David en Batseba (Tweede boek Samuël 11,1-27)

David en Batseba

David en Batseba

1. Situering

Tekstfragment

[1] Omstreeks de jaarwisseling, wanneer de koningen ten strijde trekken, liet David Joab met zijn eigen lijfwacht en alle Israëlieten uitrukken; zij vernietigden de Ammonieten en belegerden Rabba. David zelf bleef in Jeruzalem.
[2] Op een avond stond David van zijn rustbed op en liep wat op en neer op het dakterras van het paleis. Vanaf het terras zag hij een vrouw die aan het baden was; zij was heel mooi. [3] David liet naar de vrouw informeren en er werd hem gezegd: 'Het is Batseba, de dochter van Eliam, de vrouw van Uria de Hethiet.' [4] David stuurde boden om de vrouw te halen; zij kwam bij hem en hij sliep met haar toen zij zich van haar onreinheid had gezuiverd. Daarna ging zij weer naar huis. [5] Maar de vrouw was zwanger geworden en zij liet David weten: 'Ik ben zwanger.'
[6] Daarop stuurde David een boodschap naar Joab: 'Stuur Uria de Hethiet naar mij toe.' Joab stuurde Uria naar David. [7] Uria kwam bij hem en David informeerde hoe het met Joab ging, en met het leger en met de oorlog. [8] Daarna zei hij tegen Uria: 'Ga naar huis en neem een bad.' Toen Uria het paleis verliet, werden koninklijke geschenken achter hem aan gedragen. [9] Maar Uria overnachtte in het portaal van het paleis, bij de dienaren van zijn heer, en hij ging niet naar huis. [10] Toen aan David gemeld werd dat Uria niet naar huis was gegaan, zei hij tegen Uria: 'U hebt toch een hele reis achter de rug. Waarom bent u dan niet naar huis gegaan?' [11] Uria antwoordde: 'De ark, Israël en Juda zijn ondergebracht in hutten, en mijn heer Joab en de dienaren van mijn heer liggen in de open lucht. Kan ik dan naar mijn huis gaan om daar te eten en te drinken en bij mijn vrouw te slapen? Zowaar u leeft, dat doe ik niet.' [12] David zei tegen Uria: 'Blijf vandaag ook nog hier; morgen laat ik u vertrekken.' Zo bleef Uria in Jeruzalem, die dag en de dag erna.
[13] David nodigde hem uit om aan zijn tafel te eten en te drinken en hij voerde hem dronken. Toch ging Uria 's avonds weer slapen op zijn brits bij de dienaren van zijn heer en hij ging niet naar huis.
[14] De volgende ochtend schreef David een brief aan Joab, die hij door Uria liet overbrengen. [15] In die brief schreef hij het volgende: 'Zet Uria vooraan in de strijd, waar het hevigst gevochten wordt en trek u dan achter hem terug, zodat hij wordt getroffen en sneuvelt.'
[16] Joab zette Uria bij de belegering van de stad op een bepaalde plaats waarvan hij wist dat er sterke troepen stonden. [17] De bewoners van de stad deden een uitval tegen Joab; een deel van het leger van de dienaren van David sneuvelde; ook Uria de Hethiet vond de dood. [18] Joab stuurde een bode naar David om verslag uit te brengen over de strijd. [19] Hij beval de bode: 'Als u de koning verslag hebt uitgebracht over de strijd, [20] zal hij wel kwaad worden en tegen u zeggen: "Waarom moesten jullie zo dicht bij de stad gaan vechten? Je weet toch wat ze zo van de muur naar beneden gooien? [21] Is Abimelek, de zoon van Jerubbaäl, niet getroffen door een molensteen die een vrouw van de muur af op hem neersmeet, waardoor hij de dood vond in Tebes? Waarom kwamen jullie dan zo dicht bij de muur?" Je moet dan zeggen: "Ook uw dienaar Uria de Hethiet is gesneuveld." '
[22] De bode vertrok en bij David gekomen meldde hij hem alles wat Joab hem had opgedragen. [23] Hij zei tegen David: 'Die mannen waren zo sterk dat ze een uitval tegen ons konden doen. Wij hebben ze toen teruggedreven tot voor de poort, [24] maar daar begonnen de boogschieters vanaf de muur op uw dienaren te schieten. Daarbij zijn enkele mannen van de koning gesneuveld; ook uw dienaar, Uria de Hethiet, is omgekomen.' [25] David zei tegen de bode: 'Zeg tegen Joab: "Trek u dit voorval maar niet al te erg aan; het zwaard verslindt nu deze, dan weer die. Zet de strijd tegen de stad krachtig voort en maak haar met de grond gelijk." Zo moet u hem moed inspreken.'
[26] Toen de vrouw van Uria vernam dat haar man dood was, hield zij de rouwklacht over haar echtgenoot. [27] Nadat de rouw voorbij was, liet David haar halen en nam hij haar op in zijn huis. Zij werd zijn vrouw en schonk hem een zoon. Maar wat David gedaan had, was slecht in de ogen van de Heer.

Afbakening en situering in het bijbelboek

Het tweede boek Samuel bevat de periode van Davids regering en beslaat ongeveer 50 jaar. Het boek bestaat uit vier delen: De regering van David over Juda (2 S 1-2), de oorlog tussen Juda en de rest van Israël (2 S 3-4), Davids heerschappij over heel Israël, de buurlanden worden verslagen in diverse oorlogen (2 S 5-12), de diverse opstanden, vooral door zijn eigen zonen (2 S 13-24).
2 S 11-12 is ingebed in een oorlog tegen de Ammonieten, en kondigt reeds de opstanden van Davids zonen aan als gevolg van Davids handelen tegenover Uria en Batseba.

Situering in het leerplan godsdienst SO

Er werden nog geen labels toegevoegd voor dit onderdeel

2. Exegetische achtergrond

Tekstanalyse

Beschrijving van de inhoud vanuit de eigen klemtonen van de tekst/auteur

Wanneer David zich op een dag op zijn terras bevindt, merkt hij een mooie vrouw op die aan het baden is. Hij informeert naar haar. Ondanks het feit dat hij weet dat ze de vrouw van Uria de Hethiet is, laat hij haar halen en slaapt hij met haar. Wanneer hij te weten komt dat ze zwanger is, probeert hij onder zijn verantwoordelijkheid uit te komen. Uiteindelijk zorgt hij ervoor dat Uria sneuvelt in de strijd. Daarna neemt hij Batseba tot zijn vrouw. God is echter misnoegd door deze daden en stuurt de profeet Nathan (2 S 12).

Opbouw van de passage

11,1: Beginsituatie: de belegering van Rabba - David blijft thuis
11,2-5: Complicatie: Davids ontmoeting met Batseba eindigt in een zwangerschap
11,6-13: Twee pogingen om Uria het vaderschap in de schoenen te schuiven
11,14-27a: David zorgt dat Uria sneuvelt en huwt Batseba
11,27b: God is misnoegd over David (gevolgd door de passage David en Natan)

Analyse van verhalende tekst

Personages

- David: koning over Israël, gehuwd met vele vrouwen en concubines (2 S 5,12), vader van vele kinderen. Volgens 2 S 7 is hij de door God uitverkoren koning.
- Batseba: vrouw van Uria de Hetiet. Haar naam betekent 'dochter van zeven (goden)' wat mogelijks op een niet-Israëlitische achtergrond wijst.
- Uria: een Hethittische soldaat uit Davids leger, gehuwd met Batseba. Zijn naam betekent 'JHWH is licht'.
- Joab: legeraanvoerder van David

Tijd/Plaats

Tijd:
Wanneer de koningen ten strijde trekken: na de hevige winterregens en voor de drukte van de zomeroogst. Misschien is dit ook symbolisch te verstaan. Het is in de context van koningen die hun macht willen uitbreiden, dat dit soort machtsmisbruik gebeurt.
Plaats
Het verhaal speelt zich af in het koninklijke paleis in Jeruzalem. Op hetzelfde moment bevindt het leger van David zich in strijd met de Ammonieten, ze belegeren Rabba, hun hoofdstad. Volgens 1 S 8,20 is de plaats van de koning in oorlogstijd bij zijn leger.

Handeling en plot

David neemt zich de vrouw van een andere man. Als zij zwanger blijkt te zijn, probeert hij eerst het vaderschap in de schoenen van haar man te schuiven door hem tweemaal aan te moedigen om naar huis te gaan.

Als Uria echter solidair met zijn leger weigert, maakt David misbruik van de oorlog om hem te doen sneuvelen. Schijnbaar is het probleem nu opgelost: hij kan Batseba huwen. Maar God oordeelt anders (2 S 12).

Andere

Ironie:
- De door God uitverkoren koning van Israël pleegt moord en overspel, de soldaat van vreemde afkomst blijft solidair met zijn leger.
- Uria brengt zonder het te weten zijn eigen doodsvonnis naar het legerkamp.
- Abimelek kon niet kan verdoezelen dat hij stierf omwille van een vrouw. Zo zal ook David niet kunnen verdoezelen dat Uria stierf om Davids verlangen naar diens vrouw.

Exegetische problemen

- 'Neem een bad' (v. 8): letterlijk: was je voeten. De voeten werden soms gebruikt als eufemisme voor de genitaliën. David bedoelde dus dat Uria van de gelegenheid moest gebruik maken om zich te verfrissen en met zijn vrouw naar bed te gaan.

- Doorheen de geschiedenis werd Batseba dikwijls voorgesteld als de verleidster, die bewust onder de ogen van de koning gaat baden om op te vallen. Uit de tekst blijkt echter duidelijk dat haar handeling ritueel gemotiveerd is: om zich van haar onzuiverheid te zuiveren. Elk initiatief ligt bij David: hij ziet haar, laat navraag doen, laat haar komen met het besef dat zij gehuwd is, en slaapt met haar. Volgens Dt 22,23 dienen beiden ter dood gebracht te worden: Batseba omdat zij niet om hulp riep en David wegens inbreuk op Uria's rechten. Vanuit een moderne Westerse standaard kan de situatie als verkrachting gelden: gezien het grote verschil in machtspositie is er weinig verzet vanuit de kant van Batseba mogelijk en is er dus geen sprake van 'vrije instemming'.

Historische achtergrondinformatie

- Van haar onreinheid gezuiverd: Het gaat hier om rituele, niet om een hygiënische onreinheid. Volgens de bijbelse wetten was een vrouw 'onrein' tijdens haar menstruatie. Ze mocht dan geen seksuele omgang hebben vooraleer ze gereinigd was door zich onder te dompelen in een ritueel bad ( Lv 15,19-21). Ook vandaag nog houden vele joden zich aan deze rituelen.
De vermelding van de onreinheid geeft in de context enerzijds Batseba's trouw aan de godsdienstige rituelen aan, en anderzijds blijkt hieruit onomstotelijk dat Uria niet de vader van het kind kan zijn.

- Overspel is in het Oude Israël een inbreuk op de rechten van de echtgenoot. Strikt genomen wordt dit met de dood bestraft (Dt 22,22), al acht men het mogelijk dat men in plaats hiervan een boete betaalde aan de bedrogen echtgenoot.

- Dt 17,14-20 geeft richtlijnen voor de koning: het moet iemand zijn die God uitkiest, hij mag niet te veel vrouwen hebben, geen rijkdom vergaren, en er geen paardenstoeterij op na houden. Hij moet wetsgetrouw zijn en niet afwijken van Gods geboden. Hoewel David Gods uitverkoren koning is, beantwoordt hij met zijn vele vrouwen en zijn gedrag tegenover Batseba en Uria nauwelijks aan het ideaalbeeld.
Hetzelfde blijkt als men vergelijkt met 1 S 8. Het volk wil, ondanks de door de profeet opgesomde mogelijke vormen van machtsmisbruik door de koning, toch een koning. Deze moet over hen oordelen en voor hen uit ten strijde trekken (1 S 8,20). David blijft echter in zijn paleis achter terwijl anderen vechten, hij moet zelfs expliciet gevraagd worden om op het punt van de overwinning naar het slagveld te komen zodat de overwinning op zijn naam zou staan (2 S 12,28)

Leessleutels

Parallelteksten

Re 9,50-54
Volgens dit verhaal, waarnaar 2 S 11,21 verwijst, werd koning Abimelek getroffen door een molensteen, geworpen door een vrouw. Hij vraagt zijn wapendrager om hem met het zwaard te doden, zodat niemand kan zeggen dat hij door de hand van een vrouw omkwam. In 2 S 11,21 wordt de dood van Abimelek wel degelijk aan deze vrouw toegeschreven. Voor wie beide verhalen kent, is de verwijzing naar Abimeleks dood een waarschuwing: Abimeleks plan slaagde niet, dat van David zal ook mislukken.

Interpretatieve perspectieven

1. Vanuit de idee van macht/onmacht.
Het verhaal van David en Batseba is gebaseerd op ongelijke machtsverhoudingen. David is niet alleen een koning die men dient te gehoorzamen, maar ook een man die gedreven door lustgevoelens zich andermans vrouw toeeigent en bovendien haar echtgenoot uitschakelt.

2. Vanuit de man-vrouw relaties
David begaat overspel door de vrouw van een ander te nemen. Batseba (en later Uria) zit in een moeilijke positie. In hoeverre kon Batseba weigeren, kon Uria in opstand komen? David probeert onder de gevolgen van zijn daden uit te komen, terwijl Uria zich gedraagt als een voorbeeldig soldaat.

3. Vanuit het thema leiderschap en verantwoordelijkheid
David gaat in tegen de opvattingen van wat een goede koning is, en zal daar de gevolgen van dragen.

Valkuilen

- Het verhaal van David en Batseba staat niet los van het verhaal van David en Nathan. Hieruit blijkt dat God opkomt voor de vermoorde en David aansprakelijk stelt.

Gesprekspartners

1 Andere bijbelpassages:
2 S 12 (David en Nathan);
Psalm 51 (volgens het opschrift geschreven na het gebeurde met Batseba, toen Nathan bij David kwam).

2. Muziek (liederen over het thema bedrog, overspel):
Nathalie Merchant: Seven years, jealousy
Sarah Mc Lachlan: Possesion

3. Kunstwerken:
Verscheidene kunstenaars hebben personages of thema's uit het verhaal van David en Batseba geschilderd. Willem Drost, Rembrandt, Rubens, Verwilt, François, Lucas Cranach de Oude, Giordano,.. Het is opmerkelijk dat vooral Batseba het onderwerp is van afbeelding. Batseba wordt meestal afgebeeld terwijl zij haar opmaakt. In de vroege renaissance tonen schilders haar gekleed. Soms ziet men een boodschapper met een brief, hoewel de bijbel dit niet vermeldt. Hier is ruimte voor kritische vragen: Welk perspectief steekt achter het feit dat men Batseba - al dan niet naakt - afbeeldt. Beschouwt men haar als verleidster, of als slachtoffer?

Een leuke opdracht met leerlingen kan er in bestaan de leerlingen zelf een tekening, schilderij te laten maken van het verhaal en daarna hun tekeningen te vergelijken met elkaar.

4. Film
Verhalen uit de Bijbel IV: Op zoek naar David Teleac/NOT, voor leerlingen van vierde, vijfde en zesde leerjaar. (uitgeverij Epo, Antwerpen)
Tweedelige speelfilm 'David' Robert Markowitz USA, 1997

The Man in the iron mask, Randall Wallace, Usa,1998
1660, Franse troon wordt bezet door een jong, zelfzuchtig monarch, die blind is voor het lijden van zijn volk. De vele oorlogen en luxueuze feesten van Lodewijk XIV hebben Frankrijk uitgehongerd; het regent complotten, er breekt opstand uit en de Jezuiten stellen de koninklijke nacht openlijk in vraag. Op een feest wordt de koning verblind door de schoonheid van Christine, de kuise verloofde van Raoul. Hij wil van Christine zijn maîtresse maken en zendt Raoul naar het front, een gewisse dood tegemoet.

5. Literatuur
Francine Rivers,Onuitgesproken:Het verhaal van Batseba
Uitgeverij Kok, 2004, 170 pagina's
Torgny Lindgren,Batsheba,Harper/collins, 1989, 249 pagina's
Getrouw aan de feiten zoals die in de Bijbel zijn vermeld, brengt de schrijfster vrouwen van lang geleden tot leven en laat zij ze spreken op een bijdetijdse en inspirerende wijze. In 'Onuitgesproken' wordt het leven van Batseba verteld, gekoppeld aan een dramatische periode uit de geschiedenis van koning David. Batseba is een vrouw van ongekende schoonheid. Omdat haar schoonheid de begeerte van mannen opwekt, raakt zij in benarde omstandigheden. Zij verliest haar vreugdevolle onschuld en wordt tot wanhoop gedreven. Maar zij wordt door God genezen en in ere hersteld. Het concept van deze serie is nieuw. Na het verhaal volgt een bijbelstudie die vanuit Batseba's levensverhaal is toegespitst op de persoonlijke geloofsontwikkeling van de lezer. Zo komt de lezer na het verhaal zelf in actie door middel van vragen en opdrachten.

Jonathan Kirsch, Koning David, het onstuimige levensverhaal van de man die Israël regeerde, Haarlem, Becht 2001, 342p.
David, de tweede koning van Israël, was even (on)volmaakt als iedere sterveling, maar toch vereerden scharen vrouwen en mannen hem en ontving hij meer zegeningen des hemels dan Abraham of Mozes. Kirsch laat in zijn boek alle hoogte- en dieptepunten uit Davids leven de revue passeren: het gevecht met Goliath; het verzet tegen de zwakke koning Saul; de relatie met Sauls zoon Jonathan; de verovering van Jeruzalem; maar ook het overspel met Bathseba en het noodlot van zijn kinderen.

6. Op de website van Thomas
In de kijker 1, Relatietests in realitity tv, Lesimpuls 4: Bijbelteksten rond trouw, ontrouw en verleiding.

 

Didactische suggesties

1 Werken met bijbelteksten:
Lees en bespreek psalm 51 vanuit de achtergrond van 2 S 11.
- In welke situatie is deze psalm geschreven?
- Voelt David zich terecht schuldig?
- Wat vindt u van de uitspraak van David: 'tegen U alleen heb ik gezondigd'? Hoe zit het dan met Batseba en Uria?
Wat doet David hier met zijn schuldgevoelens?

2. Bibliodrama
De leerlingen nemen de rol op van één van de personages, David, Batseba, Uria, Jaob Ook de rol van bijvoorbeeld Nathan kan door de leerlingen opgenomen worden. Andere personages kunnen ook gecreëerd worden Het is de bedoeling dat de leerlingen zich inleven in de rol en mede vanuit hun eigen achtergrond de rol gaan belichamen. Door de confrontatie van de bijbelse tekst met de eigen ervaring kan een vruchtbare discussie groeien.

3. Over ontrouw
Discussie voeren over zogenaamde 'ontrouwclubs' online die een alibi verschaffen en absolute geheimhouding garanderen voor de leden.

4.Confrontatie
Wat is voor de leerlingen 'ontrouw' zijn? Wanneer was iemand ontrouw? Eventueel werken met stellingen: Mijn vriend(in) is mij ontrouw als ze praat met andere jongens/meisjes, mijn vriend(in) is ontrouw als ze denkt aan andere jongens/meisjes
Welke vooroordelen hanteren we tegenover een man die ontrouw is of een vrouw die ontrouw is? Hoe kijkt men in de samenleving verschillend naar mannen en vrouwen op dat gebied?

5. Vrouwen en verkrachtingen in oorlogsgebieden
Massale verkrachting van vrouwen is vandaag de dag een aanvaard oorlogsmiddel (zie Karima Guenivet in haar boek 'Violences sexuelles ? la nouvelle arme de guerre' 2002). De leerlingen kunnen rond deze thematiek een presentatie/groepswerk maken.

6. Werken rond gearrangeerde en/of gedwongen huwelijken
In bepaalde culturen bestaan gearrangeerde huwelijken, die niet altijd met instemming van de huwelijkspartners plaatsvinden. Wat als iemand in België opgroeit en door de familie uitgehuwelijkt wordt? Hoe reageert de jongere zelf, haar vrienden/vriendinnen, de school?

7. Ongewenste seksuele intimiteiten
Rond dit thema kan gewerkt worden in de lessen relatievorming. Rollenspelen zijn hier mogelijk. Wat doe je bijvoorbeeld wanneer je baas of bazin op je werk je probeert te versieren, hoe reageer je als iemand opdringerig tegen je doet op een fuif..?

3. Verdere informatie

Bijgevoegde documenten

Interessante links

Bibliografie

F. VAN SEGBROECK, Vrouwen in het Oude Testament, Leuven, Vlaamse Bijbelstichting, 1993.

S.LONGMAN, Joodse menstruatieriten: Symbool van vrouwenonderdrukking of vrouwelijke identiteit?, in Tijdschrift voor Seksuologie 26 (2002) 146-152.

C.B. Costecalde (ed.), Verhalen uit de Bijbel, Gottmer Uitgevers Groep,

A.G. Clarke, Studies in de Psalmen: Psalm 49-55, http://Bijbelarchief.nl, (toegang 15/04/2005).

Redactie

Eindredactie: Sabine Van Den Eynde
gebaseerd op een werk van Yasmina Faid (KU Leuven)
Laatst gewijzigd: 18/08/2008

^ bovenkant pagina

Over Thomas

Thomas is een interactief platform voor actieve samenwerking tussen alle leerkrachten (r.-k.) godsdienst van alle onderwijs- netten in Vlaanderen.

Partners

IDKG VSKO Faculteit Theologie en Religiewetenschappen logo

Omslagfoto door Duca

session