeft gegeven bij het creëren van zijn werk, of die er al werkend in ontstaan zijn. Maar ook achteraf ontstaan er vaak nog meer betekenissen. Zowel de kunstenaar, de critici of specialisten, maar ook de gewone toeschouwers zien in het kunstwerk nog nieuwe betekenissen. Soms herkennen mensen dingen van zichzelf in het kunstwerk, uit hun gevoelens, indrukken, ervaringen, uit hun verleden… Zo krijgen kunstwerken steeds meer betekenis. Zelfs werken die honderden ja zelfs duizenden jaren oud zijn krijgen vandaag nog nieuwe betekenissen. Kinderen leren betekenissen ontdekken en verbinden met het (eigen) leven is een wezenlijk element in hun religieuze ontwikkeling.

Zoek samen met de kinderen naar wat deze tekening allemaal kan betekenen. Geef een afbeelding aan de kinderen (per twee of drie). Maak gebruik van verbeeldingskracht. Onderstaande opdrachten proberen een proces van verdere verdieping op gang te brengen. Kies hieruit die opdrachten die voor jouw klas haalbaar, boeiend, een uitdaging of een verdieping kunnen zijn.

• Stel je voor: Deze tekening hangt op een tentoonstelling. Op het kaartje bij het werk staat de naam van het kunstwerk en een klein woordje uitleg. Maak zelf zo'n kaartje dat kort toelichting geeft bij de tekening.
• Beeld je nu in dat je een gids bent op de tentoonstelling waar deze tekening hangt. Je moet straks een rondleiding gaan geven en wat vertellen over de betekenissen van het schilderij. Je moet daarbij uiteraard wat meer vertellen over de betekenissen dan op het kaartje aangegeven staat. Wat zou je dan nog meer, nog meer betekenisvol, kunnen vertellen?
• Als gids moet je ook iets vertellen over de betekenis van de boomvorm van de tekening. Wat zou de gids daarover kunnen vertellen?
• Na de gids komt de tekenaar zelf nog eens kijken naar zijn tekening op de tentoonstelling. De gids van de tentoonstelling slaat een praatje met de kunstenaar. Wat zou hij/zij nog meer over de betekenissen van de tekening vertellen dan wat op het kaartje staat en wat de gids vertelt?
• In de galerie waar het kunstwerk is tentoongesteld komen allerlei mensen naar de tentoonstelling kijken. Bij de tekening ligt een 'gastenboek' waar iedereen zijn reacties over het kunstwerk kwijt kan. Vouw een blad papier als een openliggend boek en schrijf losse indrukken en mogelijke reacties neer van wat mensen zouden schrijven als ze dit kunstwerk bekijken.
• Bij de bezoekers van het schilderij zijn er godsdienstige mensen. Ze herkennen in de man in het midden van de tekening de figuur van Jezus van Nazareth. Welke betekenis zouden zij nog bijkomend aan het schilderij geven? Stel dat ze daarvan iets in het boek schrijven, wat zouden ze dan over Jezus en de (boom-kruis) tekening schrijven?Zou het verschil uitmaken als deze godsdienstige mensen christenen, joden of moslims zijn? Schrijf in het 'gastenboek'.
• Wat zou jij in het boek over het kunstwerk schrijven als jij deze tentoonstelling zou bezoeken?
• Aan aanplakborden in de stad wordt reclame gemaakt voor de tentoonstelling van de kunstenaar en op de affiche staat deze tekening afgebeeld. Verzin een sprekende slogan of titel bij de affiche.
• Jonge mensen die deze affiches in de stad aangeplakt zagen hebben graffiti in en rondom de tekening geschreven, gespoten. Schrijf of teken zelf met kleurstiften graffiti op de tekening. Wat zou jij er op spuiten… iets grappigs, iets uitdagends, iets wijs, iets kwaads, iets moois…. 

 
3. Betekenissen voor christenen

Zoek met de kinderen naar betekenissen die het schilderij voor christenen kan hebben. Vraag hen ook naar het waarom ervan. Vertel de kinderen als voorbeeld één aspect van wat jij als leerkracht er in ziet. Je kan de kinderen ook vragen een verband te leggen met het (eigen) leven. Doe dat zelf ook in je voorbeeld.

Voorbeelden van uitspraken kinderen

• De handen op de tekening wuiven vriendelijk. Christenen zouden zoals Jezus vriendelijk en lief moeten zijn voor elkaar en protesteren tegen het lijden dat mensen elkaar aandoen.
• Ik heb gezien in de kerk dat die pastoor ook zijn handen zo wijd steekt.
• Jezus staat in het midden. En de mensen kijken en wijzen naar hem. Jezus is de belangrijkste in het geloof.
• Jezus is eigenlijk het sap van de boom, hij is een beetje zoals het bloed van mensen. Zonder gaan we dood.
• De handen steken uit naar andere mensen, naar de mensen van nog andere bomen… er zijn nog zo bomen zoals op de tekening, die hun handen uitsteken naar elkaar, naar mensen van een ander geloof.
• Jezus gaat dood op het kruis maar de mensen daar rond, die doen hem niet vergeten, ze doen hetzelfde als Jezus, zo wat Jezus deed , zijn handen uitsteken naar iedereen.

Stel je kinderen als dat nodig is nog meer verdiepende vragen over de tekening. Dat kunnen heel eenvoudige aspecten zijn of meer verdiepende. Hierbij volgen enkele mogelijkheden.

• Jezus aan het kruis. Wat roept dat bij je op?
• Op de tekening staan vele mensen om het kruis heen wat roept dat op?
• Soms zie je afbeeldingen van Jezus op het kruis en daarbij zijn leerling Johannes en zijn moeder Maria. Zou deze tekening een goede plaatsvervanger zijn? Waarom denk je dat wel of niet?
• Kan een kruis een teken van leven zijn? Kan dat uitgedrukt worden in een boom? Vertel eens waarom?
• Het kruis doet denken aan pijn, lijden en dood en toch straalt de boom leven uit als je kijkt naar al die handen en gezichten.
• Is dit een kruisboom of eerder een paasboom?
• …..

Vertel als leerkracht, aangepast aan de leeftijd en de kennis van de kinderen bijkomend over de betekenis van het kruis in het christendom, zie ook inleiding.

 
4. De tekening creatief verwerken.

De verwerkingen kunnen pas een voldoende diepgang bereiken wanneer ook een inhoudelijke verkenning van te ontdekken betekenissen hieraan is vooraf gegaan. Doorheen wat volgt gaat de zoektocht naar betekenissen nog verder. Mogelijk worden door de kinderen nog nieuwe betekenissen gecreëerd.

Achtergrond ontwerpen

Een kunstwerk kan bij een tentoonstelling tussen andere werken hangen of thuishoren bij een thema tentoonstelling. Dat krijgt het kunstwerk weer anderen betekenissen. De situatie of de context waarin iets verschijnt, bepaalt ook mede de betekenis. Voorbeeld: Een varken in een stal of een varken in een kerk of in een moskee roepen alle drie heel andere betekenissen en reacties op. Datzelfde varken wordt als normaal en vanzelfsprekend ervaren, als grappig of ergerniswekkend of bij het laatste ontstaat iets als heilige verontwaardiging en een gevoel van heiligschennis…

Bezorg kinderen enkele vergrote en/of verkleinde kopieën van deze tekening. En geef daarbij de opdracht: Zoek in tijdschriften naar een foto die als achtergrond kan dienen voor deze tekening en waar je deze tekening (of een deel ervan) zou op plaatsen. Knip een passende kopie van de tekening uit en verwerk deze in het geheel. Je kan de tekening inkleuren en aanpassen aan de achtergrond. Je mag ook de achtergrond zelf samenstellen uit meerdere knipsels uit de tijdschriften.

Creatief aan de slag met 'boom' en 'kruis'

Ga nu uit van de basisgegevens van de tekening: kruis en boom. Laat kinderen nu op eigen wijze deze twee elementen gestalte geven en uitwerken. Ze kunnen gebruik maken van elementen uit impuls A. Opnieuw kan gebruik gemaakt worden van collage techniek maar tekenen, schilderen, of een combinatietechniek kan hier ook. Ze kunnen het geheel nog meer uitdrukking geven door gebruik te maken van stofjes, woldraad, takjes, steentjes, andere soorten papier, lijmen enz. om zo het kunstwerk nog meer creatieve en beeldende wijze uitdrukking geven

Tentoonstelling

Maak in één van de gangen van de school, in de hall of in een apart tentoonstellingslokaal een tentoonstelling van de werken. Bij elk werk wordt een notitieboekje gelegd (enkele geplooide bladeren die worden vastgeniet). De opdrachten uit 1.2. kunnen hier nu ten dele worden overgedaan maar niet in fantasie maar in realiteit. Elementen uit de opdrachten van 1.2. kunnen mee verwerkt worden in het geheel van de tentoonstelling vb. de betekenissen van de gids, de woorden van de toeschouwers, de reclame slogans op de affiches, de graffiti…

Kleed deze tentoonstelling in. Vraag de directeur voor een plechtige speech. Zorg voor een drankje. Nodig eventueel gasten uit, ouders… De kinderen (en eventueel andere gasten) wandelen door de tentoonstelling en geven 'inhoudelijke' commentaren bij de werkstukken en vertellen elkaar over de betekenissen die ze zien. Geef hieraan speciale aandacht, anders ontaard een vernissage snel in het geven van oppervlakkige indrukken en beoordelingen die vaak onrecht doen aan het werkstuk van de kinderen. Laat kinderen (gasten) ook bij elkaar commentaren schrijven in de gastenboeken.

Maak foto's en zet deze op de site van de school. Geef hierbij ook het inhoudelijke kader aan.

Impuls C: Christus aan de kruis-boom

1. De kruisboom uit Haiti

Hongerdoek

Hongerdoeken zijn een oud middeleeuws gebruik tijdens de vastenperiode dat dertig jaar geleden weer werd opgenomen door de Duitse vastenactie Misereor en sindsdien meer en meer verbreid geraakte in Europa. In Vlaanderen werd o.a. door Broederlijk Delen hierop ingespeeld door de verspreiding en vertalingen ervan. In scholen en parochies wordt soms met hongerdoeken gewerkt om de politiek-maatschappelijke verbinding tussen het christelijke geloof, haar uitdrukkingen in bijbelse verhalen en de actuele werkelijkheid tot leven te roepen. In deze geschilderde doeken uit landen waar schrijnende armoede en politieke verdrukking het lot van kleine mensen was, komt Jezus boodschap als een bevrijdende inspiratie voor ons westerlingen vandaag, helder aan het licht.

Toch vraagt de schilderwijze van een hongerdoek en de situatie van het land waarin het doek tot stand kwam wat meer duiding.

Het hongerdoek uit Haïti

 

Jacques Chéry werd op 2 februari 1928 in Cap Haïtien in Haïti geboren. Hij is gehuwd, heeft negen kinderen en leeft sinds de jaren '60 in de hoofdstad Port-au-Prince. Voor hij erin slaagde als kunstenaar in zijn levensonderhoud te voorzien, was hij werkzaam in allerlei beroepen. Zo heeft hij ondermeer gewerkt als kapper en pompbediende. In Haïti behoort hij tot die groep van kunstenaars die de "primitieven" genoemd worden. Hun optimistische en expressieve kunst wordt gekenmerkt door krachtige beelden en een verbazende rijkdom aan kleuren en vormen.

De bijzondere aantrekkingskracht van het Haïtiaanse hongerdoek ligt in de versmelting van een dubbele realiteit. Als diepgelovig christen is de kunstenaar niet alleen vertrouwd met de wereld van de bijbel, die hij bijzonder kleurig en levensnabij visualiseert, hij schildert ook de reële wereld zoals die vandaag de dag in Haïti en bij ons door vele mensen ervaren wordt. De bedroevende realiteit van geweld, onderdrukking en bewapening confronteert hij in het hongerdoek met de bijbelse utopie.

Het hongerdoek bestaat naast de centrale levensboom uit bijbelse taferelen die aan de lezingen van de vijf vastenzondagen ontleend zijn.

Christus aan de kruisboom

De kunstenaar schildert Jezus als een gekruisigde Haïtiaan. Met zijn armen omhoog is hij aan de stam van een levende kruisboom genageld. Zijn handen en voeten zijn doorboord en uit de wonden stroomt het bloed. Enkel een armzalige lendendoek bedekt zijn naaktheid. Langs de boomstam omhoog en er achterdoor kronkelt een oranje rode slang met een rode kop en twee vleugels. De boom neemt in het hongerdoek een centrale plaats in. De wortels van de kruisboom dalen af tot in het donkere water van de zondvloed, terwijl de kruin zich over de hele breedte van het doek uitspreidt. Aan de stevige takken hangen talrijke en bijzonder grote exotische vruchten, waarvan er vele bij ons nauwelijks gekend zijn. Merk ook op hoe bovenop de boom waaraan Jezus gekruisigd wordt de paradijsboom groeit, waarvan de bladeren reiken tot aan de regenboog.

Jezus werd uit de weg geruimd omdat hij o.a. een bedreiging vormde voor de aanzienlijkste belangengroepen in de Joodse samenleving en een bedreiging werd geacht voor de positie van de Romeinse bevelhebbers. In wezen verschilt zijn kruisdood niet van het lot dat vandaag de dag ontelbare armen beschoren is. De armoede, gevangenneming, marteling en doodslag die de Haïtianen meemaken herkent de auteur in de kruisdood van Jezus en omgekeerd. De Christus die aan de boom genageld werd is dezelfde als de Christus (uit andere geschilderde taferelen) die tussen de vluchtelingen in de boot zit of die door de soldaten neergeknuppeld wordt.

Opvallend is dat Jezus niet aan levenloze balken gekruisigd is, maar dat Hij aan een boom genageld werd die leeft en vruchten draagt. Daarmee wordt in de verf gezet dat Jezus' dood niet het einde was, maar het begin betekende van een nieuw en vruchtbaar leven. Wie echt gelooft, zal vroeg of laat door het brutale geweld van de rijken en machtigen vervolgd, gefolterd of gedood worden. Hij zal zoals de tarwekorrel moeten sterven om rijke vruchten te kunnen voortbrengen. Daarom wordt de kruisboom geïdentificeerd als de "boom van de duizend vruchten".

Al deze vruchten die in werkelijkheid niet aan één en dezelfde boom kunnen groeien willen er ons attent op maken dat deze boom de "levensboom" is. Het is een hele grote boom met wortels tot diep in de aarde en takken tot in de hemel, die de hemel met de aarde verbindt. Over deze "brug" komt God tot ons.

De slang in de buurt van de gekruisigde wijst op de tegenstelling tussen leven en dood, geloven en niet-geloven. Naar oude Haïtiaans-Afrikaanse traditie wordt Jezus met zijn slangenogen en zijn witte lendendoek voorgesteld als een god van het leven. De slang daarentegen met haar vleugels, haar lichtende kleuren en haar fascinerende tekening verzinnebeeldt de macht van het kwaad die het leven vernietigt.

Al voelt Jezus, die het leven geeft, aan den lijve hoe groot de macht van de dood is, toch zijn zijn armen uitgestrekt naar de regenboog: de belofte van God dat het leven niet vernietigd zal worden. Het is deze levenskracht die vruchten voortbrengt van een ongekende omvang en pracht. De wortels van de boom zijn gevest in de menselijke vaak pijnlijke realiteit van het kwaad, de zonde, het geweld en de dood die mensen overkomt of ze elkaar aandoen. Maar de wortels groeien in de christelijke hoop die de auteur uitdrukt, enerzijds in de jonge zaden die openbloeien aan de wortels (als de graankorrel niet sterft in de aarde zal hij geen vruchten voortbrengen) en anderzijds in die boom vol leven en vruchten in vele soorten en met takken en bladeren tot aan de regenboog. Het teken bij uitstek van Gods verbond met de mens.

De andere taferelen

Taferelen die te herkennen zijn:

• Onderaan de zondvloed met als tegenhanger de alles overspannende regenboog die uit de watervloed oprijst.
• Links onder het bijbelse tafereel: de storm op het meer tegelijkertijd verwijzend naar de hedendaagse bootvluchtelingen. Er boven zijn mensen die samen bouwen aan de wereldbol in de aanwezigheid van Jezus' voorbeeld te herkennen.
• In het midden onder: de vele vormen van kwaad en geweld dat mensen elkaar aandoen vandaag.
• Rechts onderaan: de toren van Babel waar mensen elkaar vertrappelen om de top te bereiken en daarboven de uitdrijving van de handelaren en geldwisselaars uit de tempel. Verwijzend naar de beurzen en beursgenoteerde bedrijven die mee onderdrukking realiseren en in stand houden.
• De bovenzijde van het schilderij roept de goddelijke belofte tot leven. In het tafereel links boven herkennen we de tien leefregels (tien geboden) die uitzicht geven op het beloofde land. Ze zijn verbonden met de vraag om respect voor mensenrechten vandaag (Droits de l'homme).
• Bovenaan in het midden is het paradijs te herkennen dat wel bewerkt en ontgonnen (werkende mensen) moet worden, tegelijk is het een vraag om 'werk' temidden van de pijnlijke realiteit van de werklozen in Haïti. De paradijsboom in het midden ontgroeit aan de kruis-levensboom die verschijnt als een paasboom. Naast de pardijsboom staan twee palmbomen. Verwijzen ze naar de intocht van Jezus in Jeruzalem, de stad van de vrede? Rechts wordt de tafelgemeenschap met mensen uit verschillende culturen gesymboliseerd. Honger maakt plaats voor voedsel en verwijst naar het wonder van de brooddeling, het laatste avondmaal en de eucharistie en benoemt Jezus Christus als het brood des levens. De kinderen aan de tafel maken volwassenen duidelijk: "als je niet wordt als deze kinderen … zal het Rijk Gods niet uw deel zijn".
   

 
2. Kinderen bekijken het hongerdoek

In diverse pastorale en catechetische centra is dit hongerdoek uit te lenen. Hongerdoeken zijn verkrijgbaar in verschillende maten. Een groot echt exemplaar werkt uiteraard sterker in op de kinderen dan een kleine afdruk. Dan zijn détails ook gemakkelijker te onderscheiden. Er zijn veel meer elementen te ontdekken dan hierboven werden beschreven. Vraag kinderen een vergrootglas mee te brengen. En geef elk kind een kijkkadertje, dat helpt bij het gericht bekijken van de onderdelen van het doek.

Meer informatie over het hongerdoek:

• http://www.vhlweb.nl/site/pics/Vakken_godsdienst_Bestanden/haiti.doc
• http://www.movplein.nl/index.php/hongerdoek?cat=40

Een klasgesprek

Laat kinderen kijken naar het doek en vraag hen vrij te associëren bij wat ze menen te ontdekken. Reik kinderen met mondjesmaat, wanneer hun associaties ophouden nieuwe elementen ter overdenking aan. Je kan die elementen selecteren uit bovenstaande toelichting. Inventariseer goed hun reacties. Laat hen zelf ook opschrijven wat ze bedacht hebben en welke verbanden ze zien met de werkelijkheid vandaag. Spreek er nadien met hen over in functie van een creatieve verwerking (zie impuls B)

Onderdelen bekijken in groepjes

Kijk samen met kinderen naar het centrale onderdeel, de levensboom- kruisboom en bespreek wat er op te zien is, in detail en leer kinderen associëren bij de afbeelding. Splits het doek op in verschillende onderdelen en laat kinderen in groepjes per onderdeel verder associëren. Maak voor elk groepje een hulpkijkwijzer. Bijvoorbeeld: een briefomslag met op losse knipsels aangegeven elementen uit wat er te zien is op het doek, de bijbelfragmenten en elementen uit de actualiteit van Haïti.

 
3. Delen van het hongerdoek herspelen

Spelsuggesties

Vraag de kinderen om een tafereel van het hongerdoek statisch zoals een schilderij, uit te beelden. Er zijn vaak vele wijzen waarop ze dit kunnen uitdrukking geven. Laat hen bij de uitbeelding elementen uit de klas gebruiken die kunnen helpen bij het in beeld zetten van hun scène uit het hongerdoek. Kinderen kunnen samen afspreken wat ze gaan uitbeelden uit de scène, en wie welke figuur speelt. Het is wenselijk dat zoveel mogelijk kinderen de figuren spelen die hen aanspreken. Het werkt identificatie en groeiontwikkeling op positieve wijze in de hand. Geef dit als één van de spelregels mee.

Meerdere mogelijkheden:

• Elk groepje bepaalt in overleg hoe de scène er moet uitzien en speelt dit zo getrouw mogelijk. Er kunnen materialen en kledingsstukken die in de klas aanwezig zijn gebruikt worden als inkleding. Elk kind heeft een plaats in de gespeelde scène.
• Om beurt zet elk kind van de groep de andere kinderen 'in scène'. Het kind geeft de houdingen en uitdrukkingen aan die de andere kinderen moeten overnemen. Het kind is de regisseur. Het is de kunstenaar van een beeldengroep. Ook hier kunnen materialen en kledingsstukken gebruikt worden als inkleding. Wanneer alle kinderen als regisseur aan de beurt zijn geweest, wordt beslist op welke wijze hun scène aan de klas zal getoond worden. De kinderen overleggen dan samen hoe ze tot een 'theatervoorstelling' komen, die bestaat uit verschillende scènes. Ze moeten daarbij elementen uit alle gespeelde scènes gebruiken.
• Niet voor alle te spelen scènes zijn voldoende personen in het groepje kinderen aanwezig. Kinderen kunnen bij het maken van hun concept van voorstelling een rol geven aan meer personen dan de groep zelf. Ze kunnen zelf oefenend deze rollen een houding en inkleding geven. Bij de voorstelling van hun scène aan de klas kunnen ze kinderen uit de toeschouwende andere groepen vragen om een rol te spelen. Deze kinderen worden dan door de regisserende kinderen een plaats gegeven in het geheel. En hun rol ingefluisterd.
• De scène wordt oorspronkelijk een eerste keer gespeeld zonder woorden en zonder beweging. In een volgend speelmoment mag elke speler (op zijn of haar beurt) één zin zeggen. Bij een daarop volgend spelmoment mag de scène (nadat de woorden uitgesproken zijn) enkele seconden in beweging komen. Dat kan gewoon of vertraagd gespeeld worden.

Aandachtspunten bij het spelen.

De scène wordt in een eerste vorm gespeeld zonder woorden en zonder beweging. Help kinderen bij de voorstelling. Op indringende wijze uiting te geven aan hun scène uit het hongerdoek is niet vanzelfsprekend. Leer hen zich in te leven in hun rol. Even de ogen dicht doen en zichzelf benoemen als de persoon die ze uitbeelden. Laat hen het hardop zeggen. Ik ben… iemand die veel geld wil verdienen en naar de top van de toren wil klimmen. Ik ben Jezus en sta op de wereldbol en ik zie hoezeer mensen honger lijden, ik krijg tranen in mijn ogen. Geef aan dat ze liefst ook iets vertellen over wat ze daarbij voelen, denken, beleven.

Geef de kinderen even de tijd om zich in te leven. Geef met drie kloppen het definitieve theaterbegin aan. De scène moet minstens vijf tot tien seconden gespeeld worden wanneer het volledig mimisch en statisch is. De scènes met woorden zal uiteraard langer duren. De kinderen mogen pas de gespeelde rol loslaten als de leerkracht het teken geeft. Een beleving leren doorleven is niet altijd vanzelfsprekend. Daarin door anderen bekeken worden evenmin. Leer dit stapsgewijze aan de kinderen aan.

Geef ook aan de toeschouwende kinderen suggesties om zich in te leven in theaterpubliek. Treed helder op tegen ridiculiserende en lacherige opmerkingen door het geven van ondersteunende suggesties: Naar een theater kijken is wat spannend, dan voelen we ons wat onzeker, weten we niet goed wat we moeten doen, dan gaan we vaak lachen en zeggen we stoere dingen… Bij het begin van een theater, is het altijd heel stil. Iedereen kijkt dan gespannen naar wat er staat te gebeuren. Tijdens het toneel mag je alleen maar even fluisteren behalve als het echt grappig is of als het applaus verdient…

Vraag na de voorstelling aan de toeschouwende kinderen wat ze bij wat ze uitgebeeld gezien hebben en wat ze zelf daarbij bedenken en nog verbeelden. Verbeelden roept verdere verbeelding op. Laat nadien de kinderen die gespeeld hebben vertellen wat ze hebben willen uitdrukken. En laat hen vertellen wat ze gevoeld hebben in de rol die ze hebben gespeeld. Laat hen vertellen over het deel van het schilderij wat ze hebben uitgebeeld.

Het uitbeelden kan verder verfijnd en verdiept worden in de lessen muzische vorming.

Suggesties: Jean Agten, Dramatiseren van verhalen. Handreikingen bij het intensifiëren van dramatisch spel, in School en klaspraktijk (2005) nr. 186, p. 25-32.

 
4. Een bijbelverhaal en een stukje actualiteit toevoegen.

Het hongerdoek brengt bijbelse taferelen in verband met actuele situaties en omgekeerd.

Laat kinderen in groepjes of per twee op zoek gaan naar actuele situaties die bij dit hongerdoek in het algemeen zouden passen of meer specifiek bij de Christusfiguur op de levensboom. Laat hen daarbij een bijbelverhaal associëren indien ze dit kunnen.

Ze moeten aan elkaar vertellen hoe en wat ze als hoopvol ervaren. Wat zijn voor hen tekens van nieuw leven in de gekozen situatie? Laat hen nadenken over hoe ze dat in beeld kunnen brengen. Laat hen daar een ruwe tekening van maken en deze overbrengen op een stuk witte jute doek. Reik als suggestie de stijl van de schilder van het hongerdoek aan. Laat hen deze jute doek per twee inschilderen. Voeg de stukken aan het oorspronkelijke doek toe of maak een nieuw doek op basis van een eigen levensboomcreatie.

Laat kinderen aan elkaar vertellen welke verbindingen ze zien tussen het doek uit Haïti en het eigen leven, tussen de bijbelverhalen en de actualiteit en tussen de kruisboom en de paasboom.

Impuls D: De schreeuw van de kruisboom

Met kinderen kijken naar muurschilderingen uit Latijns Amerika

Onderstaand schilderij is een deel van een groter geheel. Het is gegroeid uit een vastenactie in Brazilië in 1995 die doorloopt tot nu. Ondertussen zijn er meerdere schilderijen ontstaan. Ze zijn samengebracht in de Missiezendingskalender mede verspreid door 'het comité van missionerende instituten v.z.w.' en uitgegeven door de Nederlandse zendingsraad.

Deze impuls gaat uit van het kijken naar de kijkplaat en reikt concrete inhoudelijke elementen aan om de mogelijke gesprekken en activiteiten met kinderen te begeleiden en te verdiepen.

In een laatste deel wordt er aandacht beteed aan de inhoudelijke kadering van het geheel.

 
1. Op ontdekking in het schilderij

Kijken met kinderen

• Bekijk samen met kinderen deze kijkplaat.
• Beschrijving van verschillende kijk- en werkwijzen is te vinden in impuls b en Impuls c .

Inhoudelijke kijksuggesties bij de kijkplaat

Opsommen met de kinderen wat er te zien is.

• vele verschillende gezichten van mensen
• een man met de armen wijd uit elkaar
• een duif
• planten

Vraag de kinderen wat er nog meer te zien is:

• de opvallend gele kleur
• de man heeft vleugels aan de rug
• de vleugels lijken op takken van een boom
• de ogen van de mensen zijn opvallend getekend.
• de gezichten hebben vele soorten uitdrukkingen.
• ook de planten en de dieren tussen de planten hebben opvallende ogen
• de duif is wit en heeft vleugels en veren die als handen getekend zijn.
• de hand van de man komt samen met de handen van de duif.
• een man onderaan heeft blauwe kleren aan met een blauwe zon op.
• een vrouw draagt vuur op haar hand of is het een bloem?

Wat kunnen de kinderen bedenken en associëren bij wat ze zien?

• de man met de handen uit elkaar is Jezus
• de man gaat wegvliegen met zijn vleugels
• de duif heeft handen aan zijn vleugels en komt hem helpen
• Jezus heeft de mensen geholpen en moet nu zelf geholpen worden.
• die duif, dat is de heilige Geest
• dat is de vrededuif
• de duif van de ark van Noach.
• die 'vleugels' zijn voor mij de takken van een boom
• de man is een boom tussen de andere planten
• het is precies een oerwoud, in een bos voel je precies ook alsof iemand naar je kijkt
• de meeste mensen kijken bezorgd
• bedroefd, triestig, kwaad…
• die bovenste mensen die vinden iets heel ergs
• die ogen die kijken precies naar ons, ze verwachten iets van ons
• alleen de ogen van die Jezus zijn toe, iedereen heeft de ogen open.

Verdiepende vragen bij de associaties van de kinderen

• Waarom denk je dat die man met zijn armen wijd uiteen Jezus is? Vertel eens.
• Waarom houdt hij zijn armen wijd uiteen? Om iemand te omarmen? Zoals op het kruis?…Wat denk je?
• Jij denkt dat die man vleugels heeft en weg wil vliegen. Waarom wil die man wegvliegen denk je? Waar doen vleugels je aan denken? Wie heeft er vleugels? Vogels? Vlinders? Libellen? Elfen? Engelen? Aan wie of wat doen die vleugels denken? Waar wil de man van wegvliegen en waar wil hij naartoe? Wie denkt er ook zo over, wie denkt iets anders. Als deze man Jezus is waar wil hij dan van weg? En waar naartoe?
• Waarom denk je dat deze duif de heilige Geest, die van Noach of de vredesduif is? Is dat dezelfde duif of een ander? Wat komt die duif hier doen? Wat vertelt dit over waar het in dit schilderij om gaat? Wat kan het betekenen dat die duif handen heeft?
• Als die vleugels van die man (Jezus) geen vleugels zijn maar takken van een boom zoals jij denkt, wat wil dit dan betekenen? Hangt Jezus dan aan een boom i.p.v. aan een kruis? Waarom zou dat zijn? Of is Jezus een boom? Waarom denk je staan er planten om die man (Jezus) heen? Zouden die een bos, het oerwoud vormen. Als Jezus een boom lijkt in het oerwoud en hij steekt zijn handen uit. Wat kan dat betekenen? Wat denken jullie? Wie weet er wat over het oerwoud? Is er wat met het oerwoud aan de hand? Zou dat op dit schilderij meespelen? De kleuren van de planten en de man (Jezus) dragen een gele kleur. Waarom denk je, is er zoveel geel te zien? Waar doet geel aan denken? Aan de zon? Aan de herfst? Aan paasbloemen?… Wat kan die kleur geel dan betekenen?
• Naar wie strekt Jezus zijn handen uit? Wat denk je? Vertel eens. Steekt hij de handen uit naar de duif? De heilige Geest, de vredesduif, de duif van Noach….?
• De mensen kijken bezorgd, bedroefd, triestig of kwaad zeggen jullie. Hoe kijken ze nog, wat voelen ze nog? Wie voelt nog iets bij het zien van de gezichten? Waarom zouden de mensen bedroefd…..zijn? Wat gebeurt er of is er gebeurd? Als deze mensen zouden spreken wat zouden ze dan zeggen? Als je een tekstballonnetje zou tekenen bij elk gezicht wat zouden de mensen dan vertellen?
• Als je weet dat de titel bij dit schilderij ' de schreeuw van de uitgeslotenen' is. Hoe versta je dan wat er op het schilderij te zien is? Hoe hebben de mensen met het oerwoud en de boom te maken? Met de duif van vrede, of de heilige Geest, met de vleugels die weg willen vliegen? Wat betekenen dan de ogen, de vele gezichten van mensen? Wat roepen de handen op….?
• Het schilderij is gemaakt door een christelijke schilder en hoort bij de acties die de christelijke bisdommen in Latijns-Amerika voeren bij de jaarlijkse herdenking van de verovering door Columbus en het Westen (zie verder). Waarom denk je zijn het christenen die deze actie voeren en zo'n schilderijen maken? Hoort dit schilderij bij de christelijke vastenactie? Waarom kan je dat denken?
• Als je beluistert wat de schilder over zijn werk zegt, wat herken je dan allemaal op het schilderij? De schilder Pavel Egüez zegt: "Als ik Jezus afbeeld, schilder ik hem niet als een mysterieuze, onaantastbare figuur, maar als een levende persoon die uit solidariteit de mensen in hun leefwereld beschermt. Hij laat de aarde schreeuwen, omdat haar bossen worden gekapt, haar dieren verjaagd, haar water en haar bodem bevuild. Dat schreeuwen is ten hemel schreiend. God, de hemel, de engelen, zij lijden mee." Wat begrijp je van wat hij zegt? Wat herken je en wat niet?
  

 
2. Een deel van het grotere geheel

Twee delen van een vierluik

Het besproken schilderij is een deel van een groter geheel waarvan hierbij op foto het geheel te zien is. Welke van de betekenissen die de kinderen gevonden en gezien hebben worden door het groter geheel bevestigd? Waaraan is dat te zien? Wat voegt het onderste deel toe aan betekenissen voor het bovenste? Laat kinderen vertellen.

Het besproken schilderij komt voor als frontpagina van de 'Missie- zendingskalender 2006'

Er zijn nog andere schilderijen opgenomen van deze schilder Pavel Egüez. Deze schilderijen kaderen in de jaarlijkse herdenkingsacties die in Latijns-Amerika gevoerd worden en vanuit bepaalde Europese kerken, bisdommen, parochies of christelijke organisaties gesteund worden.

Bekijk met de kinderen enkele andere schilderijen. Laat kinderen een schilderij kiezen waarvan zij vinden dat het bij het eerste schilderij hoort. Laat hen verwoorden waarom ze dit denken. Laat kinderen groepjes vormen per aanvullend schilderij en samen overleggen waarom zij dit een toevoeging van het oorspronkelijke schilderij vinden.

  

 

Er zijn op de missie- zendingskalender nog schilderijen te vinden van deze schilder waar bomen in voorkomen. Bekijk ze eens met de kinderen. Welke betekenissen kunnen zij nog meer ontdekken? Welke betekenissen zijn een toevoeging aan het eerste?

 

Toelichting bij 'De schreeuw' uit Latijns-Amerika

In 1995 kwam vanuit de kerk in Brazilië tijdens de vastenactie een initiatief om aandacht te vragen voor het lijden en de verzuchtingen van het volk. Dit initiatief werd direct opgepakt door de Braziliaanse arbeidersbeweging. Beide vonden dat er een 'Week van Uitgeslotenen' moest worden georganiseerd. De geboorte van de volksbeweging 'El Grito de los Excluidos', 'De Schreeuw van de Uitgeslotenen', was hiermee een feit.

De voorkeur ging naar de week waarin de 'Dag van het Vaderland' in Brazilië valt. Deze nationale feestdag immers, zo meenden zij, wordt niet door alle Brazilianen gevierd, omdat veel te veel Brazilianen van de welvaart en het welzijn in hun land zijn uitgesloten. Dit is een dag van rouw voor de Indiaanse volkeren, een dag van protest voor de Afro-Amerikanen. De katholieke bisschoppen van Brazilië wensten dat een dergelijke week in ieder geval in het pastorale jaarprogramma zou worden ingepast.

Tien jaar later is de Grito uitgegroeid tot een beweging die in meer dan twintig Latijns- en Midden-Amerikaanse landen op de kalender van kerken en sociale bewegingen een vaste plaats heeft. De Grito is een van de antwoorden op de uitdagingen die de globalisering de hele wereld, maar vooral volkeren en landen in het Zuiden stelt. Het is een kreet van protest tegen de culturele vervlakking, tegen de afbraak van nationale identiteiten in het Zuiden, tegen de oppermachtige belangen van multinationale ondernemingen, tegen de neo-liberale leer en het mondiale kapitalisme.

Voor de mensen die meedoen aan de campagne is het ook een kreet van hoop en verwachting dat een 'andere globalisering mogelijk' is. Een globalisering van solidariteit, gedragen door de ethische norm dat een mensenleven meer waard is dan economische winstcijfers. Principes die verbonden zijn met de navolging van Christus en soms ten koste van hun leven, door onnoemelijk veel zendelingen en missionarissen werden en worden behartigd. De eerste 'Week van de Grito' had als thema: 'Het Leven Eerst'. Dat is wat de uitgesloten mensen blijven roepen tot iedereen die het horen wil.
 

De Protest-affiches van Pavel Égüez

(zie website van CMC)

'Het leven eerst' is ook wat de affiches uitstralen die de Ecuadoriaanse schilder Pavel Égüez jaarlijks ontwerpt om de campagne te ondersteunen. Pavel Égüez (46) gaf de beweging een gezicht. Al een aantal jaar ontwerpt hij de affiches die de jaarlijkse week voor de uitgeslotenen in Brazilië, ondersteunen. Die affiches sieren dit jaar de Missie-Zendingskalender. Hij schilderde de schreeuw van de uitgeslotenen, vrouwen en moeders, kinderen, zwarte afro-amerikanen, indianen, migranten, om recht en aandacht. Maar Égüez laat ook zien, dat de uitgeslotenen zelf de verdediging hebben opgenomen van henzelf, van de vrede, van het milieu, van hun culturele diversiteit. Over zijn bedoeling zegt hij in de kalender. "Mijn werk brengt tot uitdrukking wat onder de mensen leeft en ondersteunt hen in hun verwachtingen. Ik zoek naar de relatie, de harmonie tussen de mens en de rijkdom van de natuur, tussen de mensen onderling in hun diversiteit en tussen de mens en God. Want in Latijns-Amerika is God overal aanwezig. Christen-zijn hoort bij onze identiteit." (zie verder punt 1)

Pavel Égüez maakte de affiches meestal als muurschilderingen, in heel Latijns-Amerika een bekende vorm. Ook voor sociale boodschappen. Hij schildert grote vlakken en felle kleuren: diep geel, vurig rood, hard groen. Ze moeten al van verre te zien zijn. Maar het zijn ook schilderijen waarop een heleboel details staan, onverwachte dingen soms, symbolische: een kat, een kip, een mens in een koffer. In deze Missie-Zendingskalender laat Pavel Égüez aan Vlaanderen en Nederland zien hoe het geloof mensen in Latijns-Amerika in beweging zet om zich niet bij geweld en uitsluiting neer te leggen, hoe ze zich oprichten, weer oog krijgen voor de aarde en wat erop leeft. Hij laat zien hoe in Latijns-Amerika kunst zich verbindt met de nieuwe sociale bewegingen. Hij wil vooral laten zien wat er in zijn Latijns-Amerika aan de hand is.

De Missie- Zendingskalender 2006 is te bestellen: Comité van de Missionerende Instituten, Haachtsesteenweg 3 1210 Brussel, e-mail: cmi-cim@scarlet.be, hij kost € 6.

De kalender is ook te bestellen bij CMC, mensen met een missie, Postbus 16442, 2500 BK Den Haag, tel. (070) 313 6730, e-mail cmc@cmc.nu. Dan komen er de portokosten bij.

Meer informatie afbeeldingen en toelichting: www.missiezendingskalender.nl

Impuls E: Palmpasen

1. Palmpasen is palmzondag

Palmzondag

Palmpasen is een andere naam voor Palmzondag. Dat is de laatste zondag in de veertigdagentijd, ook wel de vastentijd genoemd. Het is de zondag voor Pasen en de eerste dag van de Goede Week. Palmzondag herinnert ons aan de intocht van Jezus van Nazareth in Jeruzalem. Verhalen uit de bijbel vertellen dat Jezus rijdend op een ezeltje de stad Jeruzalem binnen kwam. De mensen onthaalden Jezus als een koning van gewone mensen, van kleine mensen en van misdeelden. Ze legden ze palmtakken op de weg en spreiden hun mantels als een loper voor hem uit.

In de katholieke kerk worden op palmzondag palmtakken gezegend, besprenkeld met wijwater en uitgedeeld. Bij ons zijn het geen takken van palmbomen maar kleinere takken van buxusstruiken. Ze worden thuis achter het kruisbeeld gestoken als eerbewijs aan Jezus. Vroeger maar ook vandaag nog geloven mensen dat deze gewijde takken bescherming bieden tegen onheil, ziekten en de dood. Op Aswoensdag, het jaar later, worden de oude palmtakjes verbrand. De as wordt gebruikt voor het askruisje dat gelovige christenen als teken van boete ontvangen.

In Jeruzalem werd deze intocht later herdacht door het houden van een processie op de zondag voor Pasen, Palmzondag. De oudste beschrijving hiervan dateert uit de 4e eeuw. Op de Olijfberg, buiten de stadsmuur van Jeruzalem, was een kerk gebouwd. Men trok vanaf deze kerk naar de stad waarbij men zong: 'Gezegend Hij die komt in de naam des Heren'. Iedereen ging te voet en had daarbij palm- of olijftakken in de hand.

 

In de middeleeuwen kende elke stad op Palmzondag een grote, gezamenlijke palmprocessie. Men kwam samen in een kerk buiten destad, zo mogelijk een kerk op een heuvel, die daardoor aan de Olijfberg herinnerde. Daar werden de palmtakken gewijd. De intocht van Jezus in Jeruzalem werd in onze streken nagebootst. In de 13e eeuw werd de processie uitgebreid met een palmezel; dit is een houten ezel met daarop een Jezusfiguur. Soms liep ook een echt ezelsveulen in de tocht mee. Al in de 17e eeuw liepen kinderen op palmzondag in optocht met versierde palmpaasstokken. In Nederland is het gebruik tot op vandaag blijven bestaan, en werd het in de jaren zestig weer nieuw leven ingeblazen. In Vlaanderen komt het stap voor stap de scholen en de parochies binnen.

 

De palmpaasstokken hebben de vorm van een kruis en zijn feestelijk versierd met palmtakjes, eitjes, brooddeegvormen met bovenop prijkt een broodhaantje. De palmpaasstok combineert het groen van de hoop en de vreugde van de intocht in Jeruzalem en van Jezus’ koningsschap, maar tegelijk het kruis van het lijden en sterven van Jezus op Goede Vrijdag. De eieren zijn tekens het nieuwe leven dat Pasen zal brengen.

Het verhaal van de intocht

Verhaal en prenten uit de Kijkbijbel.

Vertel het verhaal van de intocht in Jeruzalem aan de hand van de kijkplaten uit de kinderbijbel van Kees de Kort: De Kijkbijbel, u itgegeven bij het Vlaams Bijbelgenootschap Beernem. De bijhorende bijbeltekst is eenvoudig maar zeer summier. Meer aangekleed vertellen kan vanuit de bijbelplaten en tekeningen in het boek. Je kan ook de kinderen zelf het verhaal laten samenstellen vanuit de kijkplaten.

Niet alleen voor dit verhaal maar ook voor het gehele lijdensverhaal zijn de kijkplaten een fijnzinnig uitgetekende handleiding om met jonge kinderen het geloofsverhaal te vertellen.

In diverse catechetische centra zijn ook dia’s van deze kijkplaten verkrijgbaar.

Voor oudere kinderen is de tekst uit de kinderbijbel: Koning op een ezel. Verhalen uit het nieuwe testament, van Nico ter Linden, een aanrader.

 
2. Palmpasen is een versierde palmtak

Betekenissen van de palmpaasstok

Met Palmpasen (Palmzondag) maken de kinderen in Nederland een palmpaasstok die staat voor de levensboom. Het gebruik krijgt stilaan ook weerklacht in Vlaanderen: m.n. in de Steinerscholen is dit gebruik al lang ingeburgerd en het wordt al jaren in diverse lerarenopleidingen zoals in Brussel gepromoot. De palmpasen is een bundeling van symbolen van de vruchtbaarheid en de groei- en levenskrachten van de mens. De symbolen hebben hun roots in de Keltische en Germaanse gebruiken en gewoonten die de rituelen rondom het begin van de lente omkransten. De palmpasen wordt dan een versierde stok die de levensboom uitbeeldt en is verder samengesteld met allerlei vormen van groen, gekleurde eieren, een broodhaan en symbolen van licht zoals zon en maan. Daarnaast zijn er ook christelijke betekenissen in verwerkt of later aan gegeven. De palmtakken verwijzen naar de intocht van Jezus in Jeruzalem. Het kruis (stok met dwarslat) verwijst naar het lijden van Jezus en is het Christus-symbool. De ster is een joods-christelijk teken van een nieuw begin (verwijzend naar de davidster en kerstster). De maan verwijst naar de opstanding van de Heer. De zon is symbool de komende gerechtigheid (Maleachi), een Licht dat straalt over goeden en kwaden (Matth. 5:45).

Het brood van de brooddeegvormen verwijst naar nieuw levend zaad. Zaad in de grond moet sterven om in het voorjaar weer nieuw leven te geven. Een tweede moment van sterven is het vermalen worden tussen de molenstenen. 'Alleen als de graankorrel sterft., brengt ze rijke vrucht voort' Johannes 12,24.

Bij uitstek verwijst het brooddeeg naar het delen van het brood bij het laatste avondmaal en het paasfeest. Het symboliseert de verbondenheid in gemeenschap in Jezus naam: 'Geeft niet het brood dat wij breken. gemeenschap met het lichaam van Christus? Omdat het brood één is, vormen wij tezamen één lichaam. want allen hebben wij deel aan het ene brood'. (1 Kor. 10. 16-17) De haan symboliseert de zuiverheid en waakzaamheid, verwijzend naar de vele Jezus woorden: wees waakzaam. De haan wordt ook gezien als verwijzing naar de verloochening van Petrus. De haan die driemaal kraait. Omdat de haan het licht aankondigt, hij kraait ’s morgens heel vroeg, wordt hij vergeleken met Jezus die het goddelijke licht aankondigt. Eieren drukken de de paasopstanding van Jezus Christus uit. Het geel en witte crêpe papier rondom de stok en de paasbloemen die verwerkt zijn in het groen roepen het hele Paasgebeuren wakker.

Met de symbolen verwijst de palmpasen naar de hele goede week

• Palmpasen: de palmtakken bij de intocht in Jeruzalem
• Witte Donderdag: het brood (het breken en delen van brood bij het laatste avondmaal)
• Goede Vrijdag: het houten kruis als Christusteken, de haan van de verloochening van Petrus
• Pasen: eieren als teken van nieuw leven, de opstanding van Christus, de paaskleuren geel en wit tezamen met de paasbloemen

Na de kerkdienst delen de Nederlandse kinderen deze palmpaasstokken uit in de buurt, met name aan mensen die vanwege hun leeftijd of een ziekte niet aanwezig konden zijn, zoals opa’s en oma’s, en mensen in verpleeghuizen, ziekenhuizen of verzorgingscentra.

 
3. Met kinderen een palmpasen maken

De onderdelen en het grote geheel.

Een palmpasen bestaat dus uit heel diverse ingrediënten en symbolen. Wil het maken van palmpasen een betekenisvol zijn is aandacht geven aan de betekenissen van deze symbolen en het verband met het gebeuren van de Goede week uiteraard van belang. Stapsgewijze kinderen laten kennis maken met de verschillende aspecten vraagt om een voldoende planning in de week die het gebeuren vooraf gaan. De verschillende aspecten van de palmpasen kunnen afzonderlijk als een aanloopactiviteit of een verwerkingmoment uitgewerkt worden of als een toepassing of uitwerking van het inhoudelijke gestalte krijgen.

Het geven van toelichting bij de vele beelden en symbolen van de palmpasen en de bijhorende verhalen uit het levenseinde van Jezus van Nazareth dient met mate overdacht en afgewogen te worden. Bij Jonge kinderen is het uiteraard van belang de aangegeven betekenissen en activiteiten verder te omkaderen met nog veel meer creatieve aspecten en verkenningen bijvoord rond het 'ei'. Met de jonge kleuters lijkt het niet direct aangewezen om gericht aandacht te geven aan de lijdensverhalen van Jezus. Je kan met hen de aandacht richten op:

• het nieuwe leven in de lente: meer licht en warmte, meer kleur via natuurwandeling om te gaan kijken hoe de natuur zich voorbereid op nieuw leven in de omgeving
• van binnen (klein besloten) naar buiten (ruimte, bewegingsvrijheid, open bloeien) spelletjes om dit te doorleven: door een smalle tunnel kruipen, in een doos opgesloten zitten, eruit breken, onder een doek verborgen liggen en tevoorschijn komen enz.
• symbolentafel laten ontstaan om later de elementen van de palmpasen samen te stellen
• verhalen over de weg van het zaadje en het ei
• Aandacht aan het nieuwe: Wanneer is iets nieuw? Hoe kun je dat zien? Wat voor dingen kunnen nieuw zijn? (nieuwe kleding, speelgoed, …) Kunnen levende dingen ook nieuw zijn? (dieren die geboren worden, zaad dat uitgroeit, een baby is een 'nieuw' mens, een nieuwe klasgenoot, vriend…) Hoe omschrijven de kinderen nieuw leven? Waarom zouden de mensen het nieuwe leven willen vieren?

Inhoudelijke aandachtspunten zijn:

• het verhaal van de intocht van Jezus in Jeruzalem, Palmzondag en het wijden van palmtakken en het aken van palmpasens
• het gebeuren van witte donderdag met de aandacht gericht op het laatste avondmaal en het breken van het brood verbonden met het bakken van brooddeeg.
• het verhaal van het lijden en de dood van Jezus en de symboliek van het kruis
• de opstandingsverhalen, het paasfeest en de symboliek van de kleuren, het ei, de paashaas en de klokken van Rome.

Het maken van een palmpasen

Als basis van de Palmpaastak wordt meestal een houten kruis gebruikt. (zie afbeeldingen) Soms ook wordt aan de top van het kruis en een krans opgehangen met versierde geel-witte touwen, die de kringloop van het leven, de opstanding, de zon en Christus, het licht symboliseert.

Het kruis maak je door twee takken of stokken met draad en spijkers als een kruis aan elkaar te bevestigen. De stok of het kruis worden omwikkeld met repen crêpepapier. Wit en geel zijn de hoofdkleuren. Maar ook ander kleuren worden gebruikt zoals groen (nieuw leven), rood (liefde en leven), paars (lijden van Jezus).

Het kruis wordt pas levensboom als het met groene palmtakjes van de buxus versiert wordt. Meestal wordt aan het bovenste deel van het kruishout een busseltje groene takken rond om rond vastgemaakt, soms aangevuld met enkele kleine gele paasbloemen (narcissen). Maar soms wordt heel het kruishout omwikkeld met groen mos en takjes palm.

 

De oorspronkelijke palmtakken die in de bijbeltekst beschreven zijn, zullen eerder verwijzen naar de grote palmtakken van palmbomen die zuiderse landen zo kenmerken. Eerder dan de palmtakjes die bij ons in gebruik zijn. Deze takken van de buxusstruik dragen plantkundig gezien niet echt rechtmatig de naam ‘palm’. Het is voornamelijk als groenblijver en uitdrukking van levenskracht dat hij gebruikt werd in allerlei lentegebruiken en in onze streken de vervanger werd van de palmtakken bij de herdenking van de intocht van Jezus en de vieringen op palmzondag.

De krans maak je door hooi of stro met soepele ijzerdraad stevig te omwikkelen als een worst waarvan de uiteinden worden samengevoegd. Ook pietriet en krantenpapier kan gebruikt worden om een cirkel te maken. Daarna kan de krans worden bekleed met wat lichte mos en doorstoken met palmtakjes van de buxusstruik en paasbloemen. Je kan de krans ook eenvoudiger versieren door het te omwikkelen met geel of groen, crêpepapier of rozenpapier.

Bovenop de Palmpaastok hoort een broodhaantje. Dat is heel eenvoudig zelf te maken. Volg het recept van eenvoudig brooddeeg (te vinden in elk kookboek en zeker in de talloze kleine paas- knutselboeken) en kneed van het deeg een haantje, eventueel met vleugels en kam. Je kan ook het deeg uitrollen in een bakplaat en een patroon op het deeg leggen. De kinderen kunnen dit eigenhandig uitsnijden. Druk aan weerszijden van de kop een rozijn in het deeg als oog. Knip de bek van de haan even open, dan krijg je een kraaiende haan. Maak bij de staart ook enkel inkepingen. Strijk het deeg in met wat geklopt eigeel zodat het een mooie glans krijgt. Eenmaal gebakken kunnen de kinderen het haantje een staart geven met wat kleine palmtakjes. Je kan het haantje ook in zoutdeeg maken, waardoor het wel niet eetbaar is, maar erg lang houdbaar.

Hetzelfde deeg kan gebruikt worden voor het vormen van maantjes, sterren en zonnen, die als versiering groot of klein aan de palmstuk kunnen bevestigd worden. Er zijn kleine voordrukvormen in de handel te verkrijgen waardoor ook de kleinste kinderen actief mee kunnen doen bij het maken van deegvormen. Maak het deeg niet te dik en houdt de vormen eerder slank want door het rijzen van het deeg bollen de vormen erg op.

 

Uiteraard mogen gekleurde eieren in het geheel niet ontbreken. Het ei is bijna overal ter wereld symbool van nieuw beginnend leven, het teken ook van verandering (van ei naar kuiken) en van de opstanding en is dus hét symbool voor Pasen.

Eieren hard koken of liefst uitblazen en schilderen in de gewenste kleuren. Zorg voor voldoende eenheid met het ontwerp. (lees meer over de betekenis van het ei in de volgende impuls).

Aan de kruistak, of aan de ringkrans van de palmpaasstok worden slingers gehangen van krenten en vijgen en voedzame zaden. Ze zijn symbolen van het levend zaad en verwijzen naar de druif en de wijnstok en deze op hun beurt naar Christus en de symboliek van het Avondmaal. Deze zoete elementen zijn met Pasen een welgekomen voedzame surplus bij het beëindigen van de vasten. Ideaal om snel weer op krachten te komen. In Nederland wordt deze krenten en zaden vaak aangevuld met of vervangen door appelen (vgl. kerstballen) sinaasappelen (vgl. sinterklaas) en snoepgoed allerhande. De oorspronkelijke betekenis is voor mensen van vandaag vaak onduidelijk geworden of niet meer gekend en vervangen door wat er op de markt verkrijgbaar is aan zoetigheden.

Let erop dat u de tak niet te overladen versiert (schoonheidsaspect) en niet te zwaar maakt. Zeker niet als de tak door een kind moet worden gedragen. Voor de jongste kinderen zijn er ook vereenvoudigde modellen van palmpasenstokken. Zorg toch dat voldoende wezenlijke basiselementen bewaard blijven. Minimaal zijn een kruishout, groene palm en eieren nodig en eigenlijk mag een haantje nooit ontbreken.

Aandachtspunten en suggesties

Geef bij het ontwikkelen van de onderdelen van de palmpassen voldoende duiding rondom de betekenissen. Laat kinderen zoveel mogelijk eigen ervaringen en belevenissen hieraan koppelen. Nieuwe betekenissen hechten zich het best wanneer kinderen aspecten uit hun eigen wereld ermee kunnen verbinden.

Laat de kinderen ook tijdens het knutselend vertellen over wat ze aan het maken zijn en wat de betekenis daarvan is. Maak van het knutselen een aangenaam én inhoudelijk gebeuren. Laat het vertellend toelichting geven en reik waar nodig weer opnieuw betekenissen aan.

Het is van belang dat naast de betekenissen uit de cultuur en uit de godsdienst ook de eigen betekenissen die de kinderen er zelf aan geven verwoord worden. Wat probeert het kind uit te drukken? Waarom kiest een kind om haar ei, geel of rood te schilderen? Wat probeert het kind te vertellen wanneer het een grote veelheid aan palmtakken wil gebruiken? Waarom wil een kind geen haan maar een ster bovenaan de palmpasen…?

Niet elk kind is zich al doende van eigen betekenisgeving bewust. Het neemt gewoon deel aan het gebeuren en eigent zich nieuwe betekenissen toe die het voorheen nog niet kende. Maar ook hier past verwoording, ook al volgt die de reeds aangereikte betekenissen. De eigen betekenissen zijn nog aan het groeien, hebben nog tijd nodig om aan het licht te komen.

Voor de oudste kinderen is het ontwikkelen van eigen modellen en nieuwe creaties van palmpasens,aan de hand van de aangeboden voorbeelden en met de vast gegeven ingrediënten, allicht een uitdaging. Ze zijn al meer toe aan het creatief gebruik maken van symbolen en kunnen aspecten van betekenisgeving bewuster linken met het eigen leven. Die grotere creativiteit past dan ook beter in de uitdrukking van de eigen levenservaringen.

Klik de voorbeelden aan die hierbij zijn meegegeven en werden ontwikkeld door leerkrachten tijdens hun opleiding. Laat kinderen op basis hiervan verder met nieuwe palmpaasvormen experimenteren met als basis de inhoudelijke betekenissen van de paassymboliek en de bijbelverhalen. Aanklikken voorbeelden:

Andere voorbeelden van palmpasens voor jongere kinderen zie: http://www.heuvelrugkerken.nl/arkpalmzondag.htm

Kleine rituelen

• Samen met de kinderen een palmpasentocht houden in de school of in de nabije omgeving.
• De palmpasentocht laten voorafgaan en verbinden met de uitbeelding van het verhaal van de intocht van Jezus in Jeruzalem.
• De dorpspriester vragen om de palmpasens te zegenen.

 
4. Extra beeldmateriaal

  

 

  

Impuls F: De paasboom

1. Geen paasboom zonder kruisboom: paaswake met oudere kinderen

De paasboom is een antwoord op de macht van het kruis. Het is het antwoord van opstanding en verrijzenis op de neerdrukking, vernedering en ontmenselijking van de mens, gesymboliseerd in het kruis. Het Golgotha, de plaats van de schedels en de beenderen, wordt vervangen door een 'tuin' in de paaservaring van Maria Magdalena.

Ontwikkel met kinderen een kruisopstelling op een aparte plaats in de klas. Een opstelling die gedurende de vastentijd mee kan groeten of veranderen.

Deze opstelling kan centraal staan bij een vieringmoment of bij de dagopening en dergelijke.

Een paaswake: meditatie

Houd met kinderen aan de hand van onderstaande beelden en overdenkingen een paaswake.

Laat kinderen uitdrukking geven aan de eigen indrukken, ervaringen en belevingen bij deze foto's en bij de woorden die je zelf aanreikt. Zorg voor een veelheid aan theelichtjes (en glazen potjes om deze veilig in te zetten). Geef aandacht aan een sfeervolle omkadering. Plaats elementen van de vastentijd en de mogelijke kruisopstellingen mee in de kring van de viering. Vergroot de foto's of projecteer ze op groter scherm. Voorzie ze van vragen (modellen van vraagstelling bij impuls B en D).

De berg van kruisen brengt een bijna onoverzichtelijke berg aan verdriet, angst en verlatenheid met zich mee. Een onomkeerbaar en niet goed te praten lijden. Een berg als Golgotha.

Toch vertellen mensen keer op keer vanuit deze berg over hun kleine, stillen, broze hoop of hun onverwoestbaar vertrouwen. Vertrouwen in het leven, vertrouwen dat het gekwetste zich weer hersteld, vertrouwen dat het anders maar vooral beter wordt. Vertouwen dat mensen weer recht komen waar hun onrecht is gebeurd. In opstand komen en tot opstanding komen. Verrijzen uit de dood vandaan.

Wees waakzaam, zegt Jezus. Een wake houden bij de kruisboom, in de hoop dat er licht komt doorheen de duisternis van de paasnacht, het Licht. En licht aansteken, hoe klein ook. Niet alleen maar met velen. Om aanwezig te zijn bij de pijn en het lijden maar vooral om de hoop en het vertrouwen gaande te houden. Waken zoals zovelen in de wereld met kaarslichtjes wacht houden bij onrecht en pijn.

Waken met en bij de kleine lichten in vertrouwvoller hoop te worden aangestoken door het Goddelijke licht dat komt en ten leven wekt.

 

Waken tot er licht zal komen Tot de geknakte en dode kruisboom zich weer zal rechten en de takken ten hemel zal heffen.

En zie…Bloemen ontspringen bij het kruis.

De kruisboom wordt weer boom van leven…een paasboom

Het kruis groeit en bloeit.

Maak met de kinderen (in groepjes) eigen vormen van kruisbomen die weer leven krijgen. Laat hen gebruik maken van de elementen van een palmpasen, van de beelden uit de meditatie en van de voorbeelden die hierbij volgen. Laat hen vanuit een kruishout vertrekken. Laat hen het kruis mogelijk eerst letterlijk en symbolisch weergeven door beelden, gezichten situaties woorden die pijn en lijden uitdrukken om nadien de hoop, de opstanding in beeld te brengen in de vorm van één of ander symbolische boom.

 

 
2. Paaswake met jonge kinderen

Laat kinderen in een vooractiviteit kruisen schilderen of maken (ideeën zie impuls a )

Breng deze kruisen op een mooie wijze samen. Laat kinderen kort vertellen over wat ze zien en wat ze beleven als al die kruisen samen liggen. Elk kind heeft ook een tuiltje met palmtakjes en paasbloemen gemaakt en in de hand. De voorganger priester kan een zegening over de paastakken uitspreken. Een paaskaars wordt aangestoken. Kinderen leggen bij hun kruis een palmtak. Ze kunnen daarbij iets vertellen van wat er in de voorbije dagen aan activiteiten gebeurt is rondom Pasen. 'Ik leg een palmtak bij de kruisboom omdat'… Samen kan een lied gezongen worden of op muziek met bewegingen de groei van de paasboom uitgedrukt worden.

 

 
3. De paasboom

 

De beelden spreken: De dode, zwarte, levensloze aarde. Het kruishout. Het zaad nog niet ontkiemt. Zaad dat in de aarde wordt geworpen en sterft. Nieuw groen leven dat oprijst uit de dood vandaan. De kruisboom wordt levensboom.

Laat kinderen dit gebeuren meebeleven in de klas. Grotere kinderen kunnen vereenvoudigde kruismodellen zelf knutselen. Het kruishout hoeft niet zo recht als op de foto is aangegeven. Ook jongere kinderen kunnen mits wat ondersteuning ook aardig met nagels en hamers uit de voeten.

Laat kinderen ondertussen de diverse betekenissen en de links met de verhalen uit de bijbel verwoorden

Getuigenis

Hij had er eentje in de tuin. Zo'n boom die blijft groeien wat je er ook van afhaalt. Een boom vol met mooie kronkelige takken. Ieder jaar, voor de Pasen, bracht hij een paar van deze takken voor ons mee. Verse paastakken. Toen ik na een Pasen de takken weg wilde doen bleek er een hele kluwen wortels aan te zitten. Tja, zonder tuin toen, maar wel met een groot balkon en een bak vol aarde een gok gewaagd. Op goed geluk stak ik de drie takken in de aarde en wachtte af.
Zelfs de takken van deze boom weten niet van wijken en het jaar daarop hadden we onze eigen kleine groene Paasboom die in de daarop volgende jaren uitgroeide tot een echte balkonboom.
Niet alleen de boom groeide, ook wij groeiden uit naar een nieuw huis. De boom wegdoen?
Ik kon het niet over mijn hart verkrijgen, de Paasboom moest mee.
Nu kijk ik alweer heel wat jaren vanuit mijn woonkamer in de tuin met als grootste object de Paasboom. 's zomers zorgt hij voor schaduw, 's winters voor een prachtige, kronkelige decoratie en nu, rond de Pasen, maakt hij heel wat familieleden, vrienden, kennissen en buren blij met zijn verse paastakken. Een lieve boom die nog steeds bestaat uit drie verstrengelde takken.
Maar vooral een boom met een dubbele waarde want in 1998 overleed mijn schoonvader, een klein jaar na onze verhuizing. Mede dankzij de boom voelt hij nog iedere dag dichtbij.
Nu, een aantal jaren verder en twee kinderen rijker hebben wij weer een grote paastak op tafel staan. Wachtend op de wortels... wij gaan weer verhuizen. Ook al is pa's boom niet meer te verplanten, een stukje meenemen moet ook dit keer 'gewoon' lukken!

Cynthia Hildebrand

Een paasboom maken

Samen met kinderen een paasboom opbouwen in de klas is voor kinderen een droom. Meerdere kleinere paasbomen maken kan er voor zorgen dat meerdere kinderen actief betrokken blijven.

Een paasboom heeft als basis een jonge boom of frisse boomtak waarvan de knoppen goed zichtbaar zijn of de eerste blaadjes juist openkomen. Deze boom of tak wordt versierd met tekens van nieuw beginnend leven zoals die in de paastijd gebruikelijk zijn: eieren, kuikentjes, jonge hazen of konijnen, paasklokken, bloemen enzovoort… Samen met kinderen zo'n boom maken in de klas zorgt voor een vloed aan betekenisvolle activiteiten. Takken zoeken en afsnijden, deze planten in een pot, eieren schilderen met allerlei motieven, ophangen in een boom of tak, een omkadering aan de voet van de boom met elementen van de paassymbolen zoals het ei, de kip, de haan, het kuiken, het groen, de paashaas, het paaskonijn, kaarsen wit en geel, groen, mos, paasbloemen, een versierd kruis met palmtak…

 

Al deze elementen bevatten betekenissen die het paasfeest als lentefeest en als christelijk feest uitdrukking geven.

De paasboom is een krulwilg?

De krulwilg is een gemakkelijk groeiende boom waarvan de blaadjes rondom Pasen in hun zachtgroene kleur verschijnen. Met z'n krullende takken is hij felbegeerd omwille van zijn decoratief uiterlijk. De krulhazelaar is daarom nog meer gegeerd, maar om z'n veel tragere groei en dus ook om de kostprijs is hij als paasboom minder in trek. Een krulwilg planten in je tuin en jaarlijks gebruik kunnen maken van z'n takken als paasboom is heel eenvoudig. Vanaf het eerste jaar al kan hij als paasboom worden gebruikt. Gewoon een tak van een krulwilg afsnijden en in volle grond planten is voldoende.

De wilg getuigt dus van een grote en spontane groeikracht en is dus bij uitstek geschikt als paasboom, teken van nieuw beginnend leven. Het frisse groen van de kleine blaadjes en de blinkende soepele en krullende takken onderstrepen dit nog meer.

In de krulwilg of aan de voet ervan vind je vaak gemakkelijk klein dood hout. Met regelmaat sterven stukken takken aan de wilgenboom en hernieuwd deze boom zich het hele jaar door. Omdat dood en leven zo sterk samen in de boom maakt dit hem mede tot een uitgelezen symbool voor het paasfeest.

De oorspronkelijke roots van de paasboom zijn heel oud en zijn te verbinden met de Keltische en Germaanse boomvereringen, de lentesymbolen, de levensboom en meiboom. Het concrete gebruik in Vlaanderen van het paasbomen zetten in huis is maar heel recent, hooguit 10 jaar.

Overdenking bij een paasboom in wording

Ze liggen afgebroken
aan z'n voet,
de takken van de krulwilg.

Ze hebben het begeven,
de sapstroom viel terug,
hun kracht smolt weg.

Het gewicht van de sneeuw,
te veel hooi op hun vork
of  was er meer aan de hand.

Ze vormen
kruiselings door elkaar
een ongeordende krans
afgestorven dood hout
om zijn voet.

Ik kijk naar de grond
waarop ze in elkaar gevouwen liggen
geen kroon van goud
maar uitgeteld en out

Toch
wijst de stam
naar boven en dwingt mijn ogen
hem te volgen of ik wil of niet
ik zie geen blad
geen glans in z'n kruin
nog niet?

Er tekent zich
door de takken heen,
blauw,
wat hemel af

j.a.

Andere vormen van paasbomen zelf maken.

De paasboom kan ook de vorm aannemen van een uitgewerkt kruis dat tot levende boom wordt gemaakt.

Het uitgewerkte voorbeeld gaat uit van een basisstam met drie kruistakken. De takken en stam worden met mos of met palmtakken of klimop in groen bedekt. De top van de boom loopt uit met jonge twijgjes of met kleine bloemen.

Aan de takken worden gekleurde eieren gehangen, in kleuren geschilderd of juist gaaf wit of bruin gehouden. De voet van de paasboom wordt verzorgd met mosgroen en er ontspringen kleine bloemen aan de wortelstam. Soms sleutelbloemen alsof ze deuren willen openen.

In Mexico is het maken van levensbomen met de paplepel meegegeven. De levensboom en de christelijke cultuur verschijnen er als een eenheid. De afbeelding geeft het kruis en de lijdend christus weer die met open handen en opgerichte blik naar boven kijkt. Daar vliegt een duif met open beschermende vleugels boven het met doorntakken gekroonde hoofd van Jezus als een teken van hoop, en van een nieuw begin. De duif als de heilige (heelmakende) Geest van God is aanwezig. Aan het kruis ontspringen groene takken en bladeren en grote bloemen als tekens van nieuw leven. In de kruin van de boom zijn de takken van de levensboom uitgewerkt als een kandelaar om het licht van Pasen te ontsteken.

In kleine groepjes, per twee of drie kunnen kinderen zo'n kruisboom maken in klei. Deze een dag laten drogen en nadien beschilderen.

Een paasboom voor heel de school

Versier een van de bomen voor de school of op het speelterrein als paasboom. Laat kinderen uit verschillende klassen deelnemen zodat iedereen een bijdrage heeft. Zorg voor voldoende eenheid in de versieringvormen.

Beschik je in de school niet over een boom? Geen nood een glazen wand, een muur… laat je inspireren

 En dromen kan je nog altijd van…..

 

 
4. Paasverhaal: Het verhaal van de drie bomen

Hoog op een berg stonden eens drie boompjes te mijmeren over wat ze wilden worden als ze groter zouden zijn. De eerste keek naar de sterren die als briljanten boven hem schitterden. "Ik wil een schat bewaren", zei hij. Ik wil beladen zijn met goud en gevuld met edelstenen. Ik zal de mooiste schatkist van de wereld zijn". De tweede boom keek naar het beekje dat zijn weg naar de oceaan vervolgde. "Ik wil een groot zeilschip zijn, zei hij. Ik wil grote oceanen bevaren en machtige koningen vervoeren. Ik zal de sterkste boot van de wereld zijn". Het derde boompje keek naar het dal beneden hem en zag de stad vol bedrijvige mannen en vrouwen. "Ik wil deze berg nooit verlaten, zei hij. Ik wil zo hoog worden dat, wanneer de mensen stoppen om naar mij te kijken, ze hun ogen zullen opslaan naar de hemel en aan God zullen denken. Ik zal de grootste boom van de wereld zijn!"

Jaren vervlogen, regens vielen, de zon scheen en de boompjes werden groot. Op een dag beklommen drie houthakkers de berg.

Lees verder...

De paassymbolen

We zijn allemaal erg vertrouwd met een aantal feesten, die elk jaar op dezelfde dag of in dezelfde tijd van het jaar gevierd worden. Deze feesten zijn nauw verbonden met onze christelijke godsdienst. De oorsprong van deze feesten moeten wij echter zoeken bij de natuurvolkeren. Voor hen waren deze feesten een uiting van iets dat ze diep in zichzelf beleefden en van waaruit ze leefden.

Onze christelijke godsdienst heeft deze feesten en veel van de gebruiken die er aan verbonden waren, overgenomen. Dat kon, omdat de oorspronkelijke betekenis van deze feesten en gebruiken heel veel leken op de betekenis die Jezus van Nazareth voor de christenen had en nog steeds heeft. Het paasfeest vormt daarop geen uitzondering. De herdenking van de dood en de verrijzenis van Jezus is namelijk van oudsher verbonden met oude voorjaarsfeesten.

Zoals hun naam al zegt, leefden de natuurvolken nog heel dicht bij de natuur. Voor het meest elementaire leven van alle dag waren deze mensen op de natuur aangewezen. Sterker gezegd: voor hun dagelijks brood waren deze mensen overgeleverd aan de natuur, aan de gang van de seizoenen. De lente was daarbij een heel kritieke periode. Ze ligt precies tussen de winter en de zomer in. De winter, waarin donkere en duistere machten (weinig licht en warmte) het voor het zeggen hebben, staat voor hen gelijk met dood. De zomer, waarin de zon (veel licht en warmte) het voor het zeggen heeft, betekende voor hen leven. De lente is een keerpunt in het natuurgebeuren: de zon wordt geleidelijk weer voelbaar en zichtbaar op aarde. Voor de natuurmens vond in de lente elk jaar een beslissend gevecht plaats tussen de zon en de 'zwarte pieten' van de winter. Van de uitslag van dat gevecht hing af of het een vruchtbaar jaar zou worden of een jaar van armoede en ellende. Het laat zich niet moeilijk raden wie hun favoriet was. En ook ligt het voor de hand dat ze alles doen om hun favoriet te helpen en aan te moedigen: ze bereiden zichzelf voor om in elk geval zelf vrij van winterse machten te zijn (boetedoening - vasten); ze organiseren allerlei activiteiten om de tegenstanders af te schrikken; ze lopen vooruit op de zege door alvast te beginnen met de overwinningsfeesten (lentefeesten).

Dat is in het kort het bedje dat de christenen gespreid vonden voor de herdenking van de dood en de verrijzenis van Jezus van Nazareth.' Dat is namelijk een geheim waarover je alleen in voorbeelden kunt praten: het lijkt op winter en zomer, maar het is ook weer anders; Jezus, licht van de wereld en bron van leven, lijkt op de zon, licht van de wereld en bron van leven, maar het is ook weer anders. Zo konden ze voor de mensen verstaanbare taal spreken. En met het feest zelf namen de christenen ook de tijd over waarop het gevierd werd (in de buurt van de eerste volle maan van de lente) en gebruiken waarmee het gevierd werd.

In het volgende willen we bij enkele van die gebruiken stil staan.

Palmzondag: de palmpaasstok

Een hele tijd is de palmpaas uit de belangstelling geweest. Sinds enkele jaren wordt dit gebruik op steeds meer plaatsen uit de mottenballen gehaald. Het is leuk werk om er een te maken, maar vaak realiseren we ons niet dat de palmpaas even diepe wortels heeft als Pasen zelf. Ook voor de palmpaas moeten we terug naar de natuurvolkeren.

Vroeger stond de boom centraal in het leven van de mensen. Hij was niet enkel leverancier van nuttig materiaal, maar hij werd ook diep gerespecteerd door zijn vorm en zijn manier van groeien, zo diep dat de boom als heilig werd beschouwd. Met zijn wortels in de grond en zijn takken in de lucht vormde de boom als het ware de verbinding tussen hemel en aarde. In de boom raakten die twee elkaar en daarom moest met hem de schepping begonnen zijn. De boom was daarmee het middelpunt waar de rest van de wereld omheen was gebouwd

Nog iets anders sprak de natuurmens erg aan. In het najaar sterft de boom af maar in de lente komt hij weer tot leven om in de zomer weer volop vrucht te dragen. Daarmee was de boom symbool van de vruchtbaarheid waarvan de mens zo afhankelijk was voor zijn dagelijks leven. Dat was dan niet alleen de vruchtbaarheid van de natuur maar ook van de mens zelf. En omdat vruchtbaarheid leven betekende, was de boom tegelijk symbool van leven (levensboom). Als teken van leven sterft de boom in de winter om in de lente opnieuw geboren te worden (verrijzenis). Zo laat de boom zien dat dood en leven wezenlijk bij elkaar horen, waarbij we steeds mogen hopen op nieuw leven. Met dat alles was de boom hetzelfde als het leven en zo fungeerde hij ook op de feesten van de natuurmensen.

Met het lente paasfeest fungeerde als zodanig de meiboom. Van de meiboom werden de groenblijvende takken afgehakt zodat alleen de stam overbleef. De takken zette men op de hoeken van akkers en de nok van huizen om op die manier de vruchtbaarheid van de boom op land en mensen over te dragen. De kale stam die restte, was teken van leven dat op de winter bevochten moest worden. Rond de stam werd een krans van groene takken gehangen als teken van de zon, die men wilde aansporen om in haar beweging verder te gaan en uiteindelijk nieuw leven te brengen. Op de top van de boom werd een haan gezet: de natuurlijke aankondiger van een nieuwe dag. En het geheel versierde men met eieren, gedroogde vruchten, noten, brood en van papier gemaakte bloemen en slingers. Van papier gemaakt om te laten zien dat de mens ook zijn bijdrage leverde. In verkleinde vorm werd deze meiboom meegedragen in ommegangen (processies) langs velden en huizen om zo nieuwe levenskracht op te roepen en over te brengen. Dat alles zijn de eigenlijke wortels van de palmpaas.

De christelijke godsdienst heeft die elementen opgenomen rond palmzondag; als we herdenken dat Jezus met palmgezwaai Jeruzalem werd binnengehaald op een ezel. Met groenblijvende takken en de laatste jaren ook weer met palmpaasstokken wordt dat verhaal in de kerk met een processie uitgebeeld. Groenblijvende takken worden gewijd en mee naar huis genomen. Soms worden deze takken nog steeds op hoeken van akkers gestoken; soms worden ze op huisdeuren gehangen of krijgen ze een plaats ergens in huis bijvoorbeeld achter het kruisbeeld; en ze worden gebruikt bij zegeningen van zieken, huis en haard, dieren.

De christelijke godsdienst heeft ook de vorm van de palmpaas mee veranderd. De meiboomstam kreeg een dwarse stok en werd zo een kruisboom. De hoepel als symbool van de zon werd plat tegen het kruis gehangen en ging herinneren aan de doornenkroon van Jezus van Nazareth. De haan werd de haan die drie keer kraaide om Petrus op zijn vingers te tikken.

De palmpaasstok begint door deze veranderingen vooruit te wijzen naar de gebeurtenissen, die verder op in de Goede Week vierend herdacht worden.

Witte donderdag: het brood

Het komt nogal eens voor dat we als we over een volk praten, ook meteen denken aan typisch eten van dat volk. Bij Italianen denken we aan macaroni of spaghetti, bij Duitsers aan Bratwurst, bij Fransen aan stokbrood of knoflook, bij Belgen aan patates frites en ga zo maar door. En niet zelden vinden we er ook iets van terug in bijnamen die we voor die volken hebben. Wij, Nederlanders, staan bekend om onze kaas, maar evengoed zouden we een volk van aardappels genoemd kunnen worden. Onze dag is niet goed als we niet op een of andere manier klaargemaakt onze portie aardappels hebben gehad. Hoezeer aardappels ook onze hoofdmaaltijd zijn geworden, ze zijn dat zeker niet altijd geweest. Uit geschiedenisboeken valt te leren dat pas rond 1550 de aardappel in Europa opduikt en dat pas rond 1850 de aardappel, dagelijks brood' voor iedereen werd. Tot op dat moment waren graanproducten het dagelijks brood en brood was daarvan van oudsher de belangrijkste, ook bij de natuurvolken. Misschien zijn veel zegswijzen waarin brood een rol speelt daar wel een teken van: broodmager zijn; geen brood op de plank hebben; geen droog brood verdienen; iemand het brood uit de mond stoten; de een zijn dood is de ander zijn brood; enzovoort. Brood was van oudsher teken van leven, van in leven kunnen blijven. Op die manier was brood even verweven met lente/paasfeesten als andere tekens en symbolen. Hetzelfde gold voor het graan waarvan brood gemaakt werd: graankorrels moeten in de winter sterven in de aarde om in de zomer nieuw leven voort te brengen.

Rond brood groeien dan ook allerlei gebruiken. Het bekendste daarvan is het gebruik om van de nieuwe graanoogst zonder zuurdesem brood te bakken. Zuurdesem werd namelijk verkregen door een stuk brood te laten verzuren en het werd gebruikt als gist. Voor het bakken van brood van de nieuwe oogst werd echter al het oude brood vernietigd. Niets van de oude oogst mocht bewaard blijven en voor de zekerheid werd vaak het hele huis schoongemaakt (onze voorjaarsschoonmaak?). Daarna bakte men ongedesemd brood, al dan niet met rozijnen en krenten, en at het als teken van het nieuwe leven.

Ook in onze christelijke godsdienst staat brood centraal. Het is een van de symbolen voor de persoon van Jezus van Nazareth en voor zijn manier van leven: breken en delen. Als symbool van leven is het brood in de eucharistie teken van Jezus van Nazareth, ons teken van leven en onze hoop dat na de dood steeds nieuw leven zal volgen.

Goede vrijdag: het kruis

Ondanks de benaming 'goede vrijdag' valt het niet mee om de gebeurtenissen die op deze dag herdacht worden, ook inderdaad als goed te beleven. Dat wordt zo mogelijk nog bemoeilijkt door het feit, dat we er tegenwoordig sowieso al moeite mee hebben om lijden en dood een eerlijke plaats te geven in onze samenleving. We neigen er toe ze te ontkennen of ze weg te stoppen.

Evenmin valt het mee om in het kruis, dat op goede vrijdag centraal staat, een goed en positief teken te zien. Met de dood van Jezus van Nazareth door middel van een kruis heeft het voor ons een negatieve klank gekregen. Het is daardoor voor ons veel eerder een symbool van de dood geworden, dan van het nieuwe leven dat op Jezus' dood volgde. En toch is ook dat nieuwe leven met het kruis zelf al gegeven.

We moeten daarvoor terug naar de boom, waar we het over hadden bij de palmpaasstok. De boom, zagen we daar, is van oudsher het symbool van het leven (levensboom). Hij is er het teken van, dat dood en leven wezenlijk bij elkaar horen, waarbij we steeds mogen blijven hopen op nieuw leven. Heel vaak nu werd deze levensboom afgebeeld in enige vorm van een kruis, als een kruisboom. Het kruis is als het ware een 'schematisering' van de levensboom. De kruisboom is ontdaan van al datgene, waar winterse en dus dodende krachten vat op kunnen krijgen. Alleen de kern van de levensboom is overgebleven: de stam en de voornaamste zijtakken.

Juist als meest kernachtige samenvatting van de levensboom is ook het kruis dus symbool van het leven. Het is een symbool, dat net als de levensboom zelf laat zien dat leven en dood bij elkaar horen. Het is een teken, waarin hemel en aarde aan elkaar raken. Het kruis is dat van ouds los van de gebeurtenissen, die rond en met Jezus van Nazareth plaatsvonden. Het kan dat nog steeds zijn, juist

Paaszaterdag: eieren - de paashaas - vuur

Het meest verspreide paasgebruik is ongetwijfeld het schilderen, verstoppen, zoeken en uiteindelijk eten van eieren. Zonder eieren zou Pasen zijn als Kerstmis ronder stalletje en kerstboom (ook een levensboom).

 

Voor de wortels van dit wijd verspreide gebruik moeten we opnieuw terug naar de tekens en symbolen van de lente/paasvieringen die uiteindelijk op de natuurvolkeren teruggaan. Zoals we al zagen stonden daarin telkens tekens en symbolen centraal die betrekking hebben op leven en nieuw leven. En leven is daarbij hetzelfde als vruchtbaarheid, want ronder vruchtbaarheid wordt het leven in zijn grondslagen aangetast en uiteindelijk zelfs bedreigd.

In deze sfeer moeten ook eieren als teken en symbool gezien worden. Als kiem van nieuw leven wordt het ei in staat geacht om levenskracht te schenken en door te geven. Door het eten van eieren kwam men in het bezit van die kiem van nieuw leven en kon men die kracht in zich opnemen. Veel eieren eten stond gelijk met veel nieuw leven in jezelf opnemen kracht aan de mensen overdragen maar ook aan het land. Om dat te bereiken verspreidde men eieren over de velden en men groef ze ook wel in. Vaak mochten pas daarna de eieren opgegeten worden. Zo werd de kracht eerst overgedragen op velden en weiden en vervolgens op de mens. Waarschijnlijk komt daar ons eieren zoeken vandaan. Het versieren en beschilderen van eieren is ook heel oud. Men dacht op die manier de vruchtbaar makende kracht van de eieren nog een extra tintje te geven.

Zeker in het begin van de christelijke godsdienst heeft deze het ei als symbool overgenomen. Op zich genomen is een ei een ondoorzichtig, geheimvol ding. Niemand kan er in kijken. Niemand ziet wat er zich binnen de kalkschaal afspeelt. En dan op een dag, zonder hulp van buitenaf, wordt de schaal van binnenuit gebroken en komt nieuw leven aan het licht. Wat gebeurt, was en is even geheimvol en mysterieus als datgene wat als de kern van het christelijke paasfeest wordt verkondigd: de dood, de begrafenis en de verrijzenis van Jezus van Nazareth. Het is dan ook niet verwonderlijk dat het ei voor de christelijke godsdienst symbool werd van het graf van Jezus en van de geheimvolle ervaringen die de leerlingen rond en bij dat graf hadden. Het werd een symbool, want het lijkt er op, maar het is toch anders.

In het kielzog van de eieren verschijnt de haas als paassymbool. Ook hier speelt het idee van leven en vruchtbaarheid: de haas is namelijk een dier dat zich snel voortplant. Naar de combinatie van de haas en de eieren kunnen we alleen maar gissen. Sommigen vermoden dat het te maken heeft met het gegeven, dat bepaalde vogelsoorten hun eieren bij voorkeur in het leger van een haas leggen. Anderen denken dat men door het combineren van de symbolen het idee van de vruchtbaarheid alleen maar heeft willen versterken.

Ook binnen de christelijke godsdienst is de haas symbool geweest maar om andere redenen dan de vruchtbaarheid. Dat zat meer in twee andere dingen. Op de eerste plaats werd de haas gezien als een weerloos dier dat altijd onder de blote hemel leeft met als enige bescherming de kleur van zijn vel, die lijkt op de kleur van de aarde. Op de tweede plaats werd de haas gezien als een offervaardig dier, dat bedreigde en uitgeputte soortgenoten te hulp kwam door hun plaats in te nemen. Deze weerloosheid en offervaardigheid waren ook gegevens die centraal staan in wat christenen in Jezus van Nazaret als belangrijk beleefden. Op heel oude christelijke schilderingen zien we dan ook soms een haas als symbool voor Jezus van Nazaret.

Met het (paas)vuur tenslotte staan we weer midden in de lente/paasfeesten van de natuurvolkeren. Vuur brengt namelijk warmte en licht. Door vuur te maken bij deze feesten werd van de ene kant een afspiegeling gemaakt van de winnende zon en van de andere kant kwam men de zon daarmee te hulp. De warmte hielp de aarde ontdooien en het licht hielp de duisternis verdrijven. Het hout dat zo verbrand werd, was oud winterhout en het vuur was nieuw vuur, dat verkregen werd door wrijving. Brandde het vuur dan sprong men er doorheen om zo deel te krijgen aan de vruchtbaar en levend makende kracht van de zon. Ook hier zien we weer dat de christelijke godsdienst het symbool overneemt. Vuur en dan vooral nieuw vuur speelt een centrale rol in onze paaswakes (paaskaars). Dat vuur is voor ons symbool en teken geworden van Jezus van Nazareth, die wij het licht van de wereld noemen. En net als de zon voor de natuurvolkeren is Jezus van Nazareth onze hoop op telkens weer nieuw leven: verrijzenis - PASEN.

 

Bron: Peter Franken, Paassymbolen in School en Godsdienst jrg 41, 1987, nr.1 pp 5-8