Damiaan: een didactische bundel

Op zondag 11 oktober 2009 wordt Pater Damiaan door paus Benedictus XVI op het Sint-Pietersplein in Rome heilig verklaard. De weerklank van deze gebeurtenis in onze contreien is zonder weerga en het staat vast dat deze Grootste Belg en Heilige aan het begin van het nieuwe schooljaar volop en nog meer in de schijnwerpers zal worden geplaatst. De Paters van de Heilige Harten (Damiaans congregatie) en Thomas spelen hier graag op in langs een uitgebreid Damiaan-dossier met nieuwe bronnen, specifieke religieuze perspectieven en onuitgegeven didactisch materiaal. Bij wijze van voorsmaak op het schooljaar 2009-2010 stellen we nu reeds de Via Damianus aan u voor. Dit raamwerk rond de levensweg van Pater Damiaan, zal in het verdere verloop van dit Damiaanjaar worden aangevuld en uitgediept. Het eindresultaat aan het begin van het nieuwe schooljaar zal een unieke collectie zijn van handzame impulsen, didactische suggesties en bronnen die volgens de krachtlijnen van het geboden raamwerk naar inschatting van de eigen klasgroep door leerkrachten zullen kunnen worden aangewend.

Het verhaal van ‘Grootste Belg’ pater Damiaan de Veuster is genoegzaam bekend. Velen hebben één of meerdere verhalen gelezen waarin Damiaan wordt geportretteerd vanuit verschillende oogpunten en aandachtsvelden. Iedere schrijver legt daarbij andere accenten en daar is niets op tegen. Damiaan heeft een wonderbaarlijke veelzijdigheid die meerdere invalshoeken biedt om een boeiend verhaal te brengen. Dat is goed, maar werkt ook enigszins remmend wanneer men geconfronteerd wordt met gespierde naslagwerken van doorgaans meer dan 250 pagina’s. Soms gaat in de lange verhalen ook erg veel aandacht naar het bijkomstige en blijft de kern van Damiaans levensverhaal verborgen in de nevelen van een tijdperk dat voorgoed achter ons ligt. Dit dossier tracht de hier ontstane leemte te vullen. Hierbij worden door Thomas uitzonderlijk alle betrokken partners (Paters van de Heilige Harten, Damiaan Vandaag, Damiaanactie) én bronnen (waaronder Damiaans originele correspondentie) samen in stelling gebracht.

Dit inhoudelijk-didactische dossier stelt pater Damiaan De Veuster SS.CC. aan u voor als priester-missionaris, als de ‘arbeider in de wijngaard van de Heer’ die hij is geweest en wellicht ook vandaag nog voor ons wil zijn. Het gaat hier dus niet zozeer om de bekende heldhaftige daden van de man uit Tremelo. Het leven van Damiaan is veel meer dan de haast mythische heldendaden die aan hem worden toegeschreven. Men heeft hem beschreven en bezongen en in kunstwerken uitgebeeld als ‘held’, als daadkrachtig, stoer, onverzettelijk en roeiend tegen de stroom in. Dit recept blijft mensen boeien. Daarom spreekt Damiaan tot de verbeelding, een verbeelding die soms ook op hol slaat en verhindert dat men de échte Damiaan leert kennen.

In dit dossier gaan we op zoek naar wat Damiaan heeft geïnspireerd en bezield; naar wat de bron is van zijn innerlijke kracht; en naar wat hij ons vandaag wil vertellen. Dit alles proberen we te belichten in een sober gehouden context, maar toch met voldoende duiding om niet te vergeten dat pater Damiaan de Damiaan is geworden die hij wilde zijn in het diepst van zijn zoekende ziel: iemand die de weg wou gaan van Jezus Christus, zoekend naar de gehavende medemens, om te redden wat verloren leek, om de gekwetste medemens weer op te richten. Niet wereldvreemd, maar ten volle een mens. Niet verfijnd, niet superintellectueel, geen grootschalige denker of geniale filosoof. Getogen en opgegroeid op de schrale bodem van zijn heimat en daardoor gewapend met een grote dosis zelfredzaamheid en taaie werkkracht. Een innerlijk man, trouw aan zijn prioriteiten als priester-religieus. Toegewijd aan zijn taak, niet voor eigen glorie, maar als dienaar in navolging van Christus. Doorheen dat alles een mens, zoals mensen zijn: onvolmaakt, kwetsbaar, en soms kwetsend, altijd vertrouwend op de barmhartigheid van een genadige Vader.

Laat u meenemen op de weg van Damiaan via Tremelo naar de top van zijn eigen Golgotha: het melaatsendorp Kalawao op het eiland Molokai waar hij werkte als zielzorger onder de verbannen melaatsen, waar hij een melaatse werd onder de melaatsen.

PATER DAMIAAN DE VEUSTER SS.CC.

PRIESTER-MISSIONARIS

HAWAÏ (1864-1873)
MOLOKAI (1873-1889)

EEN SELECTIE VAN CITATEN UIT ZIJN CORRESPONDENTIE

Eigenlijk had dit brochuurtje als titel moeten dragen "De Held van Molokai", maar daarmee zou hij in zo'n vreemd gezelschap terecht komen, dat ik deze titel achterwege liet. Want tegenwoordig is zowat Jan en alleman een "held". De eerste de beste doodtrapper, die de fietswedstrijd Parijs-Bordeaux won en de heldhaftigheid zover ten top voerde, dat hij de laatste heuvel vóór Bordeaux nog durfde "nemen", stond in de krant aangeprijsd als held, en al de doodtrappers die hem in deze heldenstrijd, tot aan 1891, waren voorafgegaan, waren ook helden. Dat gezelschap vond ik te generend. Daarom maar liever "Pater Damiaan". Als het tot gummi gemasseerde heldenvlees van wielrijders en boksers broederlijk zal vergaan zijn tot stof, waarover andere helden van de kilometers hun banden en hun benen zullen verslijten, zal zijn naam nog leven, zijn naam die een geschiedenis dekt: Pater Damiaan.

Zaterdag 30 Oktober 1865, vertrok uit de haven van Bremen het zeilschip dat hem over de wateren zou dragen naar de Sandwich eilanden. Met een beetje goedkope romantiek en wat handige retorische zwier, zou het heel gemakkelijk geweest zijn hem bij 't vertrek uit Bremen, vóór op den boeg te laten staan, met een aureool van zonlicht om zijn forse hoofd, met begeesterende ogen de verte in starend. Het strijdt echter met zijn bescheidenheid, als we hem in die gehuurde plunje en aangeleerde houding voorstellen waarmee een missionaris gewoonlijk in jongensopstellen en missiepreken optreedt. Van dat soort Romantiek is hij allerminst gediend. Evenmin valt in hem iets te ontdekken van een sprookjesachtige Percival. Het grote verschil ligt daarin dat hij niet, zoals deze een toekomst vol dichterlijke avonturen in stevende, maar dat hij, fors en mannelijk, op weg was naar harde werkelijkheden. Nu ik dit gezegd heb, wil ik hem wel op de achtersteven laten staan, om het schouwspel te genieten van een verzinkend werelddeel. En dan valt hier de nadruk niet op het feit dat hij naar dit of dat eiland vertrok ergens in de verte, maar hierop, dat hij weg-ging en dat hij Europa met alles wat daar van hem was, achterliet. Weg-gaan en achter-laten, dat is niet alleen de pijnlijke voorwaarde, maar ook de onvoorwaardelijke pijn van het missionarisleven. Een Europeaan die in Antwerpen of Rotterdam scheep gaat om fortuin te maken in de grote Oost of in de Kongo, vertrekt, om, na 10 of 20 jaar, als rijke nabob terug te keren, hij gaat niet weg. Een missionaris gaat weg. De dingen en de mensen die hij achterlaat, wachten niet op zijn terugkeer, hoogstens op zijn bezoek. Andere handen en andere harten zullen waken en zorgen, voor wat hij tot nu toe in zijn werkkring betrok. Als hij weg-gaat, doet hij meer dan afscheid nemen van vader en moeder, van broers en zusters; van de kamer waar hij studeerde en het kruisbeeld waarvoor hij knielde; meer dan breken met herinneringen en vaarwel zeggen aan oude trouwe dingen. Als de boot van wal gaat, moet hij zich zelf bekennen dat hij daar niet meer thuishoort. Dit is het offer. Hij sterft, hij gaat dood, hij gaat weg. "Partir, c'est mourir un peu". Weg-gaan is een beetje doodgaan. Ook al zal hij na 10 of 20 jaar, zelfs na 3 maanden, terugkeren om aan de vaderlandse lucht zijn krachten te herstellen, dan is en blijft hij "weg" uit het vaderland, waar hij is als gast en vreemdeling. De oude omgeving valt niet meer onder zijn rechten en is naast hem, bij hem, tegenover hem, maar niet meer van hem. Zo gaat het de missionaris. Het verleden wordt tot zwijgen gebracht; en veel liefs - de tere, nimmer kerende sfeer van eigen land en eigen huis en eigen kamer en eigen liefde - is verloren. Het starre leven van het vreemdelingschap komt er voor in de plaats. Hij kan er zich lelijk aan bezeren al geeft hij geen kik.

DAMIAAN DE VEUSTER SS.CC.

PRIESTER-MISSIONARIS

TREMELO-KALAWAO: 1840-1889

In het gezin van Frans en Anna-Katrien De Veuster-Wouters wordt op 3 januari 1840 een zevende kind geboren. Het jongetje wordt dezelfde dag nog gedoopt in de parochiekerk van Tremelo (Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand) omdat het gehucht Ninde bij Tremelo hoort. Eigenlijk gaan de leden van het gezin normaal naar de kerk in Werchter, voornamelijk omdat de kinderen daar de lagere school volgden en ook omdat de kerk van Werchter nu eenmaal dichter bij Ninde ligt dan de parochiekerk in het centrum van Tremelo. De jonge Jozef is enkele jaren het jongste kind in het gezin, tot aan de geboorte van Marie-Melanie in 1844. Dit verandert weer bij het overlijden van de kleine Marie-Melanie op 24 december 1848. Jefke wordt opnieuw de jongste in het gezin en zal dat verder blijven.

Al vroeg moet de kleine snaak - zoals dat de gewoonte is - allerlei karweitjes opknappen, op een boerenhof is tenslotte steeds werk. Daarbij moet hij, zo vlug als het kan, ook naar de lagere school bij meester Bols de lessen gaan volgen. Vader De Veuster is graanhandelaar, op bescheiden schaal, en is daarom vaak van huis. Zijn echtgenote Anna-Katrien is een sterke vrouw die de boerderij runt. Zodra Jozef als dertienjarige de lagere school beëindigt, wordt hij voltijds ingeschakeld in het leven op het land. Dit gaat hem goed af en het is hier dat jozef uit ervaring leert dat arbeid meer is dan zomaar een spelletje.

De situatie in het gezin De Veuster wordt al een keer beschreven alsof ze met z’n allen heel de tijd gezellig bij mekaar zaten. Dat mag gerust genuanceerd. Eerst en vooral is er het verschil in leeftijd tussen de oudste kinderen en de jongste. Van zo gauw de oudste jongens klaar zijn om vader te helpen, worden zij ingeschakeld en zijn ook zij meer uithuizig. Twee zusters gaan naar het klooster, eerst Eugenie en wat later Pauline. Een derde zuster, Constance, huwt vrij jong. Dan is er nog August, die als intern zijn humaniora doet in Mechelen. Er zijn natuurlijk wel momenten dat zowat het hele gezin samen is, maar de regel is het zeker niet. De jonge Jef is steun en toeverlaat van zijn moeder. Het gezin De Veuster bestaat uit goede mensen die hun geloof beleven zoals ze dit van vorige generaties hebben overgenomen, levend op het ritme van het kerkelijk jaar, de zondagen, de grote feestdagen, de bijzondere heiligen als beschermers van mens en dier, met een ruime dosis devotie, maar daarom niet minder oprecht in hun streven hun leven te leiden volgens de tien geboden van God en de geboden van de heilige kerk. Jozef De Veuster zal dit geloof heel zijn leven meedragen.

De periode waarin het leven van de familie De Veuster zich afspeelt, op de magere gronden van de Brabantse Kempen, is getekend door armoede onder het volk dat weinig kansen krijgt om met de hulp van een goed gestructureerd onderwijs zijn lot te verbeteren. De meeste woningen in Ninde zijn niet meer dan lemen hutten. De bewoners bedrijven een soort van overlevingslandbouw. Elke kleine tegenslag, slechte oogst, of dood een (enige) koe blijkt vaak rampzalig. Vermits de familie De Veuster in een stenen huis woont (waarvan ze de stenen zelf heeft gebakken) en wat land in eigendom bezit en haar kinderen onderwijs genieten, wordt ze beschouwd als welhebbend, niet rijk, niet arm maar iets boven de middelmaat. Comfort en luxe zijn niet de eerste zorg en de leefomstandigheden die vandaag als mensonwaardig zouden worden omschreven, waren naar alle maatstaven normaal.

Jozef De Veuster zelf neemt de dingen zoals ze komen. Hij is een kind van zijn tijd met een eerder beperkte horizon, tot op de dag dat er voor hem wordt besloten dat het de hoogste tijd is om Frans te gaan leren. De redenering hier luidt dat dit hem goed van pas zal komen wanneer hij later vader gaat helpen en wellicht opvolgen in diens graanhandel. En waar beter Frans leren dan in een internaat in het Waals Brabantse Braine-le-Comte? Vader De Veuster heeft Jefs toekomst al helemaal in beeld, maar Jef zelf is niet zo overtuigd dat dit zijn keuze en zijn weg is. Dat twee van zijn zussen kiezen voor het religieuze leven en zijn broer August studeert om priester te kunnen worden, zet Jef aan het denken. En tijd om te denken, zonder de afleiding van allerlei af te handelen karweien, heeft hij in Braine-le-Comte volop. In oktober 1858 krijgt Jozef de gelegenheid een volksmissie , geleid door een pater Redemptorist bij te wonen. De predikant legt in een van zijn toespraken bijzondere nadruk op een zin uit het evangelie:

Dit citaat wijst er op dat de hier achttienjarige Jozef reeds ernstig bezig is met het kiezen van zijn eigen weg en dat hij het voorbeeld van zijn broer August in overweging neemt. August is ingetreden in het in 1840 door de congregatie van de Heilige Harten te Leuven opgerichte Collège des Missions Etrangères waar hij als de religieus Pamfiel wordt opgeleid tot priester om later naar de missies te gaan. Naar het einde van het jaar 1858 voelt Jozef zich voldoende zeker en overtuigd van de weg die hij wil volgen, en die hij beschouwt als de ‘Wil van God’:

Jozef De Veuster beseft dat zijn besluit niet vanzelfsprekend is voor zijn ouders. Voor vader is Jozef de gedroomde opvolger en voor moeder is Jef de jongste en meest vertrouwde werker op het hof. Deze bezwaren beletten Jozef niet zijn broer August te volgen en op 2 februari 1859 (Lichtmis) zijn noviciaat aan te vatten als ‘broeder’ omdat hij wegens gebrek aan de vereiste vooropleiding niet in aanmerking komt om priester te worden. Of Damiaan bij zijn intrede in het noviciaat er over denkt priester te kunnen worden is niet duidelijk. Dat die mogelijkheid hem later wordt geboden, aanvaardt hij met grote vreugde. Wegens zijn voorbeeldige ijver en grote inzet wordt hij niettegenstaande het gebrek aan vooropleiding in augustus 1859 toch toegelaten tot de groep van kandidaten die zich voorbereidt op het priesterambt. Wellicht dat Damiaans oversten in hem, niettegenstaande een zeker tekort aan finesse en kennis, toch een geschikt kandidaat zagen voor de missie waar men hoopte op spoedige versterking.

Blijkbaar heeft de jonge Damiaan - zijn naam als religieus - met enige hulp van zijn broer Pamfiel wat kennis van het Latijn bijeen gescharreld. Hoever deze hulp strekt, valt moeilijk in te schatten. Er bestaat geen duidelijkheid over de mogelijkheden tot contact tussen Pamfiel als priesterstudent en Damiaan als novice (iemand die voor de intrede in het klooster een proeftijd doormaakt tijdens het noviciaat), al zijn deze waarschijnlijk eerder beperkt en zeker in latere tijden helemaal niet meer getolereerd. Op 28 maart 1863 wordt Pamfiel priester gewijd en krijgt hij zijn obediëntie (brief die een kloosterling op reis meekrijgt, op vertoon hiervan wordt hem gastvrijheid in een ander klooster verleend) voor de Hawaïaanse missie. De missiebisschop van Tahiti; Monseigneur Jaussen, heeft tijdens zijn bezoek aan Leuven verteld over het missiewerk in Polynesië en de grote nood aan jonge krachten om de verschillende missieposten te bemannen. In volle voorbereiding voor zijn reis naar Hawaï valt Pamfiel ziek en raakt hij te zeer verzwakt om de zware reis aan te vatten. Damiaan, in volle opleiding en niet zonder een flinke dosis overmoedigheid, vraagt aan generale overste Rouchouze toelating om in de plaats van Pamfiel te mogen vertrekken. Damiaans argument dat het passagegeld voor de overtocht al is overgemaakt en verloren is indien de vrijgekomen plaats niet wordt ingevuld, valt niet in dovemansoren. Het is in die dagen trouwens ook niet zo uitzonderlijk dat religieuzen nog voor hun priesterwijding naar de missie worden gezonden.

Tot grote vreugde van Damiaan en ontstemming van de lokale overheid wordt de toestemming verleend. Omdat de afvaart is voorzien voor het najaar 1863 rest er niet zoveel tijd om afscheid te nemen. Damiaan brengt een vrij kort bezoek aan de ouderlijke woning, om vandaar met moeder en schoonzuster op bedevaart te gaan naar Scherpenheuvel. Damiaan wilt er de zegen en de hulp vragen van Onze Lieve Vrouw om twaalf jaar lang een goed missionaris te zijn. Het besef dat veel missionarissen jong sterven is zeker aanwezig en wallicht dat Damiaan ook bidt om sterk te mogen zijn bij het afscheid van zijn moeder. Bij het verlaten van de basiliek wordt niet getreuzeld. Aan de weg die naar Leuven leidt, omhelst Damiaan zijn moeder en vertrekt hij met een symbolisch gebaar, de vinger omhoog ‘wijzend naar de hemel’.

 Damiaan vertrekt van Leuven naar Parijs waar hij samen met de andere missionarissen een retraite bijwoont onder leiding van Generale Overste Rouchouze. Daar laat hij de foto maken waarop hij wat onwennig poseert in een krap uitgemeten soutane, Franciscus Xaverius imiterend, het missiekruis stevig geklemd voor de borst. Op 29 oktober 1863 vertrekt het gezelschap van tien zusters en zes confraters naar Bremen, maar omwille van de slechte weersomstandigheden kan de driemaster R.W. Wood pas op 9 november 1863 uitvaren. Het wordt een lange reis vooraal getekend door slechte weersomstandigheden en zeeziekte. En van Damiaan is geweten dat hij nooit echte zeebenen had, zelfs een korte trip naar Honolulu zou later genoeg blijken om hem misselijk te maken.

Na een reis van bijna vijf maanden wordt op 19 maart 1864 aangemeerd in Honolulu op het eiland Oahu. Damiaan kijkt zich in de drukte van de havenstad met zijn blanke ingezetenen en inheemse kanaken, aangevuld met een bonte mengeling van rassen en talen van de zeelieden die de handelsschepen en walvisvaarders bemannen, ongetwijfeld de ogen uit het hoofd. De viering in de Onze Lieve vrouw van Vrede-kathedraal overweldigt hem: het mooie gezang, de devotie van de kanaken die in nette kleding vroom ter communie gaan. Damiaan is hierop niet voorbereid. Algemeen beschouwd is hij nauwelijks gereed voor wat hem wacht. Damiaan is als een rauw rekruut die de loopgraven wordt ingejaagd. Het lijkt hem niet te deren:

Heeft Monseigneur Maigret bewust gekozen om in mei van 1873 zijn oproep te richten tot de in Wailuku verzamelde confraters? Dat zou dan een gouden zet zijn geweest en van Maigret een groot tacticus maken. Er is niets wat daarop wijst, al werden en worden er nog steeds rare sprongen gemaakt door beleidsmensen in de meest uiteenlopende disciplines. Wat er ook van zij, op het ogenblik dat Damiaan ingaat op de vraag of hij tijdelijk de zielzorg in Kalawao op zich wil nemen, melden zich ook drie andere confraters. Waarom wordt Damiaan genomen als eerste kandidaat? Is er een nieuwe rondvraag wie er als eerste wil gaan? Of geeft de persoonlijke voorkeur de bisschop de doorslag? Deze vraag blijft zonder antwoord. Wel is bekend dat pater Damiaan vrijwel meteen de pers haalt. Drie dagen nadat hij in Kalawao landt, schrijft hoofdredacteur van de ‘Nuhou’: “We maken ons niet bezorgd over welke theologische strekking deze man er op nahoudt, hij is vast en zeker een christelijke held”. Er is wat gemor in protestantse rangen. De overheid van de Katholieke Missie weet niet heel goed wat ze in gang zet, want ze pleegt eigenlijk inbreuk in het domein van een Board of Health die voornamelijk wordt geleid door protestanten. De verhouding tussen Missie en Board of Health zal altijd ambivalent blijven. Maar welke aarzelingen of bedenkingen ook, geen van de betrokkenen kan het maken pater Damiaan terug te roepen. Er is gewoonweg geen beter alternatief of meer haalbaar voorstel. Bisschop Maigret die pater Damiaan begeleid had wanneer hij hem op 10 mei 1873 naar Molokai bracht, nam als een goede vader met een duidelijke boon voor Damiaan, afscheid met de woorden: “Voorzichtig zijn mijn jongen, moge God je bewaren”.

Damiaan schrikt wanneer hij daar plots staat op Kalawao, alleen met niet veel meer dan zijn brevier en wat benodigdheden voor het uitoefenen van zijn priesterlijke taak. Wie de echte Damiaan wil kennen, moet ervan uitgaan dat Damiaan niet naar Molokai gaat om te bouwen, te metselen en doodskisten te maken, maar wel om er mensen bij te staan in hun geestelijke nood. Hij wil hen de troost van zijn geloof bieden; hen de ontnomen menselijke waardigheid terugschenken; hen laten voelen dat ze niet door iedereen worden geschuwd en verlaten. Wanneer er noden zijn waaraan hij kan verhelpen dan zal hij dat echter ook doen. Al vlug besluit Damiaan dat hij zijn ware bestemming heeft gevonden. Hij wordt hierin, zij het met enige terughoudendheid, ook bevestigd door bisschop Maigret en missieoverste Modest Favens.

De eerste periode is voor Damiaan niet makkelijk. Er is geen eigen plek om te wonen of te slapen en de misvieringen in de kleine St.-Philomenakapel zijn vanwege de stank van etterende wonden bijzonder zwaar om te verduren. De confrontatie met uitsluitend melaatse mensen in verschillende fasen van de ziekte is erg hard, al treedt na enige tijd ook gewenning op. En er is zoveel om aan te wennen: de vele sterfgevallen; de schamele hutten; de afwezigheid van iets wat op medische zorg leek; de vijandigheid van sommigen; de aanwezigheid van een protestantse kerk lang voor een schamele tegenhanger bij de katholieken. Ook moet Damiaan wennen aan het feit dat hij niets kan ondernemen zonder hierin steeds de feitelijke beheerder van de lepranederzetting, de Board of Health, te kennen. Deze Gezondheidsraad beslist over de middelen om de nederzetting te ondersteunen en kiest haar eigen plaatselijke vertegenwoordiger en gezagsdrager (de Luna nui) die als Chef regeert. Daarenboven heeft de Gezondheidsraad ook haar eigen algemeen opzichter in de persoon van Rudolph Meyer, een planter en regeringsambtenaar die om de maand op inspectie komt.

Het leprosarium van Kalawao mag dan al minder uitgestrekt zijn dan Damiaans vroegere parochies in Puna of Kohala, de praktische realiteit is veel ingewikkelder dan in een van die kleine nederzettingen. Natuurlijk is Damiaan er om de verbannen melaatsen geestelijke bijstand te bieden en wordt er hem op dat gebied niets in de weg gelegd, noch door de Board of Health, noch door de algemeen opzichter Rudolph Meyer die goed met Damiaan kon opschieten.

Vrij spoedig doet het gerucht de ronde dat ook Damiaan besmet is door melaatsheid, niet geheel verwonderlijk gezien zijn verregaande onvoorzichtigheid. Damiaan blijft echter vertrouwen op de goede God en de Heilige maagd dat hij niet melaats zal worden.

In de periode van zijn dienstwerk geniet Damiaan aanvankelijk het vertrouwen van Monseigneur Maigret en missioverste Modest Favens. De bisschop is in tussentijd echter een zwakke oude man geworden en de missieoverste is vaak ziek. Monseigneur Hermann Köckemann is hulpbisschop geworden en Léonor Fouesnel is reeds aanwezig in Honolulu, zij het voorlopig op de achtergrond. Omdat Damiaan blijft aandringen op de aanwezigheid van een confrater om hem bij te staan, wordt hem een medebroeder toegewezen die wegens een tropische ziekte Tahiti heeft moeten verlaten: de Nederlander Andre Burgerman. Oorspronkelijke bedoeling is dat pater Andre de katholieken buiten de leprozennederzetting regelmatig zou opzoeken om er de mis te vieren en de sacramenten toe te dienen. In geval van Damiaans afwezigheid zou Andre Kalawao kunnen overnemen.

Pater Andre begint, tot grote ergernis van Damiaan, medicijnen uit te delen en krijgt daardoor een vrij grote aanhang. Op het ogenblik dat later de functie van chef vrijkomt stelt Andre zich kandidaat. Damiaan wendt al zijn invloed bij Rudolf Meyer aan om te verhinderen dat Andre chef zou worden en bezweert Meyer hemzelf die functie te geven. De twee confraters die elk een eigen visie hebben van wat er hoe moet gebeuren in de nederzetting, die beiden ook behoorlijk koppig zijn, kunnen het helemaal niet met mekaar vinden hoewel zij bij onverminderd bij mekaar te biecht gaan. De overheid beseft uiteindelijk dat ze onverzoenlijk zijn en niet geschikt om samen te werken. De uitweg uit de impasse komt er wanneer Andre Burgerman wordt weggezonden naar Maui, waar hij gedurende vele jaren heel goed heeft gewerkt.

Een oplossing voor Damiaans probleem is het niet. Het is wachten op Albert Montiton, een oudgediende van de Toeamotoe archipel, maar omwille van een tropische aandoening overgeplaatst naar Honolulu. Omdat hij in Honolulu iedereen door zijn irritant gedrag het leven zuur maakt en zijn feitelijke aandoening wordt beschouwd als de eerste fase van lepra, ziet de overheid haar kans om Montiton naar Molokai te zenden.

Pater Albert vestigt zich in Kalaupapa, en verspreidt al snel het gerucht dat Damiaan melaats is en dat hij dat in zonde leeft met een Hawaiiaanse. Bovendien mengt hij zich onmiddellijk in Kalawao, waar het vertrouwde personeel van pater Damiaan door hem wordt buitengepest. Damiaan is niet alleen gekwetst door de valse beschuldigingen van zijn confrater, maar ook door het autoritaire optreden van Albert. De zoveelste teleurstelling die hij moet verwerken. Er worden in deze periode (september 1881-maart 1885) heel wat brieven geschreven naar bisschop Köckemann, vooral door Damiaan die niet meer weet wie nu (kerkelijk) verantwoordelijk is in de leprozennederzetting. De bisschop zal de brieven telkens beantwoorden om de gemoederen te bedaren en om te smeken samen te werken. Als blijkt dat dit niet mogelijk is, volgt de opsplitsing met Damiaan die beschouwd wordt als pastoor van Kalawao en pater Albert als pastoor van Kalaupapa. In heel deze episode blijkt pater Albert allerminst Damiaans mindere waar het aankomt op koppigheid.

DAMIAAN DE VEUSTER

PRIESTER-MISSIONARIS

TREMELO-KALAWAO: 1840-1889

“Een onveranderlijk aspect van heldhaftigheid is dat helden die in de herinnering voortleven allen steeds meer worden gewaardeerd door latere generaties”

Gideon Suleman, in Time, 8 november 2004.

Burgerman wordt geboren in Den Haag in 1829. Op 25 jarige leeftijd treedt hij in bij de Paters van de Heilige Harten te Leuven, en begint hij na zijn professie op 21 oktober 1855 in Parijs, aan een wisselvallige carrière als surveillant in Sarzeau, Poitiers, Cahors en Picpus. Na zijn kleine wijdingen vertrekt hij naar de Tahiti missie, samen met Monseigneur Jaussen. In Tahiti verwerft hij een reputatie als ‘genezer’. Na moeilijkheden met het bestuur van het eiland vertrekt hij in 1870 naar Chili. In 1872 verblijft hij weer in Parijs en Cahors, in 1873 vertrekt hij naar Hawaï. Door monseigneur Maigret wordt hij bestemd voor Molokai waar hij ongeveer zes en half jaar zal blijven.

Vanaf 5 november 1874 werkt hij in  het Top Side gedeelte van Molokai en ongeveer vier jaar later komt hij naar de melaatsenkolonie. Toch is Burgerman vooral bedoeld als compagnon en biechtvader voor Damiaan, die hierop herhaalde malen had aangedrongen. In een schrijven aan de generale overste laat bisschop Maigret al snel verstaan dat er problemen te verwachten zijn: “… zijn buur Pater Andre is belast met de rest van het eiland. Hij beschikt over een pas gebouwde en mooie kapel, met bijhorende pastorie en schooltje,maar het is niet te verwachten dat dit voor hem voldoende is.. “.

Pater Burgerman bouwt in Tahiti een reputatie als ‘genezer’ op, al beschermt hem dat niet tegen een infectie waarvan algemeen wordt verondersteld dat het elephantiasis is. Omwille van de algemeen verspreide angst voor lepra zijn er al vlug geruchten dat deze infectie een aanduiding is van leprabesmetting. In briefwisseling met het Generalaat wordt zelfs vermeld dat niet alleen Andre besmet is,  maar dat ook pater Damiaan de merktekens van besmetting vertoont.

Burgerman vraagt zijn overheid om voor hem op Topside een nieuwe kerk te laten bouwen. Niet door een prutser, maar door in het vak bekwame broeders. Het verzoek wordt afgewimpeld en het is Damiaan die de opdracht krijgt een kapel te bouwen. Hij is er zoet mee van maart 1874 tot midden augustus 1874. Damiaan laat de Generale Overste, pater Bousquet, verstaan dat Andre in de leprozennederzetting zeer goed werk heeft geleverd en dat ze op nauwelijks een dagreis verwijderd van elkaar leefden. Intussen heeft Damiaan de smaak van het bouwen te pakken en zorgt hij voor drie nieuwe kapellen om het hele Molokai verder te christianiseren. Dit heeft andermaal tot gevolg dat Andre Burgerman hem vervangt in de nederzetting waar hij zich eerder geliefd maakte bij de Hawaiianen door vrijgevig medicijnen uit te delen. Vele patiënten geven bovendien de voorkeur aan Andre´s vieringen in de kerk van Kalaupapa. Hoewel beide medebroeders gerapporteerd worden als in goede gezondheid verkerend en hun werk uitvoerend, blijken de verhoudingen niet vrij te zijn van spanningen:

“Pater Andre heeft de gewoonte me om de twee maanden te bezoeken om mijn biecht te horen. Ik denk dat het mijn plicht is om u, als hoogste overheid te informeren dat deze goede pater niet op zijn plaats is in Molokai, of elders in deze eilanden. Zijn wijze van handelen en spreken hebben mij overtuigd dat hij niet gehecht is aan zijn post, en niet aan de missie hier, en evenmin aan de congregatie. Wat mezelf betreft  ik kom vrij goed overeen met hem, hij moeit zich niet met mijn bezigheden, en voorzichtigheids halve wil ik me ook niet mengen in de zijne. Wil zo goed zijn te overleggen met de plaatselijke overheden - ik bid u bovenstaande opmerkingen voor u te houden.

Na de dood van superintendant Ragsdale stelt Burgerman de Board of Health voor dat hij de post graag wil overnemen. De Raad gaat akkoord, daarbij niet beseffend dat Andre hierdoor in conflict komt met zijn religieuze overheid en zijn geloften. Andre zelf tracht de zaak te forceren, hierbij verwijzend naar zijn verslechterde gezondheidstoestand: hij heeft enorme vlekken op zijn lichaam en haast geen gevoel meer in de linkerhand. In een P.S. dreigt hij dispensatie van zijn geloften te vragen bij een negatieve beslissing. Zijn enige doel is “te leven en sterven met die arme zieken en hen te helpen hun ziekte te aanvaarden.” Een proces komt op gang dat niet meer te stoppen valt. Enerzijds is er het eigengereide handelen van pater Andre, anderzijds is er Damiaan die wel hoopt dat Andre de congregatie niet zal verlaten, maar die hem anderzijds ook liever kwijt is. Als Rudolph Meyer Damiaan om raad vraagt in het conflict, ziet deze zijn kans om zelf aan de slag te gaan als luna (chef) om zo zijn droom van een nederzetting op katholieke leest waar te maken. Damiaans interventies worden echter allesbehalve op enthousiasme onthaald. Damiaan houdt het chef spelen dan ook al vrij vlug voor bekeken.

In  een brief aan pater Modest kaart Damiaan de zaak Andre Burgerman opnieuw uitgebreid aan. Het feit dat zijn medebroeder zich steeds meer verwijdert van de congregatie, de missie, zijn oversten en hemzelf, heeft de verhouding tussen de twee medebroeders almaar stroever gemaakt. De algemene stemming van confraters en overheid in Hawaï is tegen Andre Burgerman, en er wordt zelfs beroep gedaan op de Algemene Overste om een drastische oplossing aan te reiken. Deze komt er met de benoeming van Emerson, een dokter voor het leprosarium. Deze jonge blanke dokter, van protestantse overtuiging, wordt een bondgenoot van de Missieoversten in het verwijderen van Burgerman. Emerson ergert zich aan de distributie van geneesmiddelen  door Burgerman en ook door Damiaan. Het feit dat Burgerman zich profileert als ‘genezer’ volstaat om hem te beschuldigen van het onwettig uitoefenen van geneeskundige praktijken, en hem voor het gerecht te brengen in Honolulu. Bij wijze van compromis wordt Burgerman niet veroordeeld maar wel onder druk gezet om Molokai te verlaten. Andre Burgerman verlaat Lahaina in 1899 en overlijdt op 3 september 1907 in Honolulu.

Geboren in Sourdeval, Frankrijk, op 20 juli 1825. Geprofest in Parijs  in 1847. Gaat daarna naar Chili en is er een tijd leraar in het college van Santiago. Monseigneur Jaussen neemt hem vandaar mee naar Tahiti in 1852. Is gedurende 20 jaar werkzaam in de Tuamotoe archipel. Zou ook elephantiasis oplopen, hoewel andere bronnen spreken van  infectie door het eten van giftige vissoorten. Wordt door zijn oversten naar Hawaï gezonden waar hij werkt in Honolulu, Kona op het eiland Hawaï en daarna op Molokai waar hij drie jaar lang actief is. Keert vervolgens terug naar Tahiti. Brengt zijn laatste jaren door in Miranda de Ebro (Spanje) waar hij op 25 februari 1894 overlijdt. Zijn verblijf daar betekent het begin van een indrukwekkende Damiaandevotie in Spanje.

De ontmoeting tussen Montiton en Damiaan neemt een slechte start. Pater Albert heeft in Hawaï verhalen gehoord over een verhouding van Damiaan met een Hawaïaanse vrouw. Dit is voor hem voldoende om Damiaan te beschouwen als  een onwaardig priester en hij aarzelt niet hem daarover zeer hard aan te pakken. Damiaan voelt zich gekwetst en onrecht aangedaan. Nochtans lijkt alles in het begin harmonie en vrede. Zo schrijft Damiaan: “Pater Albert en ik wij trekken aan hetzelfde touw, en ik hoop dat dit zo mag blijven.”

Maar al vlug zijn er vanwege Damiaan ernstige klachten:  “Gedurende twee weken heb ik gewerkt aan de kerk van Kalaupapa terwijl pater Albert mij verving in Kalawao. En zie de eerste week al was er ruzie met personen die gedurende vijf jaar echte zusters van liefdagheid zijn geweest voor de kinderen welke ik gelukkig onder mijn hoede heb kunnen nemen. Deze vrouw die op verzoek van Regis is gekomen heeft gedurende vijf jaar mijn keuken gedaan, (zij is meer dan vijftig jaar) zij mengt zich helemaal niet met de rest van het huis en houdt zich bezich met haar meisjes … hij begint te redetwisten met eender welke vrouw die het huis nadert, tenminste niet indien ze komt om te zingen. Deze namiddag nog waren er drie in zijn huiskamer om te repeteren. Ik verwijt hem niets, maar waarom gaat hij steeds in de keuken snuffelen om te zien of de vrouw van de kok er is om haar de les te lezen of ze gewoon definitief weg te jagen uit de instelling van Kalawao; en ik vraag me af wat te doen wanneer ik gedurende drie of vier maanden moet werken in Kalaupapa?”

Om de lieve vrede geeft Damiaan Albert Montiton zijn zin en stuurt hij zijn vertrouwde huispersoneel weg. Nu is het de kok die op zijn beurt boos is. Damiaan is de dupe en loopt er bedroefd bij. Een paar dagen later kruipt hij alweer in de pen om Monsigneur Köckemann te bedanken voor zijn vriendelijk antwoord, maar ook om een antwoord te krijgen op de heikele vraag, of hij de verantwoordelijkheid heeft over Kalawao alleen, of over de ganse leprozerie. Bisschop Köckemann antwoordt omfloerst: de hele verantwoordelijkheid in Kalawao is niet hetzelfde als de verantwoordelijkheid in het leprozarium. En hij voegt er aan toe: “In het algemeen verstaat gij dat allemaal wel en ik veronderstel dat gij altijd eerder bereid zijt om de verantwoordelijkheid te minderen, dan er overdreven aan te hechten”.

Pater Damiaan is niet helemaal overtuigd en na troostende woorden aan zijn bisschop omtrent de vele moeilijkheden hij als religieuze en kerkelijke overheid moet dragen en wensen voor het nieuwe jaar, schrijft hij in een bijna drie maal zo lang P.S. wat hem echt op het hart  ligt:

“Zeer bedankt voor uw verklaring van het woord toute responsabilité, dat stelt mij een beetje gerust, en ik verzeker u dat ik er vrijwillig een gedeelte zou van afstaan indien een hartelijke samenwerking niet mogelijk zou zijn – en dit ligt niet aan mij, ik hecht mij aan niets en ben bereid alles af te staan – Het is daarom dat ik slechts gedeeltelijk akkoord kan gaan met het voorstel twee onderscheiden parochies te vormen. Dat is een plan van pater Andre dat in zijn tijd  genoeg moeilijkheden heeft veroorzaakt: geroddel, jalousie, en ten slotte de echte katastrofe, die er niet zou geweest zijn indien we samen waren gebleven. Daarbij voor de eer van mijn reputatie die onder verdachtmaking kwam door pater Régis en pater Albert  houd ik er aan dat de goede pater Albert een ooggetuige is en niet zomaar van op afstand. Bij zijn komst hier heeft me  hij drie opeenvolgende dagen bepraat omdat ik zou hebben samengeleefd met een vrouw, hij had dat vernomen, beweerde hij, in Hawaï. Dit heeft me heel erg gekwetst, vooral als komend van mijn nieuwe compagnon.” Bisschop Hermann antwoordt een drietal weken later met verzoenende en raadgevende woorden: “Waar ge niet kunt samenleven is het wellicht toch meer leefbaar gescheiden van elkaar te wonen en toch samen te werken ... Laten we dan ieder van zijn kant doen wat we kunnen tot meerdere eer en glorie van God door versterving van onszelf, en te bidden dat God in zijn goedheid moge aanvullen waar wij tekort komen”.

Een paar maanden later ontvangt de bisschop een schrijven van pater Albert Montiton over Damiaan die een ongeldig huwelijk heeft ingezegend ondanks de wetenschap van wat kan en niet kan volgens de regels van de theologie. Damiaan verdedigt in een brief zijn zaak: hij heeft gehandeld zoals de meerderheid van de paters zou handelen; pater Albert verbrak het biechtgeheim; hij zelf deed het voor het heil van de zieke; Pater Albert gaf bij een eerdere gelegenheid zelf de absolutie en diende het oliesel toe aan de zieke in kwestie. Tot besluit verzekert hij Monseigneur van zijn groot verlangen om in goede verstandhouding te kunnen leven met zijn goede medebroeder, alhoewel dat niet eenvoudig is.

Damiaan heeft zich intussen op het pad van de geneeskunde begeven en vraagt - tot grote ergernis van pater Albert - aan Gibson hem te benoemen tot hope kauka (doktershulpje). In een brief aan zijn overheid tracht Damiaan zich te verklaren, maar contraproductief genoeg tracht hij tegelijkertijd orde op zaken te stellen in het hospitaal om zo met de zieken in contact te kunnen komen. Reacties om hem weg te krijgen van Molokai blijven niet uit. Bisschop Köckemann probeert andermaal de gemoederen te bedaren. Hij twijfelt niet aan de goede bedoelingen van beide confraters, maar waarschuwt voor jaloezie en predikt geduld. Wat het opnemen van een medische taak betreft, wil de bisschop niets opleggen of verbieden. Hij verzoekt Damiaan goed te luisteren en met respect te doen wat zijn religieuze oversten hem vragen. De algemene regel luidt immers dat men zich beter onthoudt van het doen van een goed werk wanneer het niet kan gebeuren zonder het risico schandaal te scheppen.

Naar het einde van het jaar heeft Monsigneur Köckemann goed nieuws voor de Generale overste: “Het zal u aangaam verrassen te vernemen dat de goede geest zich handhaaft tussen onze paters; uitgezonderd wat kleine wolkjes tussen de paters Albert en Damiaan, en zelfs deze zijn snel opgelost- en de verbondenheid en de liefde zijn perfect…”

De speldenprikken houden echter aan. Damiaan verontschuldigt zich bij Mgr. Köckemann voor de Kerstviering en de eindejaarsdagen in Honolulu met als excuus: “de houding van pater Albert zich uitsluitend bezig te houden met Kalaupapa zonder ook maar de minste interesse te tonen voor Kalawao laat niet toe dat ik met Kerstmis afwezig zou zijn.” Pater Albert van zijn kant kan het niet laten om Damiaan in een brief er op te wijzen dat kleine herstellingen aan de kerk in Kalaupapa al een half jaar op zich laten wachten.

In een brief aan Pamfiel rond de jaarwisseling over zijn uitstap langs de katholieke gemeenschappen  buiten de nederzetting klinkt Damiaan dan weer plots opvallend mild: “ … Mijn confrater pater Albert kwam toe met zijn kristenen van Kalaupapa …  precies om middernacht kwam pater Albert met zijn acolieten uit de sacristie. De kerk was helemaal verlicht en volzet, er heerste een ingetogen stemming. Na lezing van het evangelie maakte de predikant met zijn sermoen een diepe indruk op mijn arme zieken. Hoewel reeds tamelijk bejaard heeft pater Albert nog vrij goed Hawaiiaans geleerd… de avond van tweede Kerstdag bezocht ik pater Albert in Kalaupapa waar hij resideert; ik heb een hele lijst boodschappen mee die ik in Honolulu voor hem moet doen.”

Een volgend conflict ontspint zich rond een zending van tweedehands kledij voor de nederzetting. Hoewel de afzender opdracht heeft gegeven om bij het uitdelen ervan geen onderscheid te maken tussen de armen, wil pater Albert zelf de bedeling voor Kalaupapa regelen. Damiaan vreest de uitsluiting van personen in concubinaat. Albert laat hem doodleuk weten dat het hem voor Kalawao geen ene moer kan schelen. Nauwelijks twee weken later moet Damiaan zijn hart luchten want het zit weer niet zo best met pater Albert: “ ‘waarom toch denkt hij dat ik handel uit eigenliefde,  alles wat ik doe,  doe ik voor de eer en het goed van de missie, ik beoog altijd het corps waartoe ik de eer heb te behoren,  in het geheel niet mijn miserabele zelf. Indien men mij  in het publiek lof betuigt, dan aanvaard ik die eer voor de missie, niet voor mezelf… maar ik keur niet goed, ook vandaag niet, de opdeling van de leprozerie in twee onafhankelijke parochies, en voor de eer van de missie zou uwe excellentie er goed aan doen  die opdeling ongedaan te maken”. Pater Albert van zijn kant echter bedankt monseigneur omdat hij de twee gescheiden parochies handhaaft. De strubbelingen houden aan en monseigneur Köckemann zal nogmaals in een brief bevestigen niet te twijfelen aan de goede bedoelingen van de twee confraters.

Voor pater Montiton komt er in tussentijd goed nieuws. Dokter Fitch van het Kakaako Hospital in Honolulu zal afwisselend ook veertien dagen in de melaatsennederzetting komen werken. Hij zal zich ook ontfermen over Albert die lijdt aan een uiterst irritante jeuk. Ook in beeld komt Léonor Fouesnel  met een beschrijving van Damaan ter informatie van de Generale Overste: “Goede religieus, goede priester, zeer ijverig missionaris, overdreven toegewijd aan zijn melaatsen. Ik zeg  overdreven omdat hij zich niet kan matigen, en soms brengt indiscretie hem er toe dingen te zeggen, te schrijven, en zelfs te ondernemen, welke de religieuze autoriteit alleen maar kan afkeuren; zoals bijvoorbeeld het huwelijk in zegenen van melaatsen die bij hun vertrek naar de leproserie hun wederhelft hebben achtergelaten. Dit omdat hij nalaat zich grondig te informeren; zijn blinde ijver belet hem zich te beteren. Men houdt van hem en heeft achting voor hem omdat men weet dat het eerder zijn gebrek aan inzicht is waardoor wordt misleid, dan door zijn goede wil.” Via via krijgt Damiaan lucht van deze weinig flatterende beschrijving van zijn persoon en nadat hij zijn ongenoegen daarover heeft verwoord (22 november 1883) biedt Léonor verontschuldigingen aan, weliswaar met de bedenking dat het op aanwijzing was van bisschop en Provinciaal. Zij zijn dus de eigenlijke verantwoordelijken en - zijn eigen verontschuldiging onderuithalend - voegt hij er aan toe: “met Gods genade durf ik te hopen nooit meer zo laag te moeten buigen voor een inferieur die ik zou beledigd hebben en die ik zou gekwetst hebben met niet weloverwogen  uitdrukkingen.”

Damiaan verneemt dat pater Albert naar Honolulu is vertrokken, zonder voorafgaande waarschuwing, om zich te laten behandelen door Dr. Fitch. Geleidelijk verbetert zijn toestand en zijn huid heelt. In 1885 krijgt Damiaan te horen dat Pater Albert vertrekt naar San Francisco om daar scheep te gaan voor Tahiti. Albert vraagt Damiaan vergiffenis voor alle last die hij hem heeft aangedaan, en vergeeft op zijn beurt alles waardoor Damiaan hem heeft dwarsgezeten en/of pijn gedaan. Albert Montiton kent blijkbaar zijn Damiaan: “ongetwijfeld, mijn Zeereerwaarde Pater Generaal, het zou zeer terecht zijn een nieuwe missionaris naar Molokai te zenden maar pater Damiaan heeft er niet een nodig voor de leproserie; hijzelf volstaat en hij houdt er zelfs van alleen te zijn”.

PATER DAMIAAN DE VEUSTER SS.CC.

DE GESTOORDE RUST VAN EEN PRIESTER-MISSIONARIS

KALAWAO 1936 - KALAWAO 1995

Pater Damiaan was op zijn uitdrukkelijk verlangen naast de Philomenakerk begraven op 16 april, 1889. In die periode was Kalawao nog een dorp met ongeveer 500 bewoners. Maar reeds een hele tijd voor de opgraving had de Gezondheidsraad van Hawaï beslist Kalawao te evacueren en de hele bevolking samen te brengen in Kalaupapa. Ten gevolge van deze beslissing werd Kalaupapa een totaal verlaten plaats en werd niet geheel ten onrechte gevreesd dat het graf van Damiaan zou worden verwaarloosd, alhoewel er toch door de regering van Hawaï 3000 dollar was bestemd voor het onderhoud van het graf, en er een bewaker was aangesteld om het nodige toezicht te houden. In feite bleven er maar drie gebouwen overeind in Kalawao: de Philomenakerk, de residentie van pater Damiaan en het houten huisje van Joseph Dutton.

Na de korte toespraak van de bisschop werd de kist gedurende korte tijd langs de wegkant geplaatst aan de voorzijde van de kerk, opdat allen Damiaan een laatste keer konden groeten. Vervolgens werd de kist met het stoffelijk overschot in een houten laadkist geladen en met een lijkwagen vervoerd naar het vliegveldje in de nabijheid van Kalaupapa. Het Amerikaans leger had drie bommenwerpers ter beschikking gesteld en een escorte van enkele kleinere vliegtuigen om de personaliteiten naar Honolulu te vliegen. De krat met zijn kostbare inhoud werd langs het bommencompartiment aan boord van het vliegtuig geladen. De melaatsen van Molokai bleven de aan de horizon verdwijnende vliegtuigen nastaren. Kort voordien hadden ze bij de kist nog vol droefheid het aangrijpende 'Aloha oe' gezongen. Het was niet alleen hun vaarwel maar meer nog een 'wij houden van u!'

Om 14.30 uur kondigde het bulderen van kanonnen en het geschetter van Thebaanse trompetten het binnenvaren aan van de Mercator in de Antwerpse haven. Langzaam gleed het schoolschip naar kade 12 toe waar zou worden aangemeerd. Er was heel veel volk gekomen om Damiaan te groeten.

De Nationale Spoorwegmaatschappij had op vraag van het Nationaal Damiaan Comité een vijftig extra treinen ingelegd, tallozen kwamen op de fiets, anderen te voet, en de meer gefortuneerden met de auto. Belangrijk was niet het transportmiddel, maar wel tijdig ter plekke te zijn. Gewoon om die uitzonderlijke gebeurtenis, het grote schouwspel, mee te beleven, om erbij te zijn. Daarom was hun bewondering niet minder groot. De duizenden uit alle lagen van de bevolking, uit Vlaanderen, Wallonië, ook uit Nederland. Toch wel overwegend heel gewone, eenvoudige lieden. En uiteraard de personaliteiten. Koning Leopold III, die zulk een belangrijke rol had gespeeld in het op gang brengen van de terugkeer van Damiaan; Zijne Eminentie kardinaal Van Roey vergezeld van het voltallig episcopaat; de gemijterde abten, de provinciale oversten van de religieuze congregaties, de talrijke leden van de clerus. Overheden van de vrouwelijke religieuzen werden toen nog niet belangrijk genoeg geacht om in de verslagen te worden vermeld. De eerste minister, de Heer Paul Van Zeeland, was er, goed omringd door de heren voorzitters van Kamer en Senaat, talrijke ministers en volksvertegenwoordigers. Het 'corps diplomatique' maakte ook zijn opwachting waardig geleid door Mgr. Micara, pauselijk Nuntius. De congregatie van de paters van de Heilige Harten was aanwezig met een stevige delegatie: Paul Vanhoutte, provinciaal van de Belgische provincie, en ongeveer tweehonderd medebroeders die 'hun' pater Damiaan kwamen begroeten en eren. Ze kwamen uit Vlaanderen en Wallonië, uit Nederland, Duitsland, Frankrijk, Spanje, Zuid-Amerika... De zusters van de Heilige Harten waren er ook maar werden, helaas, ook hier weer niet vermeld. Wie absoluut niet mochten ontbreken waren uiteraard de familieleden en verwanten van Jozef De Veuster. Ze waren er dan ook, talrijk en op hun paasbest.

Kardinaal van Roey besprenkelde royaal met wijwater de kist en de menigte. Daarop volgde, in beide landstalen, een hulderede gehouden door de eerste minister, Van Zeeland. Hij vertolkte de grote bewondering van de hele natie voor de zelfopoffering van de grote missionaris die pater Damiaan is. Na enkele ogenblikken van intense stilte, kwam koning Leopold III naar voor om het stoffelijk overschot van Damiaan te groeten. Vervolgens onderhield hij zich even met Constant De Veuster. Daarna werd de kist op een prachtige praalwagen gehesen. De praalwagen getrokken door zes witte paarden werd vervolgens in processie begeleid naar de Onze-Lieve- Vrouw-kathedraal. In deze processie werden 300 vlaggen meegedragen. Politie en Rijkswacht openden de optocht. Een meisjeskoor in wit uniform zong 'Hosanna', De muzikanten van de 'Vrije Antwerpenaren', eveneens in groot uniform, zorgden voor muzikale afwisseling. De stoet, met talrijke prominenten en een indrukwekkende delegatie medebroeders gekleed in wit habijt, trok langs Antwerpse mooie straten. Er was speciaal een langer traject gekozen opdat zoveel mogelijk toeschouwers getuige konden zijn van deze gebeurtenis. Overal een dichte menigte die telkens wanneer de praalwagen met Damiaans lichaam voorbijtrok een eerbiedige stilte observeerde. Niettegenstaande de alomtegenwoordige grote menigte, sommigen vermelden 'honderdduizenden', bleef de stemming eerbiedig en ingetogen. In de kathedraal volgden lofreden vol waardering en erkenning over pater Damiaan, zijn leven en werk, en de betekenis daarvan voor de eigentijdse gelovigen. De plechtigheid werd besloten met het 'In Paradisum'. Vervolgens werd de praalkist opgesteld op de Groenplaats.

Dan begon de triomfantelijke processie langs achtereenvolgens de Meir, de Leysstraat, de Leien en de Mechelsesteenweg. Aan de tocht van de Onze-Lieve- Vrouwkathedraal naar Berchem namen naar schatting 10.000 personen deel en werden er 2.000 vlaggen meegedragen. Opgemerkt werd ook een delegatie van een duizendtal bedevaarders uit Nederland; een Engelse delegatie van 200 personen, geleid door bisschop Edward Myers, hulpbisschop van Westminster; en 200 Duitse bedevaarders. Deelnemers uit Frankrijk bleven afwezig, waarschijnlijk omdat er op dezelfde dag verkiezingen plaatsgrepen in hun land. In Berchem werd de kist op een lijkwagen geplaatst en kon de nachtelijke tocht langs de Kempische steden en dorpen beginnen: Berchem, Lier, Koningshooikt, Berlaar, Heist-op-den-Berg, Goor, Groot-Lo, Tremelo ... Een lange sliert auto's volgde de lijkwagen. Langs de wegen waar de autostoet voorbijtrok, stonden mensen biddend te wachten in de milde meinacht. Van alle kerktorens langs het traject klonk klokkengebeier. In Tremelo, alhoewel het volgens de originele programmering niet aan bod kwam en er slechts op de valreep werd besloten gehoor te geven aan het dringende verzoek van de Tremelonaren (tot spijt van de Mechelse bevolking) was er, zoals verwacht, veel volk samengestroomd om dit moment van 'de terugkeer' mee te maken. De stemming was feestelijk: muziekcorpsen en knallend feestgeschut kortten het wachten en zorgden voor sfeer. Bij de kerkdeur was een praalboog opgericht. In die kerk was het toch begonnen: daar werd de kleine Jozef De Veuster op 3 januari 1840 gedoopt. Nu was hij er terug als de grote gevierde, 'hun' Damiaan. Hij die de naam van het dorp wereldbekendheid had gegeven door zijn werk voor de melaatsen van Molokai. Veel tijd om te blijven was er niet, de tocht moest verder gezet naar Leuven.

Rond middernacht stonden samen met de fakkeldragers ook duizenden mensen klaar, om onder trompetgeschal de wagen te begeleiden naar de St.-Pieterskerk. Maar ook het leger was hier present met een forse afdeling militairen die voorop marcheerden tijdens de tocht van het station naar St.-Pieters. Na de militairen volgden de studenten van het Leuvense Amerikaans College met de Stars and Stripes. Daarachter volgden vertegenwoordigers van al de Leuvense verenigingen, dan volgden de leden van de religieuze orden en congregaties. Als laatste de lijkwagen omringd door fakkeldragers en een militaire erewacht. Leden van de clerus wachtten de kist met het stoffelijk overschot van Damiaan op bij de ingang van de kerk. Soldaten werden aangewezen om gedurende de nacht de wacht te houden. Gedurende de ganse nacht was er een onophoudelijke stroom van gelovigen die Damiaan kwamen groeten.

Om 10.00 uur werd een plechtige requiemmis gecelebreerd met assistentie van Zijne Eminentie kardinaal van Roey. Voorganger was Paul Vanhoutte, SS.CC., provinciaal van de Belgische provincie van de Congregatie van de Heilige Harten. Mgr. Karel Cruysberghs had voor de gelegenheid een prachtige lofrede voorbereid. Door ziekte verhinderd was hij evenwel niet in de mogelijkheid om deze enige gebeurtenis mee te maken. De door hem geschreven lofrede werd voorgedragen, eerst in het Nederlands en daarna in het Frans, door E.H. Sobry, professor aan de Leuvense Universiteit. Onder massale belangstelling werd na de eucharistieviering in de St.-Pieterskerk de laatste tocht aangevat die Damiaan zou terugbrengen naar de St.-Antoniuskapel vanwaar pater Damiaan in 1863 naar Hawaï was vertrokken. De processie begaf zich langs de Albertlaan, de Brusselsestraat, de Oude Markt en de Parijsstraat naar de St.-Jozefkerk, de volkse benaming van de St.-Antoniuskapel. In de kapel was een praalgraf klaargemaakt. De kist werd door zes mannen de trappen op en naar binnen gedragen. Van zodra de kist binnen was, kwam er plots beweging in de buiten wachtende menigte, die in een plotse opwelling naar voor stuwde. Maar de kerkdeuren werden onverbiddelijk gesloten. De kapel was nu eenmaal te klein om ze open te stellen voor een grote massa en het risico te lopen dat de laatste korte plechtigheid door rumoer kon worden verstoord.

Omstreeks 13.00 uur werden de laatste gebeden gezongen. De praalkist bleef nog een tijd uitgesteld om aan duizenden mensen gelegenheid te bieden nog een laatste groet te komen brengen. Het werd nogmaals een indrukwekkend eerbetoon gebracht door mensen uit alle lagen van de bevolking: kinderen, huismoeders, arbeiders, priesters, professoren, vrouwe1ijke en mannelijke religieuzen, soldaten en studenten. Geduldig bleven ze aanschuiven voor een kort gebed, een vluchtig aanraken van de koahouten kist. De toeloop was zo overweldigend dat wederbegraving op diezelfde dag niet mogelijk bleek. Pas op dinsdagavond, 5 mei, werd na een laatste zegen door de kardinaal Damiaans stoffelijk overschot te ruste gelegd, in aanwezigheid van talrijke confraters en de leden van de Damiaancomités van Antwerpen en Leuven, en werd de onderste zware zerksteen over de verzegele praalkist geschoven. De volgende dag begonnen arbeiders aan het oprichten van het massieve, zwart marmeren grafmonument.

Zoals bekend, kreeg Pater Damiaan in 1936 een zwart marmeren grafmonument in een zijkapel van de St.-Antoniuskerk, ongeveer op de plaats waar de huidige lampenkapel zich bevindt. In 1956 werd Damiaan, voor identificatie in het kader van de aan de gang zijnde procedure voor de zaligverklaring, weer opgegraven. Van de gelegenheid werd gebruik gemaakt om de eerbiedwaardige resten te verdelen over een tiental zinken kistjes, welke daarna in anatomische volgorde opnieuw in de kist werden geplaatst. Alles gebeurde uiteraard met toestemming van de kerkelijke overheden en werd overigens ook in de vereiste documenten genoteerd en op foto's vastgelegd wat voor de komende generaties erg nuttig kan zijn. Of zelfs sneller dan men durft te verwachten. 

Het generalaat van de congregatie werd het bestuur van de Vlaamse SS.CC. provincie op de hoogte gebracht van een verzoek uit Hawaï. Gezien de forse weerstand tegen het terugbrengen van pater Damiaans as naar Hawaï, wilde men zich daar tevreden stellen met een 'substantieel' stukje Damiaan. Met andere woorden een relikwie om 'u' tegen te zeggen. Zoiets heeft gevolgen. Op 15 april, precies op die dag moest het gebeuren! Op de 105de verjaardag van het overlijden van pater Damiaan vond plaats, wat staat genoteerd als een "sobere plechtigheid". Het graf was reeds vooraf geopend en de kist stond klaar. Er werd een korte, speciaal voor de gelegenheid opgestelde, gebedsdienst gehouden. Het identificatieverslag uit 1956 werd voorgelezen, het deksel van de kist opgelicht. Een van de zinken kistjes met Damiaans rechterhand werd weggenomen. Dit stukje Damiaan zou terugkeren naar Hawaï. Uit Hawaï was op 13 april 1994, met diplomatiek koerier, een koahouten schrijn toegekomen om de relikwie in op te bergen tot ze eerst aan de paus zou worden gepresenteerd ter gelegenheid van de zaligverklaring en daarna worden overgedragen aan de Hawaïaanse delegatie. Helaas, wegens de val van de paus, ging de plechtigheid niet door in 1994 en werd een stukje Damiaan, in een koahouten schrijn, opgeborgen in het archief van het klooster. In 1995, op 4 juni, is het tenslotte nog een beetje goedgekomen en had de zaligverklaring op de geplande dag plaats, en mocht Damiaans hand aan zijn Hawaïaanse reis beginnen. Misschien is het voor Damiaan allemaal een beetje veel geworden. Het is natuurlijk mogelijk voor alles wat er met Damiaans resten gebeurd is, een verklaring te vinden. Maar erg verheffend is het verhaal van Damiaans laatste rustplaats niet.

Op 14 april 1817 kondigde de stichter Pierre Coudrin de goedkeuring van de congregatie van de Heilige Harten aan in een rondzendbrief aan alle leden van de gemeen­schap. Daarin schreef hij: "Ons instituut, dat begon toen het bloed van Gods dienaren op de schavotten vloeide, is nu 23 jaar oud. Er zijn wonderen van goddelijke goedheid nodig geweest om ons te midden van de troebelen overeind te houden. De Heer hield niet op wonderen van zijn voorzienigheid over ons uit te storten. Hij heeft ons als het ware bij de hand geleid. Dagelijks kregen wij de bewijzen van zijn almachtige bescherming. We zijn bewaard gebleven tijdens de Terreur. De vervolging kon ons niet vernietigen. Gedurende veertien jaar regeringsonderdrukking konden wij ons, geholpen door Gods genade, verborgen houden voor de sluwe en verraderlij­ke politie." De moeilijke omstandigheden waaronder de congre­gatie was ontstaan; het uitblijven van erkenning van regeringswege en de daardoor noodzakelijke clandestiniteit van de onderneming; en de ondanks dat alles toch voorspoedige groei en expansie hebben een duidelijk stempel gedrukt op het geloof van de stichters en hun volgelingen in Gods tastbare en zichtbare bescherming. God is de Heer van de geschiedenis, zo geloofde Pater Coudrin, en alles wat er gebeurt in het leven van mensen en ge­meenschappen wordt door Gods voorzienigheid bepaald en geleid. De heilsgeschiedenis wordt door God in Christus gerealiseerd. Ook een onderneming als het stichten van een religieuze gemeenschap is in de kern van de zaak Gods werk. De stichters spraken dan ook vaak, evenals hun volgelingen, over 'het werk van God' wanneer zij over de congregatie spraken.

De Congregatie van de Heilige Harten van Jezus en Maria of Congregatio Sacrorum Cordium (ss.cc.) is een congregatie van mannen en vrouwen die in sommige landen bekend is onder de naam Picpus, naar de rue Picpus in Parijs waar de congregatie kort na haar stichting haar moederhuis vestigt. De congregatie is aanwezig in 35 landen en telt ongeveer 2000 leden. In België hebben ze vestigingen in Leuven en Charleroi en in Nederland zijn ze vertegenwoordigd in 's-Hertogenbosch.

In de teksten waarin gesproken wordt over het doel van de congregatie, zien we telkens de­zelfde elementen terugkeren. Eerste doel is de toewijding aan de Heilige Harten van Jezus en Maria, in een geest van eerherstel en plaatsvervangende boete. Historisch zijn vormgeving en uiterlijke praktijk van deze devotie doorheen de jaren veranderd en zullen ze dat blijven doen. Wel veronderstelt elke vorm een betrokkenheid op de persoon Jezus Christus. Het Hart van Jezus staat immers symbool voor de goddelijke, mens geworden liefde (genade), een liefde die bijna tastbaar aanwezig is en die oproept om dezelfde persoonlijke, onvoorwaardelijke liefde en goedheid aan de mensen te bewijzen. Bovendien is er ook de toewijding aan het Hart van Maria, die helpt de diepten van Christus’ liefde te begrijpen en binnen te gaan in zijn innerlijk leven. Haar grondhouding is er één van volledige overgave voor wat God haar wil vragen. Naast Maria had ook de Heilige Jozef een grote plaats in de heiligenverering van de pas ontstane religieuze gemeenschap. Het inleidend hoofdstuk van de constituties zegt uit­drukkelijk: "Als bijzondere patroon hebben wij de Heilige Jozef, bruidegom van de gelukzalige Maagd Maria."

Een tweede element in de doelstelling van de congregatie is de navolging van de vier leeftijden van Christus: zijn kindsheid, zijn verborgen leven in Nazareth, zijn apostolische leven, zijn gekruisigd leven. Die navolging bestaat uit de zorg voor onderwijs en gods­dienstonderricht, gebed en contemplatie, allerlei vormen van apostolaatwerk, en ascese en versterving. Al deze elementen zijn terug te voeren tot de geestelijke literatuur van de 17e en 18e eeuw, waar­uit de stichters een zeer concrete keuze maakten. Het Christusmys­terie werd vooral beleefd vanuit de liefde van God die zich daarin heeft geopenbaard, een liefde die door de mensen miskend wordt en daarom de christenen oproept tot eerherstel. Om dat Christusgeheim concreet vorm te geven en te verkondigen werd gekozen voor de navolging van de Heer in zijn vier leeftijden.

Al voordat de congregatie was ontstaan, nam in de kring rond de stichters de aanbidding van het altaarsacrament een belangrijke plaats in. In 1800 richten de stichters een suppliek aan de paus en daarin vragen zij de goedkeuring van een orde met constituties "die de voortdurende aanbidding van het Heilig Hart van Jezus in het Allerheiligst Sacrament des Altaars moeten vergemakkelijken". In de 17e en 18e eeuw was, met name in Frankrijk, deze bijzondere vorm van eucharistische devotie sterk verbreid. Voor een deel is deze zeker terug te voeren op een overac­centuering van de typisch katholieke traditie inzake de werkelijke aanwezigheid van Christus in het altaarsacrament, ook na de eigenlijke viering van de eucharistie. In de revolutieperiode kwam dan nog het gerucht over allerlei duivelse profanaties die sterk op de volksverbeelding werkten en devotioneel gerichte gelovigen gemakkelijk enthousiast maakten voor het accent van eerherstel.

In een brief van 19 juli 1814 schreef Pater Coudrin aan een van zijn confraters over een jongeman die belangstelling had voor de congregatie: "Zeg hem, dat wij geen monniken zijn en dat ons doel is dienstbaar te zijn door onderwijs en missiewerk." De stichters hebben het bij herhaling duidelijk gezegd: de congregatie moet eerst en vooral een apostolische gemeenschap zijn. Daarom ook de keuze voor de eeuwigdurende aanbidding als een in de apostolische prak­tijk haalbare vorm van gebed en bezinning. Zelfs die toch belangrij­ke gebedspraktijk moest soms wijken voor de eisen van het werk. Bij alles overheerste steeds één gedachte, één doelstelling: de kerk van dienst zijn, overal waar men van nut kon zijn, en dat door allerlei vormen van onderwijs, door diverse soorten pastoraat in binnen- en buitenland, door gebed. In de gedachtegang van stichters en volgelingen stond de dienstbaarheid aan de kerk centraal, want de kerk, geleid door paus en bisschoppen, was de enige weg waarlangs de mens en het heil konden bereiken. Bij alles wat de nog jonge congregatie deed had men een duide­lijke voorkeur voor de armen, zowel in geestelijk als in materieel opzicht. Om geheel vrij te zijn van iedere inmenging van buitenaf, werd alles zoveel mogelijk geheel gratis gedaan en probeerde de congregatie alle kosten uit eigen middelen te dekken. Om dat te kunnen doen werden er grote persoonlijke offers gebracht en werd er door de leden van de gemeenschap werkelijk uiterst sober tot zeer armoedig geleefd. Dit bevorderde de gemeenschapsgeest, waardoor in de meeste communiteiten doorgaans een sfeer van een­voud en hartelijkheid heerste. Het gezag van de oversten stond buiten discussie, maar dat gezag werd uitgeoefend in een geest van dienstbaarheid en liefdevolle bezorgd­heid. Daarnaast was het gemeenschappelijke gebed een bron van inspiratie voor de gemeenschappen. De viering van de eucharistie en de aanbidding namen daarbij een centrale plaats in, maar ook andere vormen van samen bidden en vieren, in de sterk devotionele stijl van die dagen, werden in praktijk gebracht. Zo leefden en werkten de leden van de nieuwe congregatie en die manier van leven en werken had een grote aantrekkingskracht op veel jonge mensen, die zich aansloten bij de gemeenschap.

Bron: Cor Rademaker SS.CC., Geroepen om te dienen. De Congregatie van de Heilige Harten (1800-1987), Bavel, 1987 ; Patrick Bradley SS.CC., vert. Henk ter Huurne SS.CC., Onze roeping en zending in het licht van onze Nieuwe Constituties, Rome, 1992.

Kloostergemeenschap

Begin 2008 waren er in Vlaanderen ongeveer 8150 vrouwelijke en 2500 mannelijke religieuzen. Af en toe kom je ze tegen gekleed in een sierlijk habijt of een sobere pij. Vaker herken je ze aan een witte boord of een eenvoudig kruisje. Sommigen zijn druk in de weer bij kerkelijke en sociale activiteiten. Anderen lijken meer een toonbeeld van onthaasting in deze moderne tijden. We spreken ze aan met zuster, pater of broeder... of gewoon met mijnheer of mevrouw in situaties waar de neutraliteit dat vraagt. Afhankelijk van de orde of congregatie waartoe ze behoren, hun spiritualiteit en hun werkterrein, kun je onderscheid maken tussen 'apostolische' of 'actieve' en 'contemplatieve' religieuzen. Apostolische religieuzen zijn actief in stad en dorp, als pastor en parochiale werkster, in het onderwijs en de ziekenverpleging, in bejaardenzorg en in sociaal werk... Ze wonen bij je in de buurt, in een klooster, een huis in de straat of in het kloosterpand van een instituut. Contemplatieve monniken en monialen leven meer teruggetrokken in abdijen en monasteria. Je ontmoet ze wel eens bij retraites en bezinningsdagen. Maar eigenlijk zijn het mensen van gebed en stille arbeid. In alle bescheidenheid maken en onderhouden zij religieuze kunst en lectuur, liturgische gewaden en voorwerpen, devotionalia...

Diverse uiterlijke praktijken, bezield vanuit het geloof, die de verhouding van de gelovige met de drie goddelijke personen, Maria of de heiligen beklemtonen. De devotie kan gestalte krijgen in een dienst of mis, maar tevens buiten de officiële eredienst. De officiële liturgie staat boven alle andere vormen van devotie. Het bijwonen van de zondagsmis is verplicht, het deelnemen aan andere uitingen van devotie is daarentegen vrijwillig. In de loop van de Middeleeuwen kwam de officiële liturgie steeds verder van de leken af te staan. Het Latijn werd buiten de clerus door vrijwel niemand meer verstaan en de leken werden steeds meer toeschouwers dan deelnemers. Zij richtten zich op hun eigen, in de volkstaal gehouden devotionele oefeningen, ofschoon een wisselwerking tussen beide duidelijk aanwezig was. Een gebrek aan catechetische vorming en een overvloed aan iconografische beelden, apocriefe teksten en heiligenlevens vol wonderverhalen, voedden rijkelijk de buitenliturgische vroomheid. Te noemen zijn passiespelen, rozenkransgebed, sacramentsverering, Maria-, heiligen en reliekenverering, bedevaarten, devotionele lectuur, zegeningsriten, tridua, octaven en novenen.

De wildgroei aan devotionele uitingen leidde vanaf de tweede helft van de vijftiende eeuw tot steeds meer kritiek. De hervorming concentreerde zich op de verkondiging van het Woord. Andere vormen van devotie werden betracht als rooms bijgeloof. De katholieke kerk daarentegen hervormde en uniformeerde de liturgie tijdens het Concilie van Trente. De overige devotionele uitingen werden verder gestimuleerd, maar de kerk waakte voor bizarre uitwassen. Na de Franse Revolutie vond een devotionaliseringsproces plaats, waarbij de geestelijkheid het godsdienstig leven intensiveerde. Heiligen- en Mariaverering, bedevaarten, passiespelen, broederschappen en de uitgifte van hagiografieën, devotieprentjes en -boekjes kenden een hoogconjunctuur die tot omstreeks 1950 aanhield, waarna een snelle onttakeling volgde.

Het begrip volksdevotie is pas in de tweede helft van de twintigste eeuw ontstaan. In 1975 drong volksdevotie door in het katholieke ambtelijke taalgebruik. Een canon van volksdevotie bestaat niet. Amuletten, beeld en cultus, devotionalia, genadebeelden, bedevaarten en votiefgaven worden allemaal in verband gebracht met de volksdevotie, maar de grens tussen de begrippen devotie en volksdevotie is diffuus.

Bron: Antoine Jacobs, in: George Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie, Kampen, 2005.

Van het Griekse presbyter: drager van een kerkelijk ambt. In de Rooms-Katholieke Kerk is de priester bij uitstek de medewerker van de bisschop. Hij ontvangt daartoe in de priesterwijding het hiërarchisch priesterschap, dat hem toelaat op te treden in de persoon van Christus als hoofd van de kerkgemeenschap. Zijn taak bestaat er in het evangelie te preken, herder te zijn over de gelovigen, en de goddelijke eredienst te vieren. In de late Middeleeuwen werd de eigenheid van het priesterambt vooral gesitueerd in de door de wijding verleende macht om te heiligen (consacreren), en om te vergeven. Tegenwoordig situeren theologen die eigenheid veeleer in het pastorale leiding geven aan de geloofsgemeenschap, in verwijzing naar God zelf. Het voorgaan in de eucharistieviering is daarvan de hoogste uitdrukking.

Bron: Stijn van den Bossche, in: George Harinck e.a. (red.), Christelijke Encyclopedie, Kampen, 2005.

Handbeentje Damiaan

De aanwas van dubieuze relieken maakte het noodzakelijk om binnen de kerk formele pro­cedures uit te werken waardoor de echtheid van heilige resten kon onderschreven worden. De uitvoering lag in de handen van de bisschoppen die verschillende manieren van identificatie tot hun beschikking hadden. Men kon zoeken naar geschreven bewijs, waarbij mo­gelijk een directe identificatie (bijvoorbeeld een inscriptie op het graf) kon worden gevonden, of een tekst op het schrijn of het altaar, of een indirect historisch bewijs. Indien de zoektocht posi­tief uitviel, kon een authentificatie uitgevaardigd worden, een document dat werd toegevoegd aan de reliek, waardoor twijfel in de toekomst zou worden vermeden. Soms was evenwel een echt onderzoek nodig waarbij getuigen, de traditionele overlevering of de documenten die deze traditie konden bevestigen (zoals de inventarissen van relieken of de archieven van kerken en kloosters) dienstig waren. In nood kon men besluiten tot de evaluatie van al dan niet gebeurde mirakels of kon men de vuurproef toepassen. Indien de reliekresten niet door het vuur werden aangetast, ging het zonder twijfel om authentiek materiaal. Elke inspectie van de relieken was voor de lokale geloofsgemeenschap van groot belang. Men wilde immers een bevestiging krijgen van de echtheid van de reeds eeuwen vereerde res­ten. Bij een positieve beoordeling werd het verdict dan ook op papier gezet, en werd het certi­ficaat in regel aan de reliek toegevoegd. Het bewijsstuk bleef evenwel, net zoals de beenderen zelf, voor het publiek verborgen; de heiligenverering was niet echt een kwestie van bewijzen, wel van geloof.

De overbrenging van het stoffelijk overschot van Damiaan naar België in 1936 kan rekenen op grote internationale belangstelling. De aankomst van zijn lichaam in Antwerpen op 3 mei van dat jaar neemt de vorm aan van een zelden geziene triomftocht. Vooral de verslagen in kranten en geïllustreerde tijdschriften geven ons een beeld van de enorme toeloop en het grote enthousiasme. Damiaan staat in het middelpunt van de belangstelling en wordt alom geprezen als nationale held. Het is dan ook voor de hand liggend dat hij een plaats krijgt in het Belgisch paviljoen op de wereldexpositie in 1937 te Parijs, waar het beste wat de natie voortbrengt wordt tentoongesteld. Het thema van de wereldtentoonstelling is “Kunst en techniek in het moderne leven”.  Ook de ontwerpers van het Belgische paviljoen nemen dit thema als leidraad en willen tonen hoe in de Belgische kunst en nijverheid schoonheid en functionaliteit samengaan. Het is dan ook niet verwonderlijk dat men voor de figuur van Damiaan kiest voor de wandtapijtkunst, het nationale kunstambacht bij uitstek. Dat Marcel Laforêt wordt aangezocht om het tapijt te ontwerpen wekt evenmin verbazing. Hij is immers oud-leerling van het 'Hooger Instituut voor sierkunsten' in Ter Kameren dat geleid wordt door de toonaangevende modernistische architect Henry van de Velde, die ook het hoofd is van het comité dat belast wordt met de artistieke inrichting van het Belgische tentoonstellingspaviljoen.

De National Statuary Hall (Nationale Beeldenzaal) is een zaal van het Capitool in Washington D.C., waarin beelden van prominente Amerikanen zijn geplaatst. De zaal, ook Old Hall of the House genoemd, bestaat uit 2 verdiepingen en is gebouwd in een D-vorm, naar voorbeeld van de oude amfitheaters. Het is een van de vroegste voorbeelden van Neoclassisistische architectuur in Amerika. De Old Hall was vanaf 1807 de vergaderzaal van het Huis van Afgevaardigden. In die jaren vond hieronder andere de inauguratie plaats van de presidenten James Madison, John Quincy Adams en Millard Fillmore. Nadat men in 1857 na een nieuwe vleugel verhuisde, kwam de zaal leeg te staan. Door de bouw van de zaal was het lastig een nieuwe bestemming te vinden. De zuilengalerij leende zich echter uitstekend voor het plaatsen van beeldhouwwerken en in 1870 werd besloten dat alle Amerikaanse staten beelden mogen leveren voor de zaal, die sindsdien National Statuary Hall heet.

Elke Amerikaanse staat mag 2 beelden leveren voor de National Statuary Hall Collection. Alle uitgebeelde personen zijn van belang geweest voor de geschiedenis van de betreffende staat. In 1870 werd het eerste beeld geplaatst in de beeldenzaal. In 1933 werd besloten een deel van de beelden elders in het Capitool te plaatsen, zoals in de Hall of Columns (Zuilenzaal) en de Rotunda. Er staan nu (2008) 38 beelden in de ruimte zelf. Sinds 2000 mogen de staten een beeld vervangen door een andere. In 2006 plaatste New Mexico haar tweede beeld, waarmee de collectie compleet is.

Te midden van de witmarmeren werken bevindt zich een indrukwekkend beeld in brons: dat van pater Damiaan. Het staat er sinds 1969 en vertegenwoordigt Hawaï, de vijftigste staat van de VS. Het standbeeld  is van de hand van Marisol Escobar. Deze kunstenares, die in 1930 in Parijs is geboren uit Venezolaanse ouders, woont nu in New York. Op de kritiek van de mensen die er de voorkeur aan hadden gegeven om Damiaan in een heroïsche pose of in de bloei van zijn leven te zien, toen zijn gezicht nog niet door die vreselijke ziekte was verminkt, reageert Marisol als volgt: "Ik heb een aantal foto's van pater Damiaan gekregen. Ik heb de foto gekozen waarop hij er uitziet als een rijp man. Ik vind dit beeld mooi en ik ben er diep door geraakt. Het toont de wilskracht en de persoonlijkheid van iemand die zijn taak heeft volbracht. Het geeft me de indruk van een man die zichzelf heeft ontdekt op Hawaï en die zelf Hawaïaan is geworden. Ik zie niet in wat er verkeerd is aan ouderdom. Ik vind die juist boeiend en mooi en ze boezemt mij ontzag in. In Damiaan voel ik het mysterie van een lichamelijke verandering, alsof hij geworden was wat hij wilde zijn."

Bron: www.wikipedia.org (National Statuary Hall)

Het Damiaan Documentatie- en Informatiecentrum in Leuven heeft gegevens over meer dan zestig Damiaan-beeldhouwwerken in eigen land en verspreid over de hele wereld. Verschillende van hen worden permanent tentoongesteld, sommige in schaalmodel, andere op foto. Onder de kunstenaars namen als May Claerhout, Escobar Marisol, Funaskoshi Yasutake, Constantin Meunier, Frans Reyniers en Achiel Pauwels.

In 1894, vijf jaar na de dood van pater Damiaan, maakt Constantin Meunier (1831-1905) het eerste standbeeld van Damiaan in ons land. Het wordt opgericht in het Leuvense stadspark. In 1908 wordt het beeld verplaatst de Brusselsestraat, op het gewezen kerkhof van de St-Jacobskerk in Leuven. Meunier, die zich als één van de eerste kunstenaars in Europa inzet voor de arbeiders in de opkomende industrialisatie, neemt de opdracht van de Belgische regering deels uit persoonlijke motieven aan. In 1894 verliest hij immers zijn twee zonen. Het Damiaanbeeld gaat voor hem de overwinning van het leven op de dood betekenen. Het beeld is een prototype dat tot op vandaag wordt gebruikt om Damiaan op een herkenbare manier voor te stellen. Meuniers Damiaan is een geïdealiseerde weergave: een rijzige gestalte die met het kruis in de hand de melaatse die op hem steunt, de hemel toont.  Net als het werk van Marisol Escobar maakt dit beeldhouwwerk in zijn tijd uiteenlopende reacties los.

In 1975 maakt de Japanner Yasutake Funaskoshi een bronzen beeld van pater Damiaan. Bij de dood van zijn zoontje ontdekt deze kunstenaar door het lezen van een biografie pater Damiaan. Dit personage fascineert hem dermate dat hij zich tot het katholicisme bekeert. In 1984 schenkt hij het werk aan het Museum voor Moderne Kunst in Brussel.

Een meer recent standbeeld is dat van kunstenares May Claerhout. Het beeld is ontworpen met het oog op de zaligverklaring van pater Damiaan en wordt op 3 december 1994 ingewijd door kardinaal Godfríed Danneels.  Het bevindt zich aan de zuidkant van de Basiliek van Koekelberg in Brussel. Over het beeld zegt Claerhout het volgende: “Het beeld is meer dan Damiaan met enkele zieken naast zich. Damiaan staat onwrikbaar in zijn roeping en hij kanaliseert met zijn uitgestrekte armen en handen de stroom van zieken die hij door zijn ingrijpen een andere, betere, menselijke vorm van lijden en sterven meegaf. En dat omwille van de Almachtige God. Ik heb Damiaan niet uitgebeeld als de heilige man, maar als de Goddelijk geïnspireerde hervormer van het ziektebeleid van de wereld”. Alleen Damiaan heeft ze een eigen gezicht meegegeven. De melaatsen zijn onherkenbaar, hebben geen gezicht of hooguit een grijns; hun lichamen zijn slechts bronzen platen.

Felix De Boeck (1898-1997) uit Drogenbos was een van de eerste abstracte kunstenaars in Vlaanderen. Hij had in zijn leven veel tegenslagen te verwerken (vier van zijn vijf kinderen stierven een vroegtijdige dood, het vijfde was gehandicapt) en leefde in onthechting. Het thema van 'de zelfgave' komt in zijn werk voortdurend terug. Toen in 1936 het stoffelijk overschot van Damiaan in triomf terug naar ons land werd gebracht, schilderde De Boeck zijn eerste en meest aangrijpende Damiaanportret: het hoofd van de stervende Damiaan lijkt op het hoofd van de stervende Christus op het kruis! Het thema Damiaan is de kunstschilder blijven boeien; alles tezamen schilderde hij een tiental Damiaandoeken.

De Vlaamse schilder Aimé Van Belleghem, in Veurne geboren op 9 juli 1922, staat vooral bekend als portretschilder. Zo schilderde hij ondermeer een portret van koning Boudewijn, van koningin Fabiola, en van Mgr. Desmedt toenmalig bisschop van Brugge. Van Belleghem schilderde ook tal van historische taferelen. Verder ontwierp hij een aantal processievaandels die worden meegedragen in de Heilig Bloed processie in Brugge. Zijn Damiaanportret toont een door de lepra zwaar getekende Damiaan. Het is een indrukwekkend beeld van de lijdende missionaris die niettegenstaande zijn gehavende lichaam toch een diepe innerlijke rust uitstraalt. Aimé Van Belleghem heeft dit portret aan de congregatie van de Heilige Harten geschonken. Het bevindt zich nu in de inkomhal van het klooster op de St.-Antoniusberg te Leuven.

Het lag voor de hand, zeker na zijn zaligverklaring, dat Pater Damiaan zou afgebeeld worden op glasramen in kerken en kloosters. In ons land bevinden zich onder meer Damiaanglasramen in Leuven, Tremelo, Koekelberg, Lille, Aarsele, Kluisbergen en Bilzen.

Bron: René Obbels SS.CC., Damiaan inspireert kunstenaars, Damiaan Documentatie en Informatiecentrum, Leuven, 1998.

Pater Damiaan is zonder twijfel Hawaï’s meest gekende burger en een gerespecteerde internationale held. Anderzijds kunnen op grond van de empirische gegevens uit de brieven van de negentiende-eeuwse patiënten en beheerders uit de leprakolonie van Molokai ook vraagtekens worden geplaatst bij de historische focus op de Belgische priester-missionaris. Historische en literatuurkritiek leggen een complex geheel bloot van commentaar, mythe en ideologie doorheen culturen en leren ons zo iets over de koloniale vooringenomenheid ten aanzien van de inheemse Hawaïanen.

De klemtoon op pater Damiaan overschaduwt de actieve rol die door Hawaïanen in de geschiedenis is vervuld en helpt een koloniaal bevooroordeeld geschiedverhaal in stand houden. Terwijl er over de jaren heen een duidelijke evolutie merkbaar is in het beeld dat van Damiaan wordt geschetst - gebaseerd op de veranderende tijden - blijft het beeld dat wordt afgeschilderd van de inheemse Hawaïanen nagenoeg onveranderd. Ze worden heel consequent geportretteerd als zieke, stervende ‘kinderen’ die op het verkeerde pad zijn geraakt. De ziekte van Hansen raakt dan ook voornamelijk berucht, niet omwille van haar kwaadaardigheid; haar beangstigende symptomen; of de associatie met onreinheid in het Bijbelboek Leviticus; maar wel omdat ze symbool staat voor een inheems ras dat met uitsterven wordt bedreigd als een direct gevolg van de eigen culturele ongeschiktheid.

Lepra heeft ook in Europa huisgehouden. In het oud-testament is sprake van de ziekte zaraath. Volgens sommigen was dat lepra. Men denkt dat de ziekte Europa is binnengekomen via Afghanistan en Perzië (het huidige Iran). De Griekse schrijver Herodotos vertelt immers hoe in de 5de eeuw voor Christus in Perzië lepralijders het land werden uitgezet. De eerste gevallen van lepra werden in Griekenland vastgesteld. Misschien werd de ziekte wel meegebracht door de manschappen van de beroemde veroveraar Alexander De Grote (356-323 voor Christus). In Italië werden de eerste gevallen van melaatsheid vastgesteld ten tijde van keizer Augustus (63 voor Christus - 14 na Christus). De verspreiding van lepra binnen Europa wordt toegeschreven aan de organisatie binnen het Romeinse Rijk. Soldaten en handelaars reisden het rijk rond en namen de ziekte overal met zich mee. Met de Noormannen raakte lepra ook in Noord-Europa. Lepralijders werden gemeden als de pest. Tijdens de Middeleeuwen bijvoorbeeld moesten zij hun komst melden met een ratel, zodat iedereen zich uit de voeten kon maken. In de 12de en 13de eeuw zorgden de Kruistochten voor een nieuwe verspreiding van de ziekte. Rond die tijd waren er in Europa zo’n twintigduizend leprozerieën, dat is een geleerd woord voor ‘melaatsendorp’. In België en Nederland waren er zo’n zeshonderd. Lepralijders leefden en stierven er vaak in ellendige omstandigheden. Vanaf de 14de eeuw verdween de ziekte stilaan in Europa, maar tot aan het eind van de 19de eeuw bleef lepra in Noord-Europa hardnekkig voortbestaan. In 1873 ontdekte de Noorse arts Gerhard Hansen (1841-1912) de bacil die verantwoordelijk was voor de ontwikkeling van de ziekte. Sindsdien noemt men lepra en melaatsheid officieel de Ziekte van Hansen.

De ziekte van Hansen bestaat tot op vandaag. Volgens de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) worden er elk jaar zo’n 250.000 nieuwe gevallen van melaatsheid vastgesteld. In Zwart Afrika zijn er 31.037 geregistreerde patiënten, vooral in de Democratische Republiek Congo, Nigeria, Ethiopië, Mozambique, Madagascar, Angola en Ivoorkust. Zuid- en Centraal-Amerika  tellen officieel 41.978 patiënten, vooral in Brazilië, Venezuela, Colombia en Paraguay. Zuidoost-Azië heeft 171.552 patiënten, voornamelijk in India, Indonesië, Bangladesh, Nepal en Myanmar. Het Midden-Oosten en Noord-Afrika hebben 4.091 gevallen, vooral in Soedan, Egypte, Pakistan, Jemen en Somalië. In het Verre Oosten is het officiële cijfer 5.867 patiënten, vooral in de Filippijnen, China, Vietnam en Cambodja. India met 137.685 patiënten en Brazilië met 39.125 patiënten (cijfers 2007) zijn de grootste leveranciers van nieuwe gevallen van lepra.

Toen dokter Hansen in 1873 de leprabacil ontdekte, kon men beginnen zoeken naar een middel om die bacterie een halt toe te roepen. Pater Damiaan zorgde er voor dat ‘zijn’ patiënten op Kalaupapa de hete oliebaden van de Japanse dokter Masanao Goto konden gebruiken. Maar of die echt hielpen? Het eerste geneesmiddel dat echt werkte, was sulfone. Het werd ontdekt in 1942. Sulfone genas leprapatiënten niet echt, maar hield hun ziekte in bedwang – op voorwaarde dat ze hun leven lang trouw hun medicijn slikten. (dat is waar voor de besmettelijke patiënten. Niet besmettelijke patiënten, die met weinig bacillen dus,  werden vaak na een jaar of 4 sulfonen toch genezen verklaard). Sinds 1981 krijgen patiënten een cocktail van verschillende medicijnen toegediend gedurende 6 tot 12 maanden. Daardoor kunnen ze echt genezen. Het is bij lepra zeer belangrijk dat de ziekte zo snel mogelijk wordt ontdekt. Als dat gebeurt, blijft de schade veelal beperkt tot bijvoorbeeld een gevoelloos plekje op de huid. Patiënten bij wie de ziekte laat wordt ontdekt, hebben vaak al ernstige misvormingen of andere lichamelijke problemen. Die zijn soms heel moeilijk of helemaal niet te verhelpen.

Bron: Damiaanactie

Frans Hemerijckx werd in 1902 geboren in Ninove in de provincie Oost-Vlaanderen. Hij studeerde ‘gewone’ geneeskunde in Leuven en daarna tropische geneeskunde in Brussel. Na zijn studies trok dokter Hemerijckx naar Congo, dat toen nog een Belgische kolonie was. Daar bouwde dokter Hemerijckx in 1941 met geld van de Belgische overheid een melaatsendorp. Hij noemde dat dorp Dikungu. Dat betekent ‘wederzijdse hulp’. Aan de ene kant vond dokter Hemerijckx dat zo’n melaatsendorp nodig was om het besmettingsgevaar voor gezonde mensen enigszins te beperken, aan de andere kant wist hij ook dat hij de afzondering van de zieken tot een minimum moest beperken. Dat had hij geleerd uit de verhalen over Kalaupapa. In 1954 gaf koning Leopold III aan dokter Hemerijckx de opdracht om in India een Belgisch Centrum voor Leprabestrijding op te richten. Dokter Hemerijckx ging aan de slag in Polambakkam, ten zuiden van de stad Chennai. Omdat er in het begin nog helemaal geen kliniekje was, hield hij spreekuur in open lucht, onder een boom. Op 19 september 1955 opende in Polambakkam het Belgian Leprosy Center officieel zijn deuren. Dokter Hemerijckx begon met 167 patiënten. Tegen het eind van dat jaar had hij er al 2.400! In 1960 werd het ziekenhuis overgedragen aan de Indiase staat. Een jaar later ging dokter Hemerijckx werken voor de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO). Hij bleef werken in India, waar in het begin van de jaren ’60 zo’n twee miljoen mensen aan lepra leden. Toen iemand dokter Hemerijckx zei dat hij een held was, antwoordde hij: ‘Damiaan was een held, want die had helemaal niets om zich tegen lepra te beschermen.’ Dokter Hemerijckx werd ziek en moest naar België terugkeren. Hij overleed in 1969 in Leuven.

Bron: Damiaanactie

Ook Frankrijk heeft zijn ‘melaatsenheld’: Raoul Follereau. Follereau werd in 1903 geboren in de Franse stad Nevers. Hij werd journalist, filosoof, advocaat en schrijver. In 1935 maakte hij een reis door Afrika. Daar zag hij voor het eerst lepra. Raoul Follerau was onder de indruk van wat hij had gezien en schreef brieven naar onder meer de Amerikaanse president Eisenhower en diens Russische collega Malenkov. Wat ik u vraag is weinig, bijna niets. Geef mij elk een van uw bommenwerpers. Met de prijs van twee van deze doodzaaiende machines kunnen alle lepralijders van de wereld verpleegd worden. De presidenten deden alsof hun neus bloedde, maar de actie van Follereau vestigde wel de aandacht op het wereldwijde probleem van lepra. In 1954 organiseerde hij de allereerste Werelddag voor de Melaatsen. Daarmee wilde hij lepra blijvend in het nieuws houden. Dat is hem zeker gelukt. De Werelddag van de Melaatsen bestaat vandaag nog. Hij wordt gehouden op de laatste zondag van januari en er doen al zo’n 150 landen aan mee.

Raoul Follereau trok naar de Verenigde Naties om lepra te laten erkennen als een ‘gewone’ ziekte. In 1963 gebeurde dat ook. Follereau reisde in totaal 32 keer de wereld rond om aandacht te vragen voor lepra en voor de mensen die aan die ziekte lijden. De Fondation Follereau in Frankrijk is wat bij ons de Damiaanactie is (zie: www.raoul-follereau.org).

Bron: Damiaanactie

Omdat op de Ferrariskaart op de plaats van het Damiaanmuseum reeds een stenen gebouw aangeduid wordt, weten we dat de oudste kern van het geboortehuis van Pater Damiaan dateert van voor 1770.  Andere bronnen vertellen dat de vader van Damiaan het huis in 1839 verbouwde.  Hoe de woning er op dat moment uitzag werd door Theo Mijlemans in 1945 op doek gezet: een stenen gebouw van anderhalve verdieping hoog en met een strooien dak (schilderij in geboortehuis).  Omstreeks 1865 werd de woning opnieuw verbouwd.  Hierbij werd de halve verdieping opgetrokken tot een hele verdieping en werd het strooien dak vervangen door pannen.  Toen de Paters Picpussen het gebouw in 1895 aankochten bevond het zich nog in deze toestand.

Het was vanaf het begin duidelijk dat provinciaal overste Maurice Raepsaet in Tremelo een klooster wilde stichten.  En hoewel hij hiervoor pas in 1901 de officiële toestemming van de bisschop kreeg vestigden de eerste paters en broeders zich reeds in 1897 te Tremelo.  De gebouwen werden waar nodig aangepast aan de nieuwe functie.  De slaapkamers op de eerste verdieping konden zonder veel veranderingen door de paters gebruikt worden terwijl de leefruimten op het gelijkvloers werden ingericht als spreekkamer – annex museumruimte voor de bezittingen van Damiaan die reeds in 1893 van Molokai naar België werden gestuurd .  Ook de schuur werd gebruikt voor bewoning, hetgeen aangetoond wordt door de nieuw geplaatste ramen .  De belangrijkste ingreep in deze periode was de verbouwing van de keuken en opkamer tot kapel waardoor de geboortekamer van Pater Damiaan omgevormd wordt tot een soort heiligdom .

Audrey Toguchi

Reeds korte tijd na de zaligverklaring van Damiaan werd er al uitgezien naar het moment van de heiligverklaring of canonisatie. Hiervoor is een erkend mirakel onontbeerlijk. In 1999 werd mevrouw Audrey Toguchi (Honolulu – Hawaï) genezen verklaard van een ongeneeslijke kanker met uitzaaiingen (vastgesteld tussen 1996 en 1998), zonder dat daarvoor een medische verklaring was. Volgens haar gebeurde die onverklaarbare genezing op voorspraak van de zalige Pater Damiaan. In 1998 ging ze omwille van haar uitzichtloze situatie samen met haar familie regelmatig bidden op het graf van Pater Damiaan in Kalawao. Alle documenten omtrent deze genezing werden door de Algemene Postulator in Rome, pater Emilio Vega Garcia, overgemaakt aan de medische commissie van de Congregatie voor de Heiligverklaringen. Op 18 oktober 2007 hebben de technische specialisten (geneesheren) de documenten onderzocht tijdens een ‘Consulta Medica’. De vijf geneesheren kwamen unaniem tot het besluit: ”Wat de genezing van mevrouw Audrey Toguchi betreft, kunnen we zeggen dat ze niet gewoon uitzonderlijk is, maar buitennatuurlijk”.

Op 29 april 2008 kwam heel dit onderzoek, samengebracht in een dossier van 400 bladzijden, voor een commissie van 20 consultoren-theologen die beslisten dat de deze genezing van bovennatuurlijke, dus wonderbaarlijke aard is en daarenboven in oorzakelijk verband staat met het aanroepen van Pater Damiaan. In een volgende stap werd het dossier doorgeschoven naar de commissie van de Kardinalen en de Bisschoppen, en dan na goedkeuring naar de Paus zelf. De Paus ondertekende op 3 juli 2008 het decreet dat de wonderbaarlijke genezing, toegeschreven aan de tussenkomst van Pater Damiaan, erkent. De heiligverklaring van Pater Damiaan gebeurt op zondag 11 oktober 2009 in Rome.

Bron: Theo Borgermans, Zaligverklarings- en heiligverklaringsproces van Damiaan: werk van lange adem, RKnieuws.net, 21 februari 2009.

Standbeeld Jan Berchmans

Feestdag: 13 augustus (Belijder)

Naamheilige: o.a. Hans, jan, Johan, Jens (jongens); o.a. Hanne, Jeanne, Jane, Johanna (meisjes)

Betekenis naam: Jahwe is genadig

Iconografie: in zwarte soutane (priesterhabijt) met een boek, een beeld en een rozenkrans in de hand

Patroonheilige: Diest, koren, misdienaars, schoolgaande jeugd, studenten, Vlaamse jeugd

Op 13 maart 1599 werd de eerste zoon geboren van een niet onbemiddelde schoenmaker in Diest. Zijn ouders waren dolgelukkig en gaven het knaapje bij zijn doop de naam Jan. Dagelijks kwam Jan bidden voor het Mariabeeld in de Sint-Sulpitius, Dat viel de kapelaan, Peter Emmerich, op. Hij sprak de jongen aan en ontdekte dat die beschikte over een goed en gezond stel hersens. Peter leerde Jan niet alleen lezen en schrijven, maar onderwees hem ook de grondbeginselen van het Latijn. Bovendien nam Peter zijn pupil regelmatig mee naar bedevaartplaatsen, onder andere het Mariaheiligdom in Scherpenheuvel. Langzaam maar zeker rijpte bij Jan het voornemen priester te worden. Dat plan leed bijna schipbreuk, want in 1612 wil kon zijn vader de studie van zijn zoon niet meer financieren: zijn echtgenote ernstig ziek en hij moest nog vijf kindermonden voeden. Eigenlijk wilde vader dat Jan hem zou komen helpen in de winkel, maar Peter Emmerich en twee tantes die begijn waren, konden vader overhalen Jan verder te laten leren: Jan mocht naar het kleinseminarie in Mechelen, maar moest zelf zijn studie bekostigen. In Mechelen werd hij in huis genomen door een kanunnik. Als Jan geen lessen volgde of huiswerk maakte, moest hij helpen in de huishouding. Zo moest hij onder meer de maaltijd opdienen, vlees en gevogelte voorsnijden, vis fileren en wijn uitschenken. Daarnaast nam de kanunnik Jan mee op eendenjacht en leerde hem hoe jachthonden afgericht moesten worden. Toen in 1616 de jezuïeten in Mechelen een college stichtten, wilde Jan Berchmans daar zijn verdere opleiding volgen, ondanks de bedenkingen die zij weldoener en geestelijke leidsman tegen die militante orde had. Op 24 september 1616 werd Jan Berchmans novice bij de Mechelse jezuïeten. Jan doorliep de opleiding met zoveel succes dat zijn superieuren van mening waren dat hij zijn academische studie in Rome moest vervolgen. Op 24 oktober 1618 vertrok hij samen met een studiegenoot naar het zuiden. Na tien weken wandelen bereikten de twee op oudejaarsavond de Eeuwige Stad waar ze zich meldden bij het Collegium Romanurn. Jan kreeg er het kamertje waar eertijds Aloysius van Gonzaga (21 juni) was gehuisvest. In tegenstelling tot de in zichzelf gekeerde, licht autistische en sombere Aloysius was Jan altijd vrolijk en opgewekt. Al snel noemden zijn medestudenten hem liefkozend frater Hilaris of broeder Vrolijk. In Rome maakte hij zich sterk voor de leer van Mariàs Onbevlekte Ontvangenis. Dat houdt in dat de Heilige Maagd zonder erfzonde is verwekt. Pas in 1854 werd die theorie tot dogma verheven. Wilde Jan Berchmans aanvankelijk als missionaris naar China, in Rome wijzigde hij zijn plannen: hij wilde aalmoezenier worden voor de katholieke soldaten die streden in de Dertigjarige Oorlog (I 618-1648). Van alle plannen kwam echter niets terecht. Op 6 augustus 1621 werd Jan plotseling ziek: hij moest voortdurend overgeven, kreeg hoge koorts en had barstende hoofdpijn. Zienderogen ging hij achteruit. Hij stierf een week later, in de vroege ochtend van 13 augustus. Gekleed in een soutane en met de jezuïetenregel, een rozenkrans en een kruisbeeld in de gevouwen handen werd Jan Berchmans opgebaard. Het bericht over zijn dood verspreidde zich als een lopend vuurtje door Rome. De mensen stroomden naar de kerk omdat ze ervan overtuigd waren dat Jan een heilige was, net zoals Aloysius van Gonzaga vóór hem. Sommigen hadden geen respect voor het lichaam van de overledene: ze sloegen de tanden uit zijn mond, trokken zijn vinger- en teennagels uit en kleedden hem helemaal uit. Tot driemaal toe moesten Jans medebroeders het lichaam opnieuw aankleden. Nadat alle gekken met geweld uit de kerk waren verdreven, werd Jans hart uit het lichaam gesneden en dat werd in een loden bus naar het jezuïetencollege in Leuven overgebracht. De rest van Jans lichaam werd ter aarde besteld in de Romeinse Sint-Ignatius tegenover het graf van Aloysius van Gonzaga. Hoewel het canonisatieproces al in 1622 werd opgestart, duurde het tot 9 mei 1865 eer paus Pius IX (I 846-1878) Jan Berchmans zalig verklaarde. Op 15 januari 1888 werd de jezuïet uit Diest heilig verklaard door paus Leo XIII (I878-1903).

Standbeeld Saint Guidon

Feestdag: 12 september (Belijder en pelgrim)

Naamheilige: Gui, Gwijde (jongens)

Betekenis naam: uit het woud

Iconografie: als pelgrim met staf en bidsnoer of als boer met ossenkar

Patroonheilige: Anderlecht, boeren, pelgrims, taxichauffeurs en veehandelaren

Halverwege de tiende eeuw werd op het Brabantse platteland in de buurt van Brussel een jongetje geboren. Zijn ouders waren arme boeren, die zich uit de naad moesten werken om brood op de plank te krijgen. Maar klagen deden ze nooit: ze beschouwden hun armoedige omstandigheden als een zegen van Onze-Lieve-Heer. Hun zoontje Guido voedden ze op in de vreze des Heren. Hoewel de jongen graag in dienst van God wilde treden, moest hij van kindsbeen af meehelpen op de boerderij. Als hij maar even kon, viel hij op zijn knietjes en bad hij tot God. Vaak vergat hij dan waar hij mee bezig was. Het werk kwam toch af: engeltjes zorgden ervoor dat de ossen netjes voor de ploeg bleven lopen. Nadat zijn ouders overleden waren, begon Guido zich in de omgeving van Brussel te verhuren als manusje-van-alles. Op zekere dag kwam hij langs de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Laken. Zoals zijn gewoonte was, ging hij het heiligdom binnen om er te bidden. De pastoor zag de godvruchtige boer en vroeg hem wie hij was. Daarna stelde hij Guido enkele vragen over het christelijke geloof. De pastoor was stomverbaasd over de kennis die de ongeletterde boer tentoonspreidde over de geloofsgeheimen. Omdat Guido op dat moment geen vaste betrekking had, vroeg de pastoor hem of hij koster wilde worden. Dat wilde Guido maar al te graag. Ook al kon hij niet lezen, dankzij de hulp van engelen vervulde hij zijn ambt op uitstekende wijze. Het weinige dat hij verdiende, schonk hij met liefde weg aan arme drommels. Toch kon Guido wat centjes opzij leggen. Dat kwam een sluwe koopman toevallig aan de weet. Hij stelde Guido voor zijn spaargeld te beleggen in een plantage in teakhout. Dat zou veel geld opleveren, zodat Guido nog meer arme mensen uit de nood kon helpen. De onderneming werd een ramp, want binnen de kortste keren ging de teakhoutplantage failliet. Guido stond met lege handen. Hij voelde zich daar zo schuldig over dat hij besloot een pelgrimsreis te maken. Zeven jaar trok hij langs alle West-Europese pelgrimsoorden. Hij bezocht onder andere Maastricht, Gent, Brugge, Metz, de Notre-Dame in Parijs en Santiago de Compostela. Uiteindelijk bereikte hij Rome waar hij de graven van Petrus en Paulus (29 juni) bezocht, Toevallig was daar op dat moment een groep pelgrims uit Brabant onder leiding van Wonedulphus, pastoor van Anderlecht: ze waren op weg naar Jeruzalem. Guido sloot zich bij hen aan. Op de terugweg uit het Heilige Land werd de hele groep pelgrims geveld door de pest, alleen Guido overleefde het. Vlak voordat Wonedulphus de laatste adem uitblies, gaf hij zijn gouden ring aan Guido. 'Neem deze ring van mij aan, Guido. Je zult veilig naar huis terugkeren.' Pas na een vermoeiende voetreis vol ontberingen bereikte Guido weer de Lage Landen. Hij was onherkenbaar veranderd, maar gelukkig vond hij onderdak bij een arme man, die benieuwd was naar de verhalen van de doorleefde reiziger. Het nieuws van de dood van Wonedulphus ging die avond nog rond in Anderlecht. De dienstdoende priester kwam direct naar Guido om het verhaal met eigen oren te horen. Hij herkende de gouden ring, en bood Guido voor de rest van zijn dagen onderdak aan. Zo'n respectabele pelgrim had zijn rust wel verdiend! Maar nog die avond, de avond van 12 september 1012, vond Guido de eeuwige rust. Een lichtende duif verlichtte de hele woning terwijl Guido naar de hemel opsteeg. Op een dag richtte een losgebroken paard allerhande vernielingen aan op het kerkhof waar Guido begraven lag. Tot ieders verbazing viel het paard dood neer zodra het Guido's graf vertrappelde. En er gebeurden meer wonderlijke dingen: de gelovigen die Guido's pelgrimsstaf in de grond staken, zagen die voor hun ogen uitgroeien tot een kloeke eikenboom. Die boom heeft tot 1633 in Anderlecht gestaan. Pelgrims die het graf bezochten, kregen altijd een stukje van de boom om door hun eten te mengen. Het aldus met vezels verrijkte voedsel zou helpen tegen aambeien. In 1112 besloot men Guido's beenderen opnieuw te begraven. Boven zijn graf verrees de kerk van Anderlecht. Elk jaar is daar op 12 september een processie en een jaarmarkt, waar paarden en taxi's gezegend worden.

Bron: Ludo Jongen, Heilig in de Lage Landen. Herschreven Levens, Uitgeverij Ten Have, Davidsfonds, Leuven, 2005.

Mutien-Marie Wiaux

Feestdag: 30 januari

Louis Joseph Wiaux werd op 20 maart 1841 geboren in het kleine Belgische plaatsje Mellet, nabij Les Bons Villers (België). Zijn vader was een vroom man die zijn kost verdiende als smid. Zijn moeder zorgde voor de zes kinderen en verkocht nevenbij handgeweven tapijten. Luis was de derde van zes kinderen, vier jongens en twee meisjes. In het gezin heerste de diepe vreugde van de christelijke liefde. De kleine Louis was een onopvallende jongen die braaf de dorpsschool volgde en daarna in de smederij van zijn vader kwam om het vak te leren. Het was de bedoeling dat Louis Joseph (zo was zijn geboortenaam) zijn vader zou gaan helpen in de smederij. Beiden hadden snel in de gaten dat dit niet voor de jonge knaap was weggelegd. Op vijftien jarige leeftijd trad Louis in bij de broeders van de Christelijke Scholen in Namen, een onderwijscongregatie gesticht in 1684 door de heilige Jean-Baptiste de La Salle. Hier ontvangt hij de naam Mutien-Marie. Na postulaat en noviciaat in Namen wordt hij naar Chimay gestuurd voor een opleiding als docent. Deze sluit hij af in Brussel waarna hij in het plaatsje Malonne aan de Saint Berthuin school zijn plaats als leraar krijgt. Broeder Mutien-Marie gaf les, maar dat wil niet zeggen dat hij een groot didacticus was. Hij was op z'n zachtst gezegd geen ster in het overdragen van boekenkennis naar jongenshoofdjes. Hij geeft dan ook spoedig les in muziek en tekenen. Fluiten kon hij als de beste, maar daar word je niet heilig mee. Hij was een ster in iets anders. "De altijd biddende broeder", haalde uit zijn leerlingen het beste omhoog. Zijn liefde voor de Heer, zijn rust en zijn overgave maakten diepe indruk op de kinderen. Hij dwong respect af bij de jeugd die niets liever deden dan hem te volgen om zo Christus te leren kennen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog weet hij de school te beschermen tijdens de bezetting door de Duitsers. Uiteindelijk zal hij zich meer dan vijftig jaar lang blijven inzetten voor de jeugd. Wanneer hij op 30 januari 1917, 76 jaar oud, overlijdt heerst er dan ook grote verslagenheid op de school. Op zijn voorspraak vinden er wonderen plaats en binnen de kortste keren is de plaats waar hij begraven ligt een bedevaartsoord. De zwaar zieke broeder Madir wordt op zijn voorspraak in 1977 genezen. Paus Paulus VI spreekt de eenvoudige broeder dat jaar nog zalig. Op 10 december 1989 werd hij door paus Johannes Paulus II heilig verklaard. De paus bidt deze heilige om de opvoeders van deze tijd te helpen de jeugd te inspireren en ze te brengen tot een actieve deelname aan het leven van de Kerk. Vervolgens roemt hij de apostel van de studenten als het licht van België en zijn congregatie. Mutien-Marie Wiaux' feestdag is op 30 januari. Hij wordt vereerd in de Sint-Martinuskerk te Aarsele waar vereerders in 1988 een beeld van hem plaatsten. Er wordt ook een relikwie van hem bewaard.

Bron: Michäel As, Licht van België, in: Katholiek Nieuwsblad (18) 28 januari 2000.

Bron: www.heiligen.net

Edward Poppe

Edward Poppe wordt op 18 december 1890 te Temse geboren in een arm bakkersgezin. Als jongen voert hij het brood uit met een bakkersfiets. Van huis uit was hij volks, Vlaams voelend en sociaal gericht. Hij is actief in de Vlaamse studentenbond. Als seminarist in Leuven leert hij langs haar autobiografie (Histoire d' une âme) Theresia van Lisieux kennen en de spiritualiteit van Grignion de Montfort (De ware Godsvrucht). Vanuit Leuven schrijft hij: "Ik ben seminarist en wellicht de gelukkigste van de wereld. Ik wil liever sterven dan God maar half te dienen" (1912). In 1913 is hij doctor in de wijsbegeerte. Tijdens de oorlog ('14-'18), waarin hij korte tijd soldaat is en daarna ondergedoken leeft, hoort hij over père Chevrier spreken, een Lyonese priester met een groot hart voor de armen. In 1915 is Poppe op het Grootseminarie te Mechelen en daarna in Gent waar hij Franciscus van Sales en Elisabeth van de h. Drievuldigheid leert kennen doorheen allerlei lectuur. In 1916 wordt hij priester gewijd te Gent en onderpastoor benoemd op St.-Coletaparochie te Gent. Hij leeft heel armoedig en onthecht met père Chevrier als voorbeeld. Maar zijn onderpastoorschap is geen succes. Van 1918-1922 is hij rector bij de zusters van Moerzeke omwille van zijn gezondheid. In 1919 heeft hij een eerste hartcrisis. Hij heeft veel tijd voor gebed, studie en nadenken. Hij wordt een echte godsdienstpedagoog en in de Eucharistie ziet hij het beste vormingsmiddel. Zo sticht hij de Eucharistische Kruistocht en schrijft boekjes voor de kinderen, de leraars en priesters. Een lezing van Grignion de Montfort leidt hem naar Maria en maakt hem alert tegen het marxisme, materialisme en secularisme. Als binnenweg (de bakkersjongen nam ook altijd de binnenwegen) neemt hij de 'kleine weg' van Theresia van Lisieux. Op 1 januari 1922 biedt hij zich als offerande aan aan de barmhartige Liefde (op bevel van zijn geestelijke leider, pater Van Haute, redemptorist). In oktober 1922 wordt hij nog benoemd tot geestelijke leider voor de geestelijke brancardiers te Leopoldsburg. Op 1 januari 1924 is hij ziek terug in Moerzeke. Hij overlijdt dat jaar op 10 juni. Velen die hem mochten ontmoeten waren diep geraakt geweest door zijn indringende persoonlijkheid. Ook kardinaal Jozef Cardijn (stichter van de K.A.J.) getuigde hierover: "Wie eens priester Poppe gesproken heeft, zal nooit de indruk ervan vergeten. Hij was een echte heilige. Men voelde dat onmiddellijk aan. Hij was een God-drager en een God-gever". Op 3 oktober 1999 werd hij door Paus Johannes Paulus II zalig verklaard. Het geheim van Edward Poppe was: Gods wil zo volmaakt mogelijk volbrengen naar het voorbeeld van Jezus en Maria.

Bron: Fernand Van de Velde, Edward Poppe. Soli Deo - God alleen , 1998

Bron: www.wikipedia.org