De erfenis van 9/11

De piloten

Mohammed Atta alias Al-Amir, Egyptenaar, geboren in 1968, vloog vlucht AA 11 in de noordtoren van het World Trade Center. Waarschijnlijk de aanvoerder van de terroristen, studeerde zeven jaar stadsplanologie aan de TU Hamburg-Harburg, stichtte in 1999 een islam actiegroep aan de hogeschool. Was vermoedelijk in 1999 in een opleidingskamp in Afghanistan.

Marwan al-Shehhi, geboren in 1978, uit de Verenigde Arabische Emiraten, vloog vlucht UA 175 in de zuidtoren van het World Trade Center. Vertrouweling van Atta, sinds 1996 met een legerbeurs in Duitsland. Was vermoedelijk in 1999 in een opleidingskamp.

Ziad Jarrah, geboren in 1975, uit Libanon, stortte met UA 93 neer bij Shanksville, Pennsylvania. Sinds 1996 in Duitsland, studeerde vliegtuigbouw aan de FH Hamburg. Volgde van 2000 tot 2001 een pilotenopleiding in Florida; geeft vrijwel gelijktijdig met Al-Shehhi en Atta zijn paspoort als vermist op.

Hani Hanjour, geboren in 1972, uit Saudi-Arabië, ramde met de AA 77 het Pentagon. Hij was sinds 1996 in de VS. Hij had grote moeite zijn vliegbrevet te halen.

De soldaten

Abdulaziz Alomari, geboren in 1979, uit Saudi-Arabië.
Wail Alshehri, geboren in 1973, uit Saudi-Arabië.
Waleed Alshehri, geboren in 1978, uit Saudi-Arabië.
Satam al-Suqami, geboren in 1976, uit de Verenigde Arabische Emiraten.
Fayez Ahmed, geboren in 1977, uit Saudi-Arabië.
Ahmed Alghamdi, geboren in 1979, uit Saudi-Arabië.
Hamza Alghamdi, geboren in 1980, uit Saudi-Arabië.
Mohald Alsheri, geboren in 1979, uit Saudi-Arabië.
Salim Alhamzi, geboren in 1981, uit Saudi-Arabië.
Majed Moqed, geboren in 1977, uit Saudi-Arabië.
Ahmed al-Haznawi, geboren in 1980, uit Saudi-Arabië.
Ahmed alnami, geboren in 1977, uit Saudi-Arabië.
Said Alghamdi, geboren in 1979, uit Saudi-Arabië.

Logistiek medewerkers

Khalid al-Mihdhar, geboren in 1975, uit Saudi-Arabië.
Nawaf Alhamzi, geboren in 1976, uit Saudi-Arabië.

Uit S. Aust, C. Schnibben e.a., 11 september. De aanval, de mensen, hun verhaal.

Het blauw die dag hield een belofte in.
Wie zou gedacht hebben dat de
Belofte dood was?
Wie zou gedacht hebben dat legendarisch
Staal zou trillen, dan vallen, veranderen
In een stortvloed van vuur, forten van verdriet?
Wie zou gedacht hebben dat die
Dag Vastenavond de vasten
Te snel had voorspeld, die Dinsdag
Zwaar van botten en stof, de plotse
Bloei van gevleugelde giftige bloemen?

Steen en staal barstten, zoals het hart.
Steen en staal vlogen, langs
Verbijsterde vogels en lichamen.
Mijn heidense geest keek maar kon
Het gulzige duister niet grijpen dat
Zulke kleine porties uren verslond
En steek en zoom van alledaagse handelingen afbeet:
De ochtendlijke nonchalance in de schaduw van de passie,
De avondlijke plannen bij de koffie,
Het kattengejank van een peuter, het mokken van geliefden
Dat goedgemaakt moet worden met kirren, een kus-
Muntstukken dagelijks gedropt of weggenomen
Uit het offerblok van de sterfelijkheid.

Deze onschuldigen, jagend door
De wolkenverslindende straten, leken op boetelingen
Voortbewogen door de trilling van een woedende lucht,
Verbonden in een orgie van ledematen, nu
Voor altijd zo vrij als een vogel in de lucht.
Hun gekke dans doet diegenen lachen
Die, levend in de terreur van de vreugde,
Allen leven voor de vreugde van de terreur.

Woensdag-as wekte ons.
Donderdag was een aalmoes, maar waar
Was de reder om onze modderige voeten
Te wassen? En indien Vrijdag goed zou zijn,
Was dat dan vanwege het lamsbloed dat
De rots en het puin van onze dagen doordrenkte?
Bij het krieken van de dag van de zon
Ontkiemden geen torens, geen dode mannen of vrouwen,
Geen afgemaakte kinderen verrezen,
Want dood is een blijvend geschenk.
In de pijn die mij vasthoudt
Als een schrijnend schijnende ster,
In dit gedicht dat dienst doet als mijn
Vlag, mijn herdenking, kelk en
Halvemaan van mijn religie, zijn de
Gezichten die allen beminden en werden bemind,
Zijn de stemmen van het onuitsprekelijke,
Zijn de alfabetten die wij bewenen en waaruit wij
De taal en de les vormen voor de levenden.
Moslim en jood, christen en Hindoe,
Boedhist, agnost, atheïst-

Allen zijn gegaan maar niet verloren.
In elk van hun doden leven wij
In elk van onze levens zijn zij geboren.

Luis H. Francia, in Generatie Ground Zero. Amerikaanse schrijvers over 9/11

Hij had er een eeuwigheid over gedaan om het adres te vinden, zelfs met behulp van zijn bedrijfsplattegrond. Hij had de bovengrondse metro genomen en een heel eind in de richting van de rivier gelopen. Het huis was een bakstenen geval in een rustig straatje, tuintegels, bloemen, een paar plastic tuinkabouters. Een van de kabouters was platgereden en de oprit was eigenlijk meer een stukje zieltogend gras tussen stroken beton, maar al met al zag het er best aardig uit. Op de welkomstmat bij de voordeur stond ‘Familie O’Reilly’.
Lewis voelde ogen op zich gericht vanachter de vitrage voor het raam, hij vroeg zich af of je echt andermans ogen kon voelen prikken, hij klopte aan.
Hij deed dit werk nog niet zo heel lang.
De man in de deuropening was lang en ongeschoren. Zijn ogen, die Lewis nu kon zien, zagen er opgezwollen en waterig uit.
‘Ja.’
‘Ik zoek James O’Reilly’, zei Lewis.
‘Ja.’
‘Mag ik binnenkomen?’
‘Waarom? Wat wilt u me verkopen?’
‘niets.’
‘Waarom wilt u dan binnenkomen?’
‘Ik moet met u praten.’
‘Gaat dit over Jezus? Gaat u me nu de Blijde Boodschap verkondigen? Dat kan ik nu echt even niet hebben, oke?’
‘Het gaat niet over de Blijde Boodschap,’ zei Lewis.
‘Waarover dan?’
‘Uw vrouw is dood.’
De man staarde Lewis een paar tellen aan.
‘Bent u gekomen om me dat te vertellen? Dat weet ik al. Dat is ze al een paar maanden. Ze ging op een dag naar haar werk en dat was het laatste... o, shit.’
De man begon zachtjes te snikken. Lewis legde zijn hand op zijn schouder, hij wreef erover zoals hij het geleerd had.
‘Kom, dan gaan we binnen even praten.’
Drank was slecht voor het proces, maar Lewis nam toch een biertje aan van de man. Ze gingen aan de eetkamertafel zitten en namen een slok. De tafel lag bezaaid met kiekjes van een vrouw die ongeveer even oud was als de man, soms poserend met hem of met een klein meisje. Aan de muur hing een kindertekening van het huis waarin ze zich bevonden. Op het bleke kleurkrijtzonnetje in een hoek van de tekening was een foto van de vrouw geplakt.
‘Dat heeft ons dochtertje gedaan, ‘zei de man. ‘Ik had haar verteld dat haar moeder nu in de zon leeft.’
‘Dat is een mooie gedachte,’ zei Lewis.
‘Ik wist niet wat ik haar anders moest vertellen.
‘Maar wie bent u in godsnaam?’
‘Ik ben een rouwspecialist,’ zei Lewis.
‘Wablief?’
‘Mijn bedrijf is ingehuurd door de gemeente. We werken met de familie van de slachtoffers.’
‘Ik heb al met een paar hulpverleners gepraat.’
‘Ik ben geen hulpverlener.’
Lewis stak een hand in zijn schoudertas en legde het O’Reilly-dossier op tafel. Foto’s, uitgeprinte e-mails, bankafschriften, hotelkwitanties. Allemaal vervalst, maar Lewis moest toegeven dat de kwaliteit de laatste tijd enorm was verbeterd.
‘Wat is dat allemaal?’ vroeg de man.
‘Het is een verhaal dat ik u ga vertellen.’
‘Wat voor een verhaal?’
‘Een verhaal waardoor u zich een tijdje slecht zult voelen. Maar later zult u zich veel beter voelen dan wanneer ik het u niet had verteld.’
Dit kwam rechtstreeks uit de handleiding en Lewis was trots dat hij het letterlijk had onthouden.
‘Ik voel me nu al slecht.’
‘Dan zult u het niet erg vinden als ik begin. Het komt in feite hierop neer: uw vrouw had een verhouding. Ze heeft jarenlang heel wat relaties gehad, maar de laatste tijd was het tamelijk serieus geworden met een man van haar werk, ene Wilkinson.’
‘Wilkinson? Ze zat altijd over hem te zeuren.’
‘Dat zou ik niet weten,’ zei Lewis. ‘Maar kijkt u zelf maar.’
Hij schoof een paar foto’s over de tafel heen. Op de meeste lag de vrouw in bed met een dikke jongeman. Op enkele zaten ze samen op een terrasje. Op één foto liepen ze samen in een sanitairshop.
‘O, godverdomme,’ zei de man en hij begon weer te snikken. ‘Ik vermoord die klootzak.’
‘Wilkinson is tegelijk met uw vrouw omgekomen,’ zei Lewis. ‘Hij had geen familie.’
Nu schoof Lewis de financiële bewijsstukken naar de man toe.
‘Wat is dat?’
‘Ze probeerde geld van u te stelen. Wilkinson hielp haar het te verbergen.’
‘O, Jezus! Wat nog meer? Wat nog meer?’
‘Dat is alles,’ zei Lewis en hij leunde achterover op zijn stoel met zijn schoudertas op schoot. ‘U mag dit materiaal houden.’
De man liet zijn hoofd op zijn armen zakken.
‘Waarom hebt u me dit in godsnaam verteld?
‘Het is een service van de gemeente,’ zei Lewis.
‘Maar waarom?

‘Soms kan een vreselijke waarheid iemand louteren van een schijnbaar onoverkomelijk verdriet,’ zei Lewis. Dat kwam uit een oudere, in onbruik geraakte handleiding die Lewis had gevonden toen hij een keer op kantoor had rondgesnuffeld. Hij vond de bloemrijke zinnen prachtig en had er stiekem een paar overgenomen voor zijn sessies.
‘U bedoelt dat je het van je af kunt zetten?’ vroeg de man.
‘Precies’, zei Lewis.
In de trein terug naar kantoor keek Lewis door de vuile raampjes naar de rijen huizen. Ze waren allemaal identiek, maar om de een of andere reden meende hij de woning van O’Reilly te kunnen onderscheiden. Die man zou er slecht aan toe zijn als hij eenmaal van de shock was bekomen. Maar hij was nog relatief jong en uiteindelijk zou hij zijn huwelijk gaan beschouwen als een betreurenswaardige episode waaraan hij desondanks een liefhebbende dochter had overgehouden. Misschien zou hij af en toe nog van zijn vrouw dromen, maar dan zou het gaan over haar verraad met die dikzak van een Wilkinson, in plaats van over haar dood in de vlammen. Anders was hij misschien eeuwig blijven rouwen en zou hij nooit meer gelukkig zijn geworden. De service was misschien niet helemaal perfect, maar het was zo’n beetje het enige wat ze konden doen in de strijd tegen het verdriet.

Sam Lipsyte, in Generatie Ground Zero. Amerikaanse schrijvers over 9/11

One World Trade Center op 1 juni 2011

One World Trade Center is de naam van het geplande, centrale gebouw van het nieuwe World Trade Center in New York, waarvan de voorgangers zijn ingestort na de terroristische aanslagen op 11 september 2001. De toren is een ontwerp van de architect Daniel Libeskind.

De toren wordt gebouwd in de noordwesthoek van het 6,5 hectare grote World Trade Centergebied. De toren zal een hoogte krijgen van 1776 voet (541 meter) wat het jaar 1776 symboliseert, het jaar waarin het Amerikaanse Congres de onafhankelijkheidsverklaring aannam. De hoogte tot het hoogste dak zal 417 meter bedragen. Op 27 april 2006 is de bouw van de funderingen officieel begonnen, de bouw zal naar verwachting worden afgerond in 2013.

Naast de Freedom Tower komen er 5 andere torens: 7 World Trade Center (inmiddels voltooid), 150 Greenwich Street (Tower 2), 175 Greenwich Street (Tower 3), 200 Greenwich Street (Tower 4) en World Trade Center Tower 5.

Verder zal er ook een monument komen voor de Twin Towers. Het monument gaat 'Reflecting Absence' heten en is ontworpen door Michael Arad. Het zal uit een soort 'vijvers' in ondergrondse etages bestaan waar men naar binnen kan om 9/11 te herdenken. De beide kelderverdiepingen komen op exact dezelfde locaties waar eens de Twin Towers stonden.

Oorspronkelijk zou de toren de naam Freedom tower (Vrijheidstoren) krijgen. In maart 2009 besloot de eigenaar, de havenautoriteit van New York en New Jersey echter dat de naam 1 World Trade Center herkenbaarder zou zijn en daardoor commercieel gezien een betere keuze zou zijn. Dit stuitte echter op veel kritiek.

http://nl.wikipedia.org/wiki/One_World_Trade_Center

In New York is grote beroering ontstaan over de naamswijziging van de Freedom Tower (Vrijheidstoren), de wolkenkrabber die op de plek van het op 11 september 2001 verwoeste World Trade Center komt. De eigenaar van het stuk bouwgrond, de havenautoriteit van de metropool, heeft besloten er One World Trade Center van te maken.

„Geen vrijheid meer”, kopte Daily News vrijdag. De lokale krant beschuldigt de havenautoriteit ervan „de geschiedenis uit te wissen”. Ook de New York Post is woedend. „Vrijheid is niet meer in de mode op Ground Zero”, luidde het commentaar.

Het besluit om het patriottisch klinkende Freedom Tower van naam te veranderen, is ingegeven door commercie. One World Trade Center, genoemd naar één van de twee torens die op 11 september 2001 instortte, is volgens de havenautoriteiten herkenbaarder en daardoor zou het makkelijker zijn om huurders te vinden.

De bouw van de toren heeft de afgelopen jaren al flinke vertraging opgelopen en kost veel meer dan beraamd. De oplevering van de wolkenkrabber, die 541 meter hoog moet worden, wordt nu in 2014 verwacht. Naast het gebouw verrijzen nog vier hoge kantoorpanden.

www.trouw.nl

Rond de gebeurtenissen van 9/11 bestaan heel wat samenzweringstheorieën van sceptici die beweren dat 9/11 niet (enkel) het werk was van terroristen, maar dat de Amerikaanse autoriteiten hier een belangrijke rol in speelden en dat de aanslagen een zogenaamde ‘inside job’ waren.

Enkele van de sites waarop deze theorieën uit de doeken gedaan worden:
http://www.911truth.org/
http://www.waarheid911.nl/911documentaires.html
http://www.911belgium.be/
http://www.911sharethetruth.com/

In het boek 11 september, een onderzoek naar de feiten, geeft David Ray Griffin een overzicht van gebeurtenissen voor, tijdens en na 11 september die verklaard kunnen worden vanuit de theorie dat de Amerikaanse autoriteiten hebben samengezworen om de aanslagen te laten gebeuren en vervolgens dit feit te verdoezelen. Een overzicht van ‘feiten’ die dit volgens hem zouden aantonen.

• Verschillende luchtverkeerleiders van de FAA toonden een extreme mate van incompetentie op 11 september, en overduidelijk alleen op die dag.
• Na openbare verklaringen dat er op de Andrews Air Force Base geen gevechtsvliegtuigen klaarstonden om Washington te beschermen, werd diens website waarop eerder werd verklaard dat er altijd gevechtsvliegtuigen paraat stonden, gewijzigd.
• Verschillende piloten die normaal gesproken binnen drie minuten opstegen en op volle snelheid kwamen, deden er op 11 september allemaal veel langer over.
• Dezelfde piloten, die vliegtuigen bestuurden die een snelheid van 2800 tot 3400 km per uur konden vliegen, konden het op die dag duidelijk niet voor elkaar krijgen om hun toestellen harder dan 550 tot 1300 km/u te laten vliegen.
• De instorting van de Word Trade Center-gebouwen vonden niet allen plaats met een snelheid die vrijwel gelijkstond aan een vrije val, maar vertoonden ook andere tekenen van een gecontroleerde vernietiging: gesmolten staal, seismische schokken en fijn stof.
• Het videomateriaal en het concrete bewijs dat erop duidt dat de instorting van de Twin Towers werd veroorzaakt door een gecontroleerde vernietiging, gaat samen met de verklaring van mensen die zich in de gebouwen bevonden dat zij explosies hoorden, voelden en er de gevolgen van zagen.
• De noordelijke en zuidelijke toren stortten allebei in op het moment dat hun branden begonnen te doven, ook al betekende dit dat de zuidelijke toren, die als tweede werd getroffen, als eerste instortte.
• Regeringsinstanties lieten het puin, inclusief het staal, van de ingestorte WTC-gebouwen zonder verder onderzoek verwijderen, wat je zou verwachten als de regering wilde voorkomen dat bewijs van explosieven werd aangetroffen.
• Concreet bewijs dat wat het Pentagon trof, geen Boeing 757 kan zijn, gaat samen met de verklaring van verschillende getuigen dat het toestel dat het Pentagon trof veel kleiner was dan een 757.
• Op dezelfde dag waarop gevechtsvliegtuigen niet in staat waren om het Pentagon tegen een aanslag van een enkel vliegtuig te beschermen, faalden ook de raketten die het Pentagon normaal gesproken beschermen.
• Geluiden die te horen waren via mobiele telefoons die zich aan boord van vlucht 93 bevonden, duiden erop dat het vliegtuig door een raket werd getroffen, waarvan de effecten overeenkomen met veel verklaringen van wat ooggetuigen vanaf de grond hebben gezien.
• Het bewijs dat vlucht 93 was neergeschoten, gaat samen met meldingen van zowel burgerleiders als legerleiders dat het voornemen bestond om dit toestel neer te schieten.
• Het enige vliegtuig dat kennelijk werd neergeschoten, Vlucht 93, was het enige waarvan het ernaar uitzag dat de passagiers het in hun macht kregen.
• Al deze verslagen gaan samen met de meldingen da kapers het land werden binnengelaten ondanks het feit dat hun terroristische connecties bekend waren en ondanks het feit dat zij hun visa schonden.
• De ‘Pearl Harbor-achtige verzengende Amerikaanse razernij die ons samenbrengt’ die door de 11-septemberaanslagen werd veroorzaakt, leverde de regering-Bush in veel opzichten voordelen op.
• Een geloofwaardige melding dat woordvoerders van de regering-Bush eerder hadden aangekondigd dat de Amerikaanse regering een oorlog tegen Afghanistan aan het voorbereiden waren, die voor het midden van oktober zou beginnen, gaat samen met het feit dat de aanslagen van 11 september, doordat ze op die dag plaatsvonden, de Amerikaanse legertroepen de tijd gaven om zich klaar te maken om op 7 oktober Afghanistan aan te vallen.

Uit D. R. Griffin, 11 september. Een onderzoek naar de feiten.

Voor Furedi is angst één van de dominante karakteristieken van het leven in de 21ste eeuw. We leven in een cultuur van angst en angst maakt een steeds groter deel uit van ons bestaan. Of het nu gaat om angst voor ziektes, onbekende virussen en epidemieën, kindermisbruik, milieuverontreiniging of terroristische aanvallen: we worden overdonderd met nieuwsverslagen over onze veiligheid en die van onze kinderen en zoeken naar nieuwe voorzorgsmaatregelen en beveiliging. Maar in vergelijking met het verleden of met de derde wereld valt het allemaal wel mee en zijn mensen in het huidige Westen helemaal niet zo bekend met pijn, lijden, zwakke gezondheid en en dood. Eigenlijk genieten we een persoonlijke veiligheid die uniek is in de geschiedenis.
Als we geconfronteerd worden met aanslagen zoals op het WTC of in Madrid is angst voor de toekomst begrijpelijk, maar de feiten ondersteunen de angstverhalen over een groeiend risico voor onze gezondheid en veiligheid op vele domeinen niet. Toch raakt de westerse wereld op steeds meer maatschappelijke domeinen geobsedeerd door veiligheid. Volgens Furedi zien we overal risico, en dat risico willen we tot elke prijs uitsluiten. We gaan daarbij anders om met een begrip als ‘risico’. Vroeger was een risico iets dat je moest nemen, als onderdeel van innovatie of daadkracht. Vandaag proberen mensen risico’s te vermijden. Dat we als mensen risico’s lopen en dat we die proberen te vermijden, beïnvloedt ons leven en onze maatschappij
steeds meer.
Furedi stelt dat onze culturele verbeelding aan het begin van de 21ste eeuw niet langer geprikkeld en bepaald wordt door hoop, maar door angst. Daardoor is de mens zelf een gevaar geworden voor de toekomst van de wereld, door zijn angst, niet door zijn daden. Daarom roept Furedi op om in het verzet te komen tegen een cultuur van de angst.
(...)

Ten gronde is de vraag of de ‘cultuur van de angst’ - die op sommige maatschappelijke domeinen en bij sommige mensen - herkenbaar is, wel een juiste bril is om naar de veranderingen in onze samenleving en naar de reacties er op te kijken. Na lezing van Furedi’s boek vrees ik van niet. Furedi verabsoluteert een extreem gevoel tot een zogenaamde cultuur. Vele mensen zullen op een aantal momenten angst voelen. Ze zullen plaatsen in de stad mijden op bepaalde uren, hun kinderen niet met de fiets naar school laten gaan, of maken zich zorgen over maatschappelijke ontwikkelingen. De media problematiseren en dramatiseren inderdaad een aantal ontwikkelingen. Maar dat alles is nog iets anders dan een samenleving die kreunt onder een vermeende cultuur van de angst.
Er zijn andere manieren om naar onze snel veranderende samenleving te kijken, om problemen en uitdagingen beter inzichtelijk en bespreekbaar te maken, om zowel hoopgevende perspectieven als aanzetten tot oplossingen voor belangrijke maatschappelijke uitdagingen te bieden. Waar angst een te extreem gevoel is om het op alle domeinen te ontwaren, zien we wel dat onzekerheid sterk weegt op onze maatschappij.
De snelle maatschappelijke veranderingen maken mensen onzeker, zowel over het heden als over hun toekomst. We botsen op onzekerheid op alle niveaus in onze samenleving. De individuele levensloop werd vrijer en minder voorspelbaar. Toegenomen vrijheid en onzekerheid zijn twee kanten van dezelfde medaille. Ouders voelen zich onzeker over de toekomst van hun kinderen. Werknemers over hun job. Partners over elkaar en hun relatie. Onzekerheid speelt ook op het niveau van de samenleving. Is de vergrijzing betaalbaar en zijn de wettelijke pensioenen morgen nog gegarandeerd, ook voor wie niet aan pensioensparen hee! gedaan of kon doen? Kunnen we de opwarming van de aarde nog binnen aanvaardbare grenzen houden en wat gaan de gevolgen zijn? Hoe gaan de toenemende migratiestromen onze samenleving kleuren, letterlijk en figuurlijk? Zowel voor individuen en gezinnen als voor samenlevingen en staten is de vraag hoe we met onzekerheid en risico’s omgaan.

Dirk Geldof in Oikos 44, 1/2008
Het volledige essay: http://www.dirkgeldof.be/system/files/44+05+Geldof,+Cultuur+van+de+angst+of+leren+leven+met+onzekerheid%5B1%5D.pdf

Ivar Ostebo overleefde de aanslag op Utoya, maar verloor veel vrienden. Hij schreef een indrukwekkende open brief aan de dader van de aanslag.

'Geachte Anders Behring Breivik,

Veel van de vrienden die ik ontmoette op Utoya zijn gedood, en u bent de dader. Door puur toeval hebt u mij niet kunnen vermoorden, ik had geluk. U denkt misschien dat u gewonnen hebt. U denkt misschien dat u door mijn vrienden en kameraden te doden de Arbeiderspartij hebt vernietigd of het geloof van de mensen wereldwijd in een multiculturele samenleving. Weet dat u zult mislukken. U hebt de wereld verenigd, ons wakker geschud en harder aan één zeel laten trekken.

U ziet uzelf als een held, een ridder. U bent geen held. Maar een ding is zeker: u hebt helden gemaakt. Op die warme julidag op Utoya hebt u de grootste helden gemaakt die de wereld ooit heeft gezien. U hebt alle mensen ter wereld verenigd, zwart en wit, mannen en vrouwen, kinderen en volwassenen, rood en blauw, christenen en moslims.

U wou een martelaar zijn, onsterfelijk. U hebt de wereld getoond wat de haat van één persoon kan doen. Maar bedenk hoeveel liefde we kunnen tonen als we allemaal samen zijn. Mensen van wie ik dacht dat ze me haatten, omhelsden mij op straat. Mensen die ik al jaren niet meer gehoord had, schreven me lange brieven over hoeveel het voor hen betekent dat ik het heb overleefd. Wat zegt u daarvan? U wou iets kapotmaken, maar u hebt onze banden versterkt.

U hebt mijn vrienden vermoord, maar niet onze zaak, onze meningen, ons recht om onszelf te uiten. Op straat omhelzen moslimvrouwen willekeurige Noorse vrouwen. Uw doel was om de islam te verdrijven uit Europa, maar u hebt de moslims een dienst bewezen, want u hebt onze gemeenschap sterker gemaakt.

U verdient geen dank, maar u verdient wel te horen op wat uw plan is uitgedraaid. Veel mensen zijn boos op u. U bent de meest gehate man van het moment. Maar ik ben niet boos. Ik ben niet bang voor u. U kunt ons niet raken. Wij zijn groter dan u. Wij vergelden geen kwaad met kwaad, zoals u zou doen. We bestrijden het kwaad met het goede. En we zullen winnen.'

Tussen al de treurnis in Noorwegen stond plots een jonge krijger op. Ivar Ostebo, zestien, overleefde de schietpartij en schreef een brief aan de schutter. Zijn jeugdige vechtlust klonk aandoenlijk: ‘Wij gaan het kwaad met goedheid bestrijden, en wij zullen winnen.' In tijden van drama zijn we geneigd ja te knikken bij zoveel ontroerende naïviteit, maar heeft het Goede werkelijk een verhaal tegen het Kwade?

Het discours van Ivar Ostebo, een lid van de jeugdafdeling van de Noorse Arbeiderspartij dat bij de massacre in Utoya vijf goede vrienden verloor, is niet nieuw. Het geloof in de kracht van het goede is van alle tijden en alle culturen. ‘Al in een Babylonische passus, uit de achtste eeuw voor Christus, vinden we een gelijkaardige gedachte terug', zegt professor Etienne Vermeersch. ‘Men schrijft daar: “Doe geen kwaad aan je tegenstrever, vergeldt de misdadiger met goedheid.” Ook in Egyptische teksten uit de zevende eeuw voor onze tijdrekening, legt men uit hoe men een misdadiger tot inkeer kan brengen door hem met goedheid te bejegenen.'

Gek is dat blinde geloof in het goede, want tegen vele vormen van boosaardigheid is geen kruid gewassen. ‘Neem nu Hitler, Stalin en Mao', zegt Vermeersch, ‘individuen die hun eigen belangen volkomen centraal stellen, die immuun zijn voor het lijden van anderen. Het is nogal evident dat mensen met een dergelijke gevoelskilte niet zomaar te bewegen zijn tot goedheid.'

Even pessimistisch is de Pool Andrew Lobaczewski, auteur van ‘Political Ponerology' (ponerologie is de wetenschap van het kwaad). Hij schrijft: ‘Moraal en humanisme kunnen niet lang standhouden tegen de roofzucht van het kwaad.' Te midden van een mensonterende oorlog blijft zelfs de reinste inborst niet overeind. Goed of slecht speelt dan geen rol, iedereen wordt meegesleurd door de vernietigende storm. Enkel sprookjes hebben een happy end. De realiteit bestaat veel vaker uit tragedies.

Ivar Ostebo maakt met zijn brief van zichzelf zo'n sprookjesfiguur: na de ultieme wanhoop staat hij terug op. Hij klampt zich vast aan zijn missie, zijn ideaal. Krampachtig en bijna radicaal. Hij is een hedendaagse Harry Potter die rotsvast gelooft dat hij de kracht bezit om de heer van de duisternis neer te slaan. Hij trekt ten strijde tegen zijn Voldemort, de baarlijke duivel Anders Breivik. Beide archetypes staan lijnrecht tegenover elkaar: Potter, de gewetensvolle jongeman die een sterk onderscheid maakt tussen goed en kwaad en Voldemort, de psychopaat die niet normaal kan reageren op menselijk lijden, een sadist met een grote machtshonger.

Er zit nog een parallel met de werkelijkheid in J.K. Rowlings fabel. Voldemort is een racist, die geobsedeerd is door bloedzuiverheid. Net zoals Breivik, de typische blonde Noor die Europa wou bevrijden van de islamisering. De reminiscenties aan Hitler zijn niet ver weg, Rowling kent haar geschiedenis goed.

De duivel in ons
Alleen in sprookjes is de lijn tussen goed en kwaad zo helder. Misschien is Ostebo wel een beetje overmoedig, in zijn strakke onderscheid tussen goed en kwaad. Wij, van de Arbeiderspartij, zijn de goeden, jij, dolle schutter, bent de duivel. Beiden worden mooi gelabeld. En wat gelabeld is, zit veilig weg.

Maar zo eenvoudig is het natuurlijk niet. Etienne Vermeersch merkt op dat wat goed is voor de één, niet noodzakelijk goed is voor de ander: ‘Tijdens WO I waren de Duitsers ervan overtuigd dat het goed was om een Fransman te doden, en een Fransman was er ongetwijfeld van overtuigd dat het goed was om een Duitser te doden. Alle moslimterroristen zijn ervan overtuigd dat ze het goede doen als ze de wil van Allah volgen. Als je goed wil doen voor je gezin, doe je niet noodzakelijk goed voor je andere medemensen.' Goed doen is dus een fluctuerend begrip: pas als alle mensen ter wereld zich met elkaar zouden identificeren - wat vooralsnog een utopie is - zou men het er over eens zijn wat het goede is.

Er zit nog een angel in het discours van Ivar Ostebo. Filmregisseur Michael Haneke waarschuwde naar aanleiding van zijn film ‘Das weisse Band' voor een al te hoge moraal: ‘Als een principe absoluut wordt, dan wordt het inhumaan. Niemand die een ideaal predikt, slaagt erin om hieraan te voldoen.' Breivik is een dergelijke absolutist want extreemrechts. Maar ook de taal van Ostebo is radicaal. Hij schat de reinheid van zichzelf en zijn medestanders te hoog in. Hij predikt het goede, maar vergeet dat het kwaad in elk van ons zit. Hij kijkt weg. Zijn negatie is absoluut.

Gevaarlijk is dit, want het kwaad is des te verraderlijker als het onbewust blijft. Als we onwillig zijn om de dualiteiten van onze wezensgrond te erkennen, kan het kwaad welig tieren. Satan waart rond en kan ons elk moment bezetten. Welke ouder schrikt soms niet van zijn eigen hardheid; een te felle tik op de billen is vlug gebeurd. Ongeduld, vermoeidheid als matig excuus.

Het is op die sensatie van schaamte dat de film ‘Antichrist' van Lars Von Trier drijft: het publiek liep gechoqueerd weg uit de zaal wegens de getoonde wreedheid, de bloederigheid. En toch zat de pijnlijkste scène in iets heel kleins: de moeder die de schoentjes van haar kind bewust verwisselt: de linkse trekt ze rechts aan, de rechtse links, pijn en misvorming bij de peuter als gevolg. De moeder die het toonbeeld zou moeten zijn van goedheid, ontspoort hier helemaal. En wij kijken walgend weg: dit zijn wij niet.

De wortels van het kwaad
Het kwaad wordt bij voorkeur geïsoleerd. Net zoals Ostebo distantiëren wij ons van het boosaardige. Elke wilde schutter blijkt een eenling. Altijd heeft hij zijn daad in alle anonimiteit, in afzondering beraamd. Hij is onveranderlijk een vreemde, een buitenstaander, geen volwaardig lid van de maatschappij. Ook Breivik was naar het schijnt een timide, onopvallende jongeman. De waanzin lijkt uit het niets te komen.

Maar heel zelden is dat waar. De Nederlander Jan Storms, auteur van ‘Destructieve relaties op de schop: psychopathie herkennen en hanteren', begeleidt mensen die het slachtoffer werden van psychopaten. Steeds meer bemerkt hij dat bij psychopathie bepaalde familiale of maatschappelijke achtergronden spelen: ‘Psychopaten hebben bijvoorbeeld iemand in het voorgeslacht die lid was van de NSB, in een Jappenkamp zat of Vietnamveteraan is of iemand die trauma's opliep tijdens WO I of WO II. Het deelnemen aan een impopulaire oorlog kan grote littekens en een schuldgevoel nalaten. Als mensen dan niet op begrip kunnen rekenen van hun omgeving, moeten ze dissociëren om te overleven. Dergelijk gedrag sijpelt door naar het nageslacht.

Kennis als remedie

‘Neem nu een soldaat die terugkomt uit Afghanistan: hij of zij wordt bij thuiskomst niet plots een brave huisvader, die is niet als bij toverslag militair-af. De zware lading die hij meedraagt straalt af op zijn gezin. Vooral kinderen, die uiterst kwetsbaar zijn, moeten beschermd worden tegen de invloeden van zo'n ouder. Anders kan hun emotionele en intellectuele ontwikkeling blokkeren. Op een dergelijke manier sijpelen gebeurtenissen op macroniveau (oorlogen, maatschappelijk onrecht en onbegrip) door naar het microniveau, het gezin.'

Op dezelfde manier kunnen we ons afvragen welke familiale achtergronden of tendensen in de Noorse maatschappij ervoor hebben gezorgd dat iemand als Breivik overtuigd raakte van de noodzaak van zijn kruistocht. ‘Men zal moeten analyseren waar de oorzaak ligt van de haat van deze persoon', zegt Etienne Vermeersch, ‘waarom hij zich keert tegen de samenleving en tegen de islam, waarom hij zo overtrokken reageerde. Bekijken hoe het zit met de toevloed van migranten bijvoorbeeld, en of de maatschappij dit op de juiste manier onder controle krijgt.' De Noorse premier Jens Stoltenberg heeft alvast de oproep gedaan aan de bevolking om te reageren met nog meer openheid en tolerantie. Hij wil de democratie die hij voorstaat verder verdiepen, zonder al te naïef te zijn. Dat is volgens Storms een eerste stap in de goede richting: ‘Psychopathie tiert welig in een samenleving die slaapt. Het is niet goed om onplezierige inhouden te verdringen, want dan wordt een samenleving kwetsbaar. Wanneer je mensen bewuster maakt van goed en kwaad, krijgen destructieve individuen minder ruimte. Het goede laten overwinnen betekent dus wakker worden. In het onbewuste gedijt het kwaad. Het kwaad is altijd dom door kortzichtigheid. Maar binnen die kortzichtigheid kan het buitengewoon listig zijn.'

Hetzelfde antwoord ongeveer formuleert Lobaczewski: ‘Het enige antigif is het vergaren van voldoende kennis over de aard van het kwaad, over hoe het zijn netwerken creëert en zich verspreidt, en hoe subtiel het is in zijn listigheid.' Het kwaad ontmaskeren door analyse dus, te kijk zetten als een naakte keizer. Dat is het voornaamste weerwerk dat we kunnen bieden. Het radicale geloof in liefde en goedheid van Ostebo, onze Harry-Potterfiguur, is ontroerend, maar zal niet volstaan. Dat de kille Noren, eenlingen bij uitstek, elkaar nu plots beginnen te omhelzen is mooi, maar geen oplossing op lange termijn. De redding schuilt in wijsheid, niet in blinde emotionaliteit. Alleen in sprookjes wijkt de booswicht voor een nobel hart.

Uit

, 6 augustus 2011