.jpg)
Startpagina
Van 17 september 2010 tot 5 december 2010 loopt in museum M Leuven een tentoonstelling rond de Bijbel van Anjou.
In de donkere stilte van de Leuvense Universiteitsbibliotheek Maurits Sabbe rust de Bijbel van Anjou, een eerbiedwaardig en imposant handschrift, bijna 700 jaar oud, met een uitzonderlijke historische, culturele en kunsthistorische waarde. Slechts uiterst weinig bevoorrechten konden in de loop van de eeuwen het perkamenten boek doorbladeren. Voor het eerst en meteen ook voor het laatst, kan het publiek een selectie van de mooiste miniaturen van dichtbij bekijken. Met het oog op de conservatie en digitalisering is elke folio van het boek immers losgemaakt, zodat die afzonderlijk kan getoond worden. Na de tentoonstelling wordt het manuscript opnieuw ingebonden en verdwijnt het terug in de kluis van de universiteit.
De Bijbel van Anjou is een krachtige getuige van de eens zo machtige Anjou-dynastie, de koningen van Napels en Sicilië. Tijdens de eerste helft van de veertiende eeuw werden grote delen van Zuid- en Midden-Europa door deze familie bestuurd.
Omstreeks 1340 gaf koning Robert van Napels aan de scriptor Iannutius de Matrice en aan de miniaturist Cristophoro Orimina de opdracht om een grote prestigieuze bijbel te schrijven en te verluchten. Het manuscript was bedoeld als geschenk voor zijn kleindochter Joanna en haar echtgenoot Andreas van Hongarije.
De Bijbel van Anjou is op de eerste plaats van onschatbaar belang voor de studie van het cultureel maatschappelijke leven in het middeleeuwse Zuid-Italië en voor de Italiaanse kunstgeschiedenis. De geschiedenis van het handschrift leest daarenboven als een spannende roman
Ook vanuit het perspectief van de lessen godsdienst kan men met de Bijbel van Anjou, die volledig digitaal raadpleegbaar is op http://www.bijbelvananjou.be/, aan de slag.
Twee mogelijke invalshoeken van waaruit men een bezoek aan de tentoonstelling vooraf of achteraf godsdienstig kan duiden, zijn de volgende. Aan de ene kant kan men naar aanleiding van de Bijbel van Anjou het hebben over de verhouding tussen religie en politiek, tussen Kerk en staat. Aan de andere kant kan de Bijbel van Anjou ook het startpunt zijn om vanuit de miniaturen en de teksten klassikaal met Bijbel bezig te zijn.
1. Religie en politiek
.jpg)
De Bijbel van Anjou is een handschrift uit de Middeleeuwen. Deze Bijbel getuigt van een heel andere verhouding tussen de geestelijke en de wereldlijke macht dan vandaag het geval is. Waar bijvoorbeeld België vandaag de dag gekenmerkt wordt door een scheiding tussen Kerk en staat, was een dergelijke scheiding in de Middeleeuwen allesbehalve het geval. Men kende nog niet het principe van een staat die een zelfstandig en autonoom lichaam vormt. De Kerk was zowel een geestelijke als een politieke eenheid waarbinnen twee machten bestonden, met name die van de paus en die van de wereldlijke heerser. Over de verhouding en machtspositie van beide heersers liepen de meningen vaak uiteen en ontstonden er vele conflicten. Het beginsel dat echter aan de grond lag van de gehele maatschappij, was dat de Kerk de hoogste gemeenschapsvorm was, de zogenaamde stad Gods op aarde, en dat de wereldlijke macht daarin was opgenomen. Zo waren de vorsten onderworpen aan de geestelijke macht van de paus (deze kon hen ter verantwoording roepen en oordelen) en konden pausen in wereldlijke zaken tussenkomen. Concreet betekende dit ook dat vorsten hun recht om te regeren als een recht zagen dat aan hen door Christus verleend werd. Binnen deze context, waarin de vorsten hun macht dienden te gebruiken in dienstbaarheid aan de Kerk, werd het wereldlijke gezag van de paus echter ook steeds meer onder vuur genomen en zagen de vorsten de godsdienst evenzeer als een legitimatie van hun heerschappij. Door zichzelf te presenteren als door Christus zelf aangesteld, konden de vorsten hun macht op een bijzondere manier wettigen. Zo zien we dat ook Robert van Anjou binnen deze context geplaatst kan worden. Op de openingsminiatuur aanschouwen we dat Robert van Anjou, gezeten op een troon en omringd door acht personificaties van de deugden die hij vertegenwoordigt, door Christus zelf gezegend wordt.
Doorheen het manuscript zien we bijvoorbeeld ook dat, in een miniatuur bij het boek Prediker, koning Salomo wordt voorgesteld met de gelaatstrekken van Robert van Anjou, waarmee Robert van Anjou zichzelf duidelijk in de lijn van de Bijbelse koningen plaatst.
Een dergelijke vorm van theocratie (waarbij de overheid gaat regeren bij gratie van God) is in ons Belgische politieke landschap vandaag de dag ondenkbaar. Toch zien we dat bijvoorbeeld in de Verenigde Staten het politieke en het religieuze nog sterk vermengd zijn. Zo gaan Amerikaanse presidenten in hun toespraken vaak naar God verwijzen en vormt de formule ‘In God we trust’ sinds 1956 het motto van de Verenigde Staten. De idee dat er geen scheiding mag zijn tussen kerk en staat, of geloof en religie, vindt ook in bepaalde islamitische groeperingen vandaag de dag veel weerklank. Zij menen bijvoorbeeld dat de Sharia, de zogenaamde goddelijke wet, aan de basis moet liggen van de ordening van de staat.
.jpg)
- Op basis van de miniaturen uit de Bijbel van Anjou, waaruit de vermenging van geloof en politiek duidelijk wordt, kan men in de klas de discussie aangaan over de verhouding tussen Kerk en staat.
- Hierbij kan men de leerlingen op zoek laten gaan naar actuele voorbeelden van waar er een duidelijke scheiding is van Kerk en staat en naar actuele voorbeelden van waar die scheiding helemaal niet zo duidelijk is of zelfs niet aanwezig is.
- Men ken de leerlingen zelf ook een aantal kritische bedenkingen laten formuleren bij het principe van geen scheiding van Kerk en staat en misschien ook bij het principe van een scheiding tussen Kerk en staat . Onderstaande cartoons kunnen hierbij een hulp zijn.
- Eventueel kan men aan de leerlingen vragen om in groepjes zelf een cartoon te creëren die hun visie tegenover de verhouding tussen Kerk en staat uitdrukt.
- Men kan het klassikale debat aanscherpen met behulp van enkele stellingen, waartegenover de leerlingen positie dienen in te nemen. Bijvoorbeeld:
- Bij wetgevingen over ethische kwesties (abortus, euthanasie, homoseksualiteit,…) mag de Kerk zich mengen in het politieke debat.
- De Kerk zou ook een eigen partij mogen oprichten.
- Het is goed als diegenen die regeren over een land uitkomen voor hun geloof (of ongeloof).
- Het geloof van mensen beïnvloedt altijd hun politieke beslissingen.
- De Kerk moet zich niet bezighouden met politiek, daarvoor hebben we immers politici.
- De staat moet ook bepaalde wantoestanden binnen de Kerk kunnen aanklagen en berechten.
- Religie en politiek hebben eigenlijk niets met elkaar te maken.
- Een staat heeft het recht om een bepaald geloof aan de mensen op te leggen.
- Aan politiek doen kan een in de praktijk brengen zijn van het geloof.
- Geloof hoort thuis in de Kerk. Ook op school zouden geen kruisbeelden meer in de klaslokalen meer mogen hangen.
- Het geloof heeft geen enkele invloed op het maatschappelijk leven vandaag de dag.
Cartoons
image008.jpg
image010.jpg
image012.jpg
2. De Bijbel
.jpg)
De Bijbel van Anjou is naast een kroniek van de Anjou-dynastie uiteraard in de eerste plaats een Bijbel, met miniaturen geïllustreerd. In deze hoedanigheid kan men met de leerlingen de Bijbels geïnspireerde miniaturen uit de Bijbel van Anjou van dichterbij gaan bekijken via ttp://www.bijbelvananjou.be/deanjoubijbelonline.
- De leerlingen krijgen hierbij de opdracht om de miniaturen in detail te bekijken (met de zoomfunctie) en om telkens ook de paginabeschrijving te lezen.
- Om gerichter te werken kan men ook zelf een aantal miniaturen selecteren en de leerlingen, vanuit de afbeelding, laten aangeven welk Bijbelverhaal uitgebeeld wordt (bijvoorbeeld Mozes die gevonden wordt door de dochter van de farao,…).
- Vanuit de miniaturen kan men ook de corresponderende Bijbelverhalen gaan lezen, bijvoorbeeld op www.bijbel.net. Hierbij kan men de leerlingen dan de opdracht geven om zelf een soort van miniatuur te maken waarin ze een bepaalde passage van het betreffende Bijbelverhaal uitbeelden.
- Gezien vele van de miniaturen op Paulus toespitsen, kan men aan de leerlingen vragen, om op basis van de miniaturen en de bijhorende info, weer te geven welk beeld zij van Paulus krijgen. Hoe wordt Paulus voorgesteld (leraar, prediker, gesprekspartner, brievenschrijver, gemeenschapsstichter, gevangene,…)? Van hieruit kan men dan de Brieven van Paulus in de Bijbel van dichterbij gaan bekijken.
- Nog een andere opdracht kan erin bestaan om de leerlingen van een selectie van de miniaturen (bijvoorbeeld de miniaturen bij het boek Ruth, het boek Job, Hooglied, Jona…) een hedendaagse verbeelding te laten zoeken van het verhaal dat wordt afgebeeld op deze miniatuur.
- Vanuit het bekijken van de miniaturen en de bijschriften kan men de leerlingen bijvoorbeeld zelf ook de keuze laten maken om een Bijbelboek te kiezen dat hen aanspreekt en dat Bijbelboek te presenteren aan de klas, waarbij ze het betreffende Bijbelboek (onder meer op basis van de info in de inleiding van de betreffende boeken in de Willibrordbijbel of Nieuwe Bijbelvertaling) aan de klas voorstellen.
- Eventueel kan men de Bijbel van Anjou ook aangrijpen om op één welbepaald Bijbelboek dieper in te gaan, door het verhaal te lezen en dat verhaal vanuit de actualiteit en een hedendaagse lezing van het verhaal te duiden. Hiervoor kan men onder andere beroep doen op de Bijbelfiches die op de Thomaswebsite te vinden zijn en waar een exegetische lezing van ondermeer het scheppingsverhaal, het boek Ruth, de roeping van Mozes,… gekoppeld wordt aan hedendaagse impulsen en actualiserende didactische suggesties: Thomas bijbelfiches
