email
node-header

Toch vragen om euthanasie? 29 april 2002

Beginsituatie

Lijden en sterven zijn niet de favoriete aandachtspunten voor het individu in onze samenleving. Toch kan geen mens eromheen. En men wil wel graag overal zijn zeg in hebben. Zou men dan ook niet beter zijn eigen dood zelf regelen als het leven ondraaglijk wordt? Of moet men tevreden zijn met een zo draaglijk mogelijk levenseinde? Wat hebben anderen in de samenleving met mijn en jouw dood te maken? Moet het leven tot elke prijs verlengd worden?
Regelmatig komen in de media toestanden aan bod waarbij vragen rijzen in verband met euthanasie en met de zorg voor een menswaardig levenseinde. Verder brengt men bijvoorbeeld een situatie waarin eerbied voor het leven van ouderen het onderspit moet delven voor economische argumenten. Ook krijgen dergelijke situaties uit de buurlanden bij ons aandacht.

"Ik ben 39 en wil dit leven niet meer": Mario Verstraete maakt zeer binnenkort als eerste gebruik van euthanasiewet

In Het Nieuwsblad van 28/09/2002
Auteur: Paul Demeyer

De woonkamer zit vol vrienden en vriendinnen. Mario Verstraete -- de eerste BSV, Bekende Stervende Vlaming, noemt hij zichzelf -- is hen dankbaar. Ook al omdat ze zijn favoriete Californische rode wijn bij hebben. Mario drinkt en rookt onafgebroken. Zelf brachten we een fles champagne mee, van bij de GB om de hoek. Daar stond op de deur: "GB, ik keer tevreden terug.'' Dat was wrang om lezen, op weg naar de man die zich als allereerste Belg "zeer binnenkort'' zal laten euthanaseren.

U kent de dag al waarop u zich laat euthanaseren?

"Ja. Ik ken de dag en het uur. Sta me toe dat voor mezelf en mijn meest naaste omgeving te houden. Laat me volstaan te zeggen dat ik er binnen zeer afzienbare tijd niet meer ben. Vanaf dit weekeinde is het gedaan met die vloed aan vrienden en vriendinnen. Dan gaat de deur alleen nog voor de meest naasten open.''

Moest u bij het vastleggen van dat euthanasie-moment rekening houden met de agenda van de arts?

"De arts heeft me volledige vrijheid gegeven. Het kon zelfs op een zondag. Maar van die optie maak ik geen gebruik.''

Hoe gaat de euthanasie precies in zijn werk?

"Ik zal een drankje krijgen. Dan ben ik nog anderhalf uur goed bij bewustzijn. In die tijd neem ik afscheid van de negen mensen rond mij. Daarna krijg ik een spierverslappend middel, waardoor mijn hart zal stoppen met pompen. Dat zal het dan zijn geweest.''

Hoe koos u die negen mensen?

"Mijn beslissing me te laten euthanaseren staat al van midden mei dit jaar vast. Sinds dan neemt de pijn ten gevolge van de spierziekte multiple sclerose alleen maar toe. Dan al is mijn definitieve keuze voor euthanasie gevallen. Vanaf het moment dat ik de definitieve keuze maakte, ben ik mentaal bezig met het samenstellen van de groep mensen die ik op het einde bij me wil hebben. Ik polste hen voorzichtig. Iedereen die ik vroeg, stemde meteen toe.''

Is Ruben, uw zoon van 13 jaar, er ook bij?

"Ja. Ik wil hem er zeer graag bij en ik denk dat hij daar tegen zal kunnen. Ik heb bij het kiezen van die negen mensen niemand gespaard, zo van oeioei, die zal er waarschijnlijk niet tegen kunnen me te zien doodgaan. Nee, ik heb ongeremd gekozen.''

Het zit hier vol vrienden. Hebben zij nooit getracht u te doen afzien van euthanasie?

"Mijn vrienden, mijn Ć©chte vrienden, die kennen me maar al te goed. Zij weten genoeg dat wanneer ik mijn zinnen ergens op heb gezet, ik onmogelijk nog op andere gedachten ben te brengen. Anders waren ze mijn vrienden niet.''

Wanneer ik het hen vraag, bevestigen de aanwezige vrienden dat Mario onwrikbaar is. Ze zeggen erbij dat ze heel zijn ziekteproces hebben meegemaakt -- Mario lijdt al bijna negen jaar aan deze spierverterende ziekte -- en dat ze dit moment al van zeer ver zagen naderen.

Wanneer kocht u voor het laatst kleren?

"Daarmee ben ik vorig jaar al gestopt. Niet heel bewust, hoor. Ik geef gewoon niet zoveel om kleren.''

Hoe geĆÆnteresseerd staat u nog in het leven? U werkte altijd in de politiek, voor de SP.A. Kon u zich nog interesseren voor de verkiezingen in Duitsland vorig weekeinde?

"Maar zeker. Ik was razend benieuwd om te weten of Schrƶder nog aan kon blijven. Met een Duitse vriendin wisselde ik gedachten uit over de verkiezingsuitslag.''

Hoort u nog iets van de SP.A?

"Daarnet heeft Frank Vandenbroucke me opgebeld om te horen hoe het met me was. Ik vond dat een zeer mooi moment. In het begin van de week heb ik Frank Beke, burgemeester van Gent en mijn laatste werkgever, nog gezien. Dat was na een concert in de Sint-Baafskathedraal. De burgemeester had verdorie heel het schepencollege uitgenodigd naar het cafƩ achteraf.''

"Dat was dan de laatste keer dat ik Gent zag. Het deed me wel wat. Ik heb veel gereisd en dus veel gezien, maar Gent blijft de mooiste stad op aarde.''

Onbekende schermen met God. Trachtte de burgemeester op u in te praten?

"Nee. Eigenlijk hebben maar zeer weinig mensen dat gedaan. De enige die me op andere gedachten probeerden te brengen, waren anonieme bellers. Extreem katholieke mensen, die dan gauw in de telefoon eventjes riepen dat God mij graag ziet en dat ik moet blijven leven.''

Misschien is dat wel waar.

"Ga weg. Ik ben ongelovig. Al sinds mijn veertiende. Voor andere mensen mag er een God zijn, ik zal ook niet trachten om hen die uit het hoofd te praten. Maar voor mij bestaat God dus niet. Ik ben ook nooit gaan shoppen bij andere godsdiensten. Nooit boeddhist geweest of zo. Ik ben ongelovig. Punt.''

Zeg nog Ć©Ć©n keer duidelijk waarom u uit dit leven wil stappen.

"Omdat mijn ziekte en de pijn die ze meebrengt, de kwaliteit van mijn bestaan te veel verlagen. Ik leef tussen dit bed hier en die tafel. Wel, dat is niet voldoende voor mij. En indien ik niet constant onder de morfine zat, hield ik het niet uit van de pijn.''

Went pijn niet?

"Het is wel zo dat je je pijngrens verder kan duwen. Maar wennen, dat nooit. En er zin aan geven... als ongelovige kan dat dus niet. Lijden is zinloos.''

Het is hier een va-et-vient van vrienden. U zou voor hen kunnen blijven leven?

"Dat is niet genoeg.''

Hoe lang is het geleden dat u nog eens geknuffeld bent?

"Dat is inderdaad vrij lang geleden. Mijn zoon heeft me vorige week nog eens vastgepakt, toen hij voor een week naar Parijs vertrok. Maar voor de rest... weinig. Mijn vrienden geven me wel een hand en de vriendinnen geven me een kus. Maar echt iemand vastnemen, dat is er niet meer bij.''

Indien uw vrouw nog bij u was, bleef u dan leven?

"Dat zou een heel andere situatie zijn. Misschien dat ik dan afzag van euthanasie. Ik weet het eigenlijk niet. De redenering die u voorstelt, is dezelfde als indien mijn tante wieltjes had, was ze een trotinet.''

Bent u niet bang dat uw ex verteerd raakt door schuldgevoelens?

"Ik weet dat dat niet gebeurt. Want ik zie haar nog geregeld. Deze ochtend was ze hier en straks komt ze nog eens langs.''

U bent pas 39. Denk u niet dat u, indien u ouder was, de rijpheid zou hebben om met uw lijden te kunnen leven?

"Daar bent u weer met uw indien-mijn-tante-wieltjes-had-redening. Ik ben 39 en wil dit leven niet meer. Ik heb gewacht tot de wet me de kans gaf om op een mooie manier eruit te stappen en die kans pak ik nu. In volle vrijheid. Het is dus niet omdat ik destijds in de Senaat de euthanasiewet ben gaan bepleiten, dat ik me gehouden voel nu effectief euthanasie te plegen.''

Nog Ć©Ć©n tante-vraagje. Indien iemand u Ć©Ć©n miljoen euro gaf om te blijven leven.

(lacht) "Ik ben niet omkoopbaar. Dat ze dat miljoen maar op de rekening van mijn zoon zetten.''

Denkt u vaak aan het moment van het definitieve spuitje?

"Eigenlijk niet. Heel concrete gedachten over mijn doodgaan heb ik niet. Ik stel er me ook niet zoveel bij voor. Ik weet zeer zeker dat het met de dood gedaan is. Daarachter ligt zeker niets.''

Is alles nu geregeld?

"Ja. Sinds deze middag ben ik helemaal klaar. Dat wil zeggen: de lijst met muziek voor op mijn crematie is volledig. Een vriend had me er attent op gemaakt dat de initiƫle lijst te kort was, want er gaan zoveel mensen spreken dat er echt wel veel muziek voor tussendoor nodig is. Zo heb ik vandaag nog "Everybody Hurts" van REM aan de lijst toegevoegd. Voor de rest blijft het wel bijna allemaal klassieke muziek. En op het einde -- dat staat al zeer lang vast -- moet het "I Will Survive" van Gloria Gaynor zijn. Een ironische knipoog naar het leven.''

Na Nederland Belgiƫ - Euthanasiewet opent doos van Pandora

in Kerk en Leven 1 mei 2002.

Op 1 april trad in Nederland de allereerste euthanasiewet ter wereld in voege. Een droevige primeur die ons land door de haast van onze paars-groene bestuurders holderdebolder ook wil binnenhalen. Nochtans is onze wettelijke regeling nog veel onzorgvuldiger dan de Nederlandse. De arts dient bij ons niet eens rekenschap te geven van zijn daad. De controle is in de feiten nihil. Euthanasie wordt een louter administratieve aangelegenheid. „Dit is in een rechtsstaat onaanvaardbaar”, zegt CD&V-kamerlid en justitiespecialist Tony Van Parys.

Britse vrouw naar Straatsburg met vraag om euthanasie

in De Standaard 20 maart 2002

Een Britse vrouw die door een spierziekte verlamd is en niet lang meer zal leven, heeft het Europees Hof voor de Mensenrechten in Straatsburg gisteren gevraagd haar echtgenoot toe te staan haar te helpen sterven. Britse rechtbanken hebben de wens van de 43-jarige Diane Pretty afgewezen.

Lees het volledige artikel

Britse man mag vrouw niet helpen sterven

in De Standaard 30 april 2002

BRUSSEL -- Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg heeft het verzoek verworpen van de Britse Diane Pretty, om zich bij haar zelfdoding te mogen laten helpen door haar man. De 43-jarige vrouw lijdt aan een progressieve ziekte die haar verlamt en die binnen enkele maanden tot haar dood zal leiden.

Lees het volledige artikel

'Kankerpatiƫnte tart verbod op euthanasie'

in De Standaard 26 maart 2002

BRISBANE -- Nancy Crick heeft kanker en lijdt ondraaglijke pijn. Ze wil sterven. Maar euthanasie is verboden in Australiƫ. Voor- en tegenstanders voeren een echte circusvertoning rond haar zaak op. De tegenstanders stuurden de politie op haar af. De voorstanders laten kopieƫn van haar huissleutel circuleren.

Lees het volledige artikel

BRTN TV1 Koppen 12 maart 2002: 'Afgedankt: bejaarden na faillisement rusthuis op straat gezet'

“De rechter is onmenselijk geweest”, zegt Willy Kuijpers, de bevlogen burgemeester van Herent. “Dit is geen faillissement van een gewone handelszaak. Het gaat hier om mensen, stokoude mensen. Zij zijn het slachtoffer, en ze kunnen niet eens protesteren.”

Directrice Ingrid Cornelis windt er geen doekjes om: sommige van haar rusthuisbewoners -allemaal tussen 85 en 95- zullen hun gedwongen verhuis allicht niet overleven. Oude bomen verplant je niet zomaar.

Een portret van een samenleving die kennelijk niet om kan gaan met haar oude en bejaarde medemensen.

24 rusthuizen in problemen in De Standaard 14 maart 2002

BRUSSEL -- Vierentwintig Vlaamse rusthuizen hebben problemen met hun kwaliteit of hun financiƫn, vaak zelfs met beide. Dat blijkt uit cijfers van minister van Welzijn Mieke Vogels. Vogels wil afspraken maken met minister van Sociale Zaken Frank Vandenbroucke om sneller informatie te krijgen over achterstallige RSZ-schulden van rusthuizen.

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/oudje.jpg

Bij bepaalde jongeren kan de euthanasiesituatie ver van hun -gezonde- bed staan, maar velen maken in hun omgeving grenssituaties mee. Zij hebben ervaringen met grootouders, met familieleden of vrienden die ongeneeslijk ziek zijn, dement zijn, speciale zorgen nodig hebben thuis, in het ziekenhuis of in een bejaardentehuis. Niet alleen euthanasie maar ook palliatieve zorg kunnen voor hen een concrete invulling hebben.
Het huidige maatschappelijke euthanasiedebat kan een kans bieden om vanuit moreel en levensbeschouwelijk standpunt de kritische aandacht van de jongeren te vragen.
Over de omschrijving van het begrip euthanasie heerst er een algemene overeenstemming.
Euthanasie is een opzettelijk levensbeƫindigend handelen door een ander dan de betrokkene op diens uitdrukkelijk verzoek.
Maar er zijn belangrijke meningsverschillen onder meer in verband met de interpretatie van 'eerbied voor het leven', 'menswaardig sterven' en met de rol van palliatieve zorg. Tegen het in de Senaat goedgekeurde euthanasiewetsvoorstel zijn er heel wat bezwaren geuit vanuit verschillende hoeken zoals vanuit de medische wereld en bepaalde politieke partijen, vanuit organisaties en van burgers, vanuit verschillende levensvisies.
Men vergelijkt het wetsvoorstel met de wetgeving in andere landen zoals met de Nederlandse euthanasiewet die vanaf 1 april 2002 van kracht is en met de Mensenrechten van de Verenigde Naties.

Meer informatie hierover:

'Avontroodt (VLD) betreurt haast bij euthanasiedebat' in De Standaard 18 april 2002

BRUSSEL -- Iedereen vindt dat het wetsontwerp over euthanasie voor verbetering vatbaar is. Toch is dat niet gebeurd. Yolande Avontroodt (VLD), van vorming arts en voorzitster van de kamercommissie van Volksgezondheid, betreurt de haast van de commissie van Justitie.

Lees het volledige artikel

'Nederlandse wet euthanasie van start' in De Standaard 2 april 2002

De Nederlandse wet over euthanasie en hulp bij zelfdoding is gisteren van kracht geworden, een jaar na de goedkeuring in de Eerste Kamer. Over het Belgische wetsontwerp roepen tegenstanders de VN-organisatie voor de mensenrechten ter hulp.

Lees het volledige artikel

Hermeneutische knooppunten

Vragen om de interpretatieverschillen in de klas te ontknopen kunnen onder meer zijn:

  1. Hoe gaan mensen in onze cultuur om met lijden en dood? In welke mate kleurt de huidige culturele context de vraag naar euthanasie?
     
  2. Kan je mensen zo maar laten kiezen ofwel voor autonomie, zelfbeschikking in de zin van 'ik doe wat ik wil' ofwel voor verantwoordelijkheid ten opzichte van mezelf, de anderen en de natuur, die aan mijn vrijheid voorafgaat?
    Kan euthanasie als een gewone keuzemogelijkheid voor een patiƫnt?
  3. Betreft euthanasie alleen het sterven van Ć©Ć©n mens, of gaat het over een intermenselijk gebeuren? Kan men dan die verbondenheid aanvoelen en beleven, terwijl men leeft in een maatschappij met werk- en leefomstandigheden die dit verhinderen?
    Kan Ć©Ć©n mens, de persoon zelf of iemand anders, beslissen over het afbreken van de verbondenheid? Of heeft een mens dan toch in bepaalde gevallen het recht om te beslissen over het beeindigen van het leven van zichzelf en/of van een ander?
     
  4. In hoever kunnen morele en levensbeschouwelijke visies wegen op het maatschappelijk debat en de regelgeving beinvloeden? Mag het christelijk geloof geen rol spelen of moet het juist een rol spelen in het debat over en de totstandkoming van de wetgeving inzake euthanasie? Op welke wijze moeten de standpunten van andere levensbeschouwingen zoals van vrijzinnigen, moslims, joden een rol spelen?
    Wat is er meer nodig: een wet die euthanasie mogelijk maakt, of een wet die waarborgt dat je niet tegen je wil in sterft?
    Primeren bepaalde argumenten van medische, juridische, economische, politiek democratische aard?
     
  5. Hoe staat men in andere culturen ten opzichte van euthanasie? Welke 'filters' bouwt men in om risico's te voorkomen? Wat betekent de zorg voor bejaarden?
     
  6. Wat verstaan mensen onder 'eerbied voor het leven'? Heeft het leven een absolute waarde die de mens overstijgt of heeft het alleen maar een relatieve waarde voor die bepaalde mens?
    Primeert de kwaliteit van het leven op het leven zelf?
    Kan euthanasie een behandeling worden zoals een andere, waarbij de patiƫnt het recht heeft op een 'zachte dood'? Is dit menswaardig sterven?
     
  7. Is de therapeutische begeleiding van een ouder wordende mens een last of een kans voor de oudere en/of stervende en voor de familieleden? Is palliatieve zorg een verantwoorde financiƫle last voor de gemeenschap?

Leerplan

Er werden nog geen labels toegevoegd voor dit onderdeel

Aansluitende sleutelwoorden uit het leerplan

Achtergrondinformatie

1. Begripsomschrijving

Euthanasie

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/cardiogram.jpg

Het woord euthanasie werd aan het Grieks ontleend en betekent letterlijk "goede dood".
In de huidige discussie in Belgiƫ verstaat men onder euthanasie 'het opzettelijk levensbeƫindigend handelen door een andere dan de betrokkene, op diens verzoek'. Deze definitie werd gebruikt door het Raadgevend ComitƩ voor de Bio-ethiek en overgenomen door de indieners van de recentste euthanasie-wetsvoorstellen.

Euthanasie moet duidelijk onderscheiden worden van andere medische beslissingen omtrent het levenseinde (MBL). Men onderscheidt 5 medische beslissingen omtrent het levenseinde:

  • het staken van een medisch zinloze handeling.
  • Het nalaten van een medisch zinloze handeling
  • Hulp bij zelfdoding
  • Pijnbestrijding met levensverkortend effect
  • De beslissing tot levensbeĆ«indiging zonder verzoek van de betrokkene

Palliatieve zorg

De definitie van het begrip palliatieve zorg is ontleend aan het koninklijk besluit van 19 augustus 1991.
Onder palliatieve zorg wordt verstaan, de pluridisciplinaire hulp en bijstand die thuis, in een collectieve instelling die geen ziekenhuis is of in een ziekenhuis worden verleend om zoveel mogelijk tegemoet te komen aan de noden van de ongeneeslijk zieke patiƫnten en die ertoe bijdragen enige levenskwaliteit te vrijwaren.

De Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) hanteert de volgende definitie: "palliatieve zorg is de continue, actieve en integrale zorg voor patiƫnten en hun familie door een interdisciplinair team op het moment dat medisch gezien geen genezing meer wordt verwacht. Het doel van palliatieve zorg is de hoogst mogelijke kwaliteit van leven, zowel voor de patiƫnt als zijn familie, waarbij de patiƫnt wordt benaderd als een gelijkwaardige en medeverantwoordelijke partner. Palliatieve zorg beantwoordt aan fysieke, psychologische, sociale en spirituele behoeften. Zo nodig strekt palliatieve zorg zich uit tot steun bij rouwverwerking".

2. Een Belgisch wetsvoorstel betreffende euthanasie en palliatieve zorg

Het wetsvoorstel betreffende euthanasie dat 6 senatoren eind 1999 indienden, wil in de strafwet een artikel invoegen dat zegt dat een arts geen misdrijf begaat wanneer hij euthanasie pleegt, op voorwaarde dat hij daarbij de procedures en voorwaarden naleeft die in het wetsvoorstel staan opgesomd. Met andere woorden, euthanasie wordt in bepaalde gevallen uit de strafwet gehaald.

Bekijk het volledige wetsontwerp

Het wetsvoorstel van de zes lokte heftige reacties uit. Na een debat in de verenigde commissies Justitie en Sociale aangelegenheden, werd beslist om hoorzittingen te organiseren. In totaal kwamen 44 specialisten (ethici, artsen, psychologen, verpleegkundigen, patiƫnten en juristen) aan het woord.

De teksten van deze hoorzittingen

Op 25 oktober 2001 neemt de senaat het (aangepast) voorstel over euthanasie aan met 44 stemmen tegen 22 stemmen en 2 onthoudingen. Kort samengevat komt het goedgekeurde voorstel hier op neer: Euthanasie blijft in de strafwet, maar er wordt ook gesteld dat een arts die euthanasie toepast, onder bepaalde voorwaarden geen misdrijf pleegt. De wet bepaalt een groot aantal zorgvuldigheidsvoorwaarden die de arts bij euthanasie op terminale patiƫnten moet naleven en voegt daar nog enkel aan toe wanneer het gaat om niet-terminale patiƫnten.

Korte samenvatting met de belangrijkste elementen uit het wetsvoorstel:
PS wil aan euthanasiewet niets meer veranderen in
De Standaard 25 oktober 2001

De kamercommissie van Justitie heeft de wetsontwerpen inzake euthanasie en palliatieve zorg op 17 april 2002 goedgekeurd. Dit gebeurde meerderheid tegen oppositie. Uiteindelijk werden alle amendementen verworpen. Het ontwerp van de Senaat werd ongewijzigd goedgekeurd.
Meer over deze zitting van de kamercommissie van Justitie lees je in volgend artikel uit De Standaard van 18/04/2002: Analyse. Kamer werkt euthanasiewet op drafje af.

Men verwacht dat de wetsontwerpen inzake euthanasie en palliatieve zorg begin mei door de voltallige Kamer zullen worden goedgekeurd. Belgiƫ zal dan, na Nederland, het tweede land zijn dat een euthanasiewet kent.

Een schitterende site met onder andere de standpunten van alle politieke partijen in dit debat.

Palliatieve zorg moet in euthanasiewet in De Standaard 13 mei 2002, opiniestuk van W. Distelmans, A. Mullie, B. Broeckaert:

Vanuit de eigen specifiek palliatieve invalshoek heeft de Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen altijd haar bezorgdheid geuit over een aantal aspecten van de voorgestelde wettelijke regeling omtrent euthanasie.
Deze bezorgdheid hebben we onder meer tot uitdrukking gebracht in ons pleidooi om in de euthanasieprocedure een voorafgaandelijk overleg met de palliatieve ondersteuningsequipe (van de eigen instelling of het plaatselijke palliatieve netwerk) in te bouwen. We willen er immers zeker van zijn dat iemand die om euthanasie verzoekt, ook grondig op de hoogte is (gebracht) van de palliatieve zorgvoorzieningen en eventuele palliatieve alternatieven.

Lees het volledige artikel

3. Euthanasie in Europa

De Nederlandse wet op euthanasie

Op 10 april 2001 heeft de Eerste Kamer van het Nederlandse parlement ingestemd met het wetsvoorstel "Levensbeƫindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding". De wet trad op 1 april 2002 in werking. Als voldaan is aan de zorgvuldigheidseisen is levensbeƫindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding door een arts niet strafbaar. In de nieuwe wet blijven andere verschijningsvormen van levensbeƫindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding strafbaar.

De volledige tekst van het Nederlandse wetsvoorstel

Elders in Europa

Over de situatie omtrent euthanasie in Frankrijk, Duitsland, Engeland, Denemarken, Zwitserland en Oostenrijk vind je een (kort) woordje uitleg in De Standaard van 25/10/2001 'Nederland heeft meest liberale euthanasiewet'.

KNACK 19/01/2000: 'Hoe uitzonderlijk zal de Belgische euthanasiewetgeving straks zijn? De voorbeelden elders in de wereld zijn schaars' Informatie over Nederland, Australiƫ, Zwitserland, Verenigde Staten (Michigan en Oregon), Japan en Colombia.
(Online enkel te lezen voor mensen die een Knack-abonnement hebben en geregistreerd zijn)

4. Cijfergegevens over euthanasie en andere medische beslissingen omtrent het levenseinde

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/euthanasie.jpg

Beslissingen van artsen over het levenseinde van patiƫnten zijn geen marginaal verschijnsel.

Jaarlijks zeker minstens 20.000 levensbeƫindigingen in Belgiƫ in De Standaard 24/01/2002.

Uit een onderzoek van acht wetenschappers - artsen, sociologen, ethici, filosofen - die aan de Vrije Universiteit Brussel, de Universiteit Gent en de Katholieke Universiteit Nijmegen artsenbeslissingen over het levenseinde bestuderen blijkt dat aan minstens 20.000 van de jaarlijks 56.000 sterfgevallen in Vlaanderen medische handelingen met een levensverkortend effect voorafgaan. Het is een breed gamma van handelingen. Zowat 600 daarvan heten euthanasie. In zeker 1.000 gevallen wordt een dodend middel toegediend zonder verzoek van de patiƫnt.

Lees het volledige artikel

Een onderzoek, gepubliceerd in The Lancet van 23/11/2000, door wetenschappers van de Vrije Universiteit Brussel en de Universiteit Gent toont aan dat bij 40% van de sterfgevallen in Vlaanderen het tijdstip van overlijden vervroegd is door een medische beslissing. In 17% van de gevallen werd een behandeling niet gestart of gestopt. 18% van de patiƫnten kreeg pijnbestrijdingsmiddelen toegediend die een levensverkortend effect kunnen hebben. Aan 4% van de patiƫnten werden dodende middelen toegediend. Opzettelijk levensbeƫindigend handelen komt dus niet zo vaak voor. Wel problematisch is dat 3 van de 4 patiƫnten er niet hadden om gevraagd.

Deze cijfers worden min of meer bevestigd door een onderzoek uitgevoerd in 1996 in Hasselt: In 37,5 procent van alle sterfgevallen is er sprake van een medische beslissing omtrent het levenseinde. Dit opmerkelijke cijfer is het resultaat van een pilootstudie van twee Vlaamse wetenschappers.

Er gebeurde ook een ondervraging onder huisartsen over euthanasie en medische beslissingen rond het levenseinde. Enkele opmerkelijke vaststellingen uit deze bevraging in opdracht van de Artsenkrant vind je in een dossier van Kerk en Leven omtrent euthanasie (25/04/2001). De bevraging leerde dat de meerderheid van de Belgische huisartsen niet wenst mee te werken aan euthanasie bij hun patiƫnten. Een belangrijke minderheid van 42 procent van de ondervraagde artsen blijkt bereid in uitzonderlijke gevallen mee te werken aan euthanasie. 80 procent van de artsen vindt euthanasie in niet-terminale omstandigheden onaanvaardbaar. Zelfs 90 procent vindt dit onaanvaardbaar bij wilsonbekwame patiƫnten. Toch worden meer dan de helft van de artsen wel degelijk geconfronteerd met de vraag naar euthanasie. Bijna zeven op tien artsen geven aan dat de vraag naar levensbeƫindiging dikwijls tot (bijna) altijd verdwijnt, als palliatieve zorg maximaal wordt toegepast.

Een enquĆŖte van Test Gezondheid over de vraag naar euthanasie levert gelijkaardige gegevens op. 3.142 Belgen (nl. 277 artsen, 932 verplegers, 933 nabestaanden van kankerpatiĆ«nten die meer dan 6 maanden geleden stierven en een steekproef van 1.000 personen die geldt als representatieve staalkaart van de Belgische bevolking ouder dan 15 jaar) gaven hun mening omtrent euthanasie en palliatieve zorg.
Hieruit bleek dat men vele artsen en verplegers vroeg of laat confronteert met een verzoek tot euthanasie. In de enquĆŖte beweren slechts 20% van de artsen en 36% van de verplegers dat zij zo'n verzoek nooit kregen.
De voornaamste redenen om een levensverkorting te vragen zijn niet alleen een ondraaglijke fysieke pijn, maar ook de angst zichzelf te zien aftakelen en zijn waardigheid te verliezen.

Recente cijfers illustreren dat Belgische artsen niet bang zijn van het "dodelijke spuitje", wel van communicatie met de patiƫnt. Dat blijkt uit cijfers die Marc Cosyns, onderzoeker in de Vakgroep Huisartsgeneeskunde en Eerstelijnsgezondheidszorg van de Universiteit Gent, voorstelde op een huisartsencongres in september 1999.

Volgens een enquĆŖte, gepubliceerd in De Huisarts, krijgt Ć©Ć©n arts op twee tijdens zijn carriĆØre te maken met de vraag tot actieve levensbeĆ«indiging.

Cijfergegevens over euthanasie in Nederland vind je hier.

5. Belgisch wetsvoorstel onder vuur

Vanuit verschillende hoeken komt er kritiek op het Belgische wetsvoorstel omtrent euthanasie. Men doet beroep op gezagvolle buitenlandse instanties.

Naar de VN

Prominente CD&V-politici en voormannen uit de medische en juridische wereld hebben een protestbrief gestuurd naar Mary Robinson, voorzitter van de mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties, over de verregaande implicaties van het wetsontwerp over euthanasie dat de Kamer binnenkort wil goedkeuren.

'Tegenstanders wetsontwerp euthanasie kloppen aan bij VN'
in De Standaard 13 maart 2002.

'Nederlandse wet euthanasie van start'
in De Standaard 13 maart 2002.

Belangrijke kritieken op het huidige wetsvoorstel

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/leontine.jpg
  1. Is een nieuwe wettelijke regeling voor euthanasie nodig en wenselijk?
    "Wetenschappers zijn het er over eens dat gevallen van uitzichtloos lijden en onstilbare pijn veelal uitzonderingssituaties zijn. Op een congres in het Spaanse Valencia, eind vorig jaar, werd gesteld dat haast elke pijn doelmatig kan worden behandeld. Alleen in zeer uitzonderlijke gevallen staan pijnbestrijders machteloos. Dat zou zo zijn voor vijf procent van de terminale kankerpatiĆ«nten. Als we weten dat de vraag naar euthanasie vaak moet worden geĆÆnterpreteerd als een protest tegen pijn, eenzaamheid en het tot last zijn van de anderen, moeten we dan niet veeleer proberen deze noden doelmatig te bestrijden? En heeft ons land dan wel een nieuwe wettelijke regeling voor euthanasie nodig?"
    (J. De Volder in Tertio van 16/02/2000). Zuster Leontine behandelt de pro's en contra's uitvoerig in 'Waarom nog euthanasie?, p.108 - 114.
     
  2. Euthanasie is altijd het bewust doden van een mens en dus een schending van de oeroude norm 'Ge zult niet doden'.
    "Deze wet doet de meest fundamentele waarde, te weten de eerbied voor het leven, wankelen. Daarmee wordt aan het beginsel van de hele wetgeving geraakt, met name aan wat in artikel 2 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens wordt geponeerd: "Het recht van eenieder op het leven wordt beschermd door de wet." (R. Stockman in Gevaarlijke verruiming, Tertio, 30/01/2002 p. 12)
    "Een dergelijke wet is immers in strijd met wat tot de kern van een humane samenleving hoort, namelijk de fundamentele eerbied voor het menselijke leven en de zorg voor de meest kwetsbare mens. Levensbeƫindigend handelen, ook op verzoek van de patiƫnt, betekent altijd het bewust doden van een mens. We begrijpen niet dat men dit wettelijk wil regelen juist nu men in vele delen van de wereld bijzonder gevoelig is geworden voor de bescherming van het leven van iedereen. Bovendien beschikt de geneeskunde vandaag over meer kennis en middelen dan ooit tevoren om pijn onder controle te houden." Verklaring van de Belgische bisschoppen 3/7/2001.
     
  3. Het wetsvoorstel gaat uit van het absolute zelfbeschikkingsrecht van het individu
    Iedereen heeft het recht zijn eigen levenseinde autonoom te bepalen. Het zelfbeschikkingsrecht verabsoluteren doet volgens tegenstanders onrecht aan de sociale dimensie van een individu en aan zijn verantwoordelijkheidszin.
    "Het verabsoluteren van het zelfbeschikkingsrecht doet onrecht aan de mens die naast een individu ook een sociaal wezen is. Waar halen wij het recht vandaan om bij het naderend levenseinde en in het aanschijn van de dood mensen aan hun lot, aan hun zelfbeschikking over te laten? Bovendien dreigt, eenmaal euthanasie mag, juist die sociale verbondenheid mensen onder de druk van hun omgeving te zetten om te kiezen voor de dood, omdat de nabestaanden het niet meer uithouden. Waar is de autonomie dan? Ik weet niet of de voorstanders van euthanasie beseffen wat ze aanrichten door het zelfbeschikkingsrecht als ultieme norm van handelen te beschouwen. Wie dit poneert, moet de consequenties inzien. Wat doen we straks met psychisch zieken die zelfdoding overwegen? In alle psychiatrische klinieken beijveren dokters en verpleegkundigen zich om zelfmoordpogingen te verijdelen en mensen van hun zelfmoordneigingen af te helpen. Als zelfbeschikking vooropstaat, moeten ze daarmee ophouden. Als zelfbeschikking werkelijk de ultieme ratio is, dan moet onze samenleving stoppen met drugspreventie. Als iemand zin heeft om zich te pletter te roken, te snuiven of te spuiten, dan moet hij daartoe de wettelijke vrijheid krijgen. Als zelfbeschikking het eerste criterium is, moeten we toestaan dat iemand verlangt om door klonen zichzelf in zijn kind terug te zien. Als zelfbeschikking werkelijk voorop staat, dan…(vul zelf in)… (Mark Van De Voorde in Kerk en Leven 7/11/2001)
     
  4. De uitbreiding van euthanasie tot mensen die uit hun psychische lijden willen vluchten.
    "Mensen met ervaring in de psychiatrische zorgverlening weten dat er veel psychisch lijden is en dat dit lijden op sommige momenten ondraaglijk is. … De vraag om uit die situatie van onmacht en uitzichtloosheid te worden bevrijd, krijg je in de psychiatrische zorgverlening dan ook vaak te horen. Maar die vraag om hulp verwarren met de vraag om euthanasie is een fatale vergissing. Het is juist de taak van de hulpverleners om wegen te exploreren die het lijden kunnen verzachten, eventueel wegnemen of in een meer draaglijke verhouding brengen. … Er is iets fundamenteels mis met de hulpverlening als ze in die situaties alleen het negatieve antwoord van de dood kan geven." (zie R. Stockman in Gevaarlijke verruiming, Tertio, 30/01/2002 p. 12)
    "Wij vrezen dat we binnen de psychiatrie wel eens geconfronteerd kunnen worden met patiƫnten die lijden aan een depressie of een manisch-depressieve stoornis, of schizofrene patiƫnten die ons de vraag stellen naar euthanasie omdat ze 'ondraaglijk lijden'. En het lijden van een depressieve patiƫnt is inderdaad ondraaglijk, geen enkele psychiater zal er aan denken zo iets te betwisten. Dit probleem van het actief verlangen dat er aan het leven, dat ondraaglijk geworden lijkt, een einde te stellen, confronteert ons toch wel met heel bijzondere en hele delicate vragen."
     
  5. De mogelijkheid om ook in een niet-terminale fase de vraag naar euthanasie te stellen.
    "In artikel 3 van het wetsvoorstel werd het begrip 'terminale fase' geschrapt. Het lijdt geen twijfel dat dit een enorme verbreding van het toepassingsgebied van de euthanasie met zich meebrengt. En eigenlijk past de term 'euthanasie' niet meer, maar dient er veeleer van 'hulp bij zelfdoding' te worden gesproken. … Als een zwaar depressieve patiĆ«nt vrijwillig, overwogen en herhaaldelijk het verlangen uit om uit dit leven te stappen, dan biedt het voorstel daartoe de mogelijkheid onder de dekmantel van euthanasie. Kan de geneeskunde zover evolueren dat ze zelfdoding gaat steunen en bevorderen?" (zie R. Stockman in Gevaarlijke verruiming, Tertio, 30/01/2002 p.12)
     
  6. Gevaar op verdere verruiming.
    "De euthanasiesfeer kan in die zin evolueren dat men ook aan andere groepen, zoals zwaar dementerende bejaarden en zwaar mentaal gehandicapten, het recht op verder leven ontzegt. In een utilitaristische en hedonistische samenleving zou het wel eens als een misdaad kunnen worden bestempeld dat we onze zorg en middelen nog voor deze mensen aanwenden." (zie R. Stockman in Gevaarlijke verruiming, Tertio, 30/01/2002 p.12)
     
  7. Het probleem van de wilsbeschikking bij wilsonbekwamen.
    Zelfs al aanvaardt men dat de mens het recht heeft over zijn leven te beschikken, hoe kan men weten of, eens het ogenblik gekomen, hij/zij er nog steeds zo over denkt?
     
  8. Palliatieve zorg en euthanasie brengt men naar voor als twee naast elkaar staande alternatieven.
    "Goede palliatieve zorg kan ervoor zorgen dat slechts de echte euthanasievragen behouden blijven. Wil men vermijden dat euthanasie verwordt tot een snelle gemakkelijkheidsoplossing die schaamteloos het eigen palliatieve onvermogen camoufleert (en wie wil dit niet?) dan is een aanpassing van de huidige wetsvoorstellen -veel meer aandacht voor palliatieve zorg, ook in de wetsvoorstellen betreffende de euthanasie- dringend nodig. (zie synthesetekst van de Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen in hun standpuntbepaling van 20/12/1999)

In Knack van 28 november 2001 vind je een uitgebreid artikel over lacunes in het wetsvoorstel onder de titel 'Sterven bij het leven'.

Enkele standpunten i.v.m. euthanasie en i.v.m. het wetsvoorstel

Dementerende ouderen vormen sowieso al ƩƩn van de meest kwetsbare groepen binnen onze samenleving. Wanneer deze patiƫnt dan nog eens opgezadeld wordt met de mogelijkheid om voor euthanasie te kiezen, wordt hij alleen maar kwetsbaarder. Bovendien wordt de groep van dementerenden de volgende jaren alleen maar groter en zal de opvang van en zorg voor dementerenden een zware financiƫle belasting worden voor onze samenleving. Hun levens vroegtijdig beƫindigen zou een grote besparing kunnen zijn. Hoe vrij in hun keuzes zijn de kwetsbare, dementerende ouderen nog in zo'n maatschappij als de onze, die vaart onder het primaat van het economische principe, in een maatschappij die oog in oog staat met de uitdaging van voor een alsmaar groter segment van ouder en zorgbehoevend wordenden zorg te dragen? Het antwoord op die vragen, dient m.i. een zorgvuldig en humaan antwoord te zijn.
Moeten we ons inderdaad niet aansluiten bij Simone de Beauvoir die stelde dat het lot van de bejaarden een graadmeter is voor de beschavingsgraad van een maatschappij?

Dr. An Haekens
Arts en gerontopsychiater
U.Z. Leuven - Psychiatrisch ziekenhuis Broeders Alexianen, Tienen

Standpunt van de Commise voor Medische Ethiek van de Faculteit Geneeskunde aan de K.U. Leuven

Recht op waardig sterven ijvert voor de maatschappelijke en juridische erkenning van het recht op waardig sterven en op vrijwillige milde dood en strijdt voor erkenning en uitvoering van het 'levenstestament' waarin bewuste mensen hun wil te kennen geven voor situaties waarin zij door mentaal trauma of mentale degradatie (diepe dementie, diep aanhoudend coma,...) wilsonbekwaam zouden worden.

De Kerk over euthanasie

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/leven_god.jpg

In juli 2001 wijzen de Belgische bisschoppen, in hun eerste verklaring sinds 1994, het wetsvoorstel in scherpe bewoordingen af: euthanasie is 'moreel onaanvaardbaar' en 'in strijd met wat tot de kern van een humane samenleving hoort'. Euthanasie is altijd 'het bewust doden van een mens'.

BELGISCHE BISSCHOPPEN SPREKEN ZICH UIT OVER WETSVOORSTEL EUTHANSIE EN PALLIATIEVE ZORGEN (dinsdag 3 juli 2001)

Binnenkort begint de Senaat de bespreking van een wetsvoorstel betreffende euthanasie en palliatieve zorg. Naar aanleiding hiervan willen wij nogmaals uitdrukkelijk stellen dat het scheppen van een wettelijk kader voor euthanasie volgens ons moreel onaanvaardbaar is. Een dergelijke wet is immers in strijd met wat tot de kern van een humane samenleving hoort, nl. de fundamentele eerbied voor het menselijke leven en de zorg voor de meest kwetsbare mens.
Levensbeƫindigend handelen, ook op verzoek van de patiƫnt, betekent altijd het bewust doden van een mens. We begrijpen niet dat men dit wettelijk wil regelen juist nu men in vele delen van de wereld bijzonder gevoelig is geworden voor de bescherming van het leven van iedereen. Bovendien beschikt de geneeskunde vandaag over meer kennis en middelen dan ooit tevoren om pijn onder controle te houden.

Waartegen wij ons verzetten
Het wetsvoorstel dat de Senaat weldra zal bespreken is bovendien zeer verregaand. Het wil het opzettelijk levensbeƫindigend handelen niet alleen toelaten voor wie fysiek ondraaglijk lijdt en zich daarbij in een medisch uitzichtloze toestand bevindt, maar eveneens voor wie in een gelijkaardige situatie ondraaglijk psychisch zou lijden. In die situaties zal zelfs niet vereist worden dat de patiƫnt die om euthanasie verzoekt, binnen afzienbare tijd zal overlijden. Euthanasie zal bovendien mogelijk worden voor mensen die hun wil niet meer kunnen uiten, maar die eerder in hun leven een wilsverklaring schreven.
De wet, kan men opwerpen, verplicht toch niemand tot euthanasie? Rechtstreeks natuurlijk niet. Maar wij vrezen heel sterk dat de wettelijke mogelijkheid tot levensbeƫindiging een sociale druk zal doen ontstaan op de zwakste mensen, die ertoe zal leiden dat zij zichzelf sneller als "niet meer gewenst" zullen ervaren en van daaruit het verzoek om levensbeƫindiging zullen uitspreken om anderen niet langer tot last te zijn. Signalen uit het veld bevestigen deze vrees.
In het bijzonder voor de roeping van de artsen houdt zo'n regeling een ingrijpende, negatieve wijziging in. Zij zullen immers diegenen zijn die de euthanasie uitvoeren. Dit zet de zo noodzakelijke vertrouwensrelatie tussen de patiƫnt en de familie aan de ene kant en de arts en eigenlijk alle verzorgers aan de andere kant, wel heel erg onder druk. Wie opkomt voor euthanasie in naam van de individuele vrijheid moet zich rekenschap geven welke negatieve invloed dit meebrengt voor het hele medische beroep.

Waarvoor wij opkomen
Dat wij door dit verzet mensen onnodig en uitzichtloos zouden willen laten lijden in het vooruitzicht van de dood, is niet waar en treft ons diep. Al vele eeuwen ondersteunt de Kerk met vele mensen en middelen de zorg voor de lijdende en stervende mens. De Kerk heeft zich ook al herhaaldelijk uitgesproken tegen therapeutische verbetenheid. En zij ondersteunt krachtig, in het bijzonder in ons land met zijn vele christelijke verzorgingsinstellingen, de verdere uitbouw van de palliatieve zorg.
Als wij zeggen dat euthanasie verkeerd is, dan is dat dus niet uit ongevoeligheid, maar juist om te verhinderen dat we eindigen in een kille en pragmatische samenleving die aan tederheid te kort schiet en voor het menselijke lijden bij het levenseinde geen andere uitweg meer aanbiedt dan de mens die lijdt, te doden.
Maar er is meer. Naast de strikte medische aspecten confronteert de problematiek van de euthanasie ons onvermijdelijk met de vraag naar de zin van het lijden en van het leven zelf. Lijden bestrijden is voor ons niet alleen een medisch-technische aangelegenheid. Het houdt ook in dat we daarnaast de nodige aandacht schenken aan de zingevingsvragen die de lijdende mens zich stelt. Wil onze maatschappij deze waarachtige solidariteit nog voldoende opbrengen?
We onderschrijven voluit de aanbeveling van de Raad van Europa van juni 1999 waarin o.a. gesteld wordt dat het hele gamma van palliatieve zorg voor iedereen toegankelijk moet zijn, dat mensen recht hebben op informatie over hun toestand, dat ze niet tegen hun zin mogen worden behandeld, dat ze recht hebben op pijnbestrijding en niet bang hoeven te zijn om te wegen op hun familie en de samenleving. Wij juichen het toe dat de Senaat daarvan werk wil maken. Maar we kunnen er niet mee akkoord gaan dat dit gekoppeld wordt aan een wettelijke regeling voor euthanasie. Ook daarvoor sluiten wij ons aan bij de hiervoor geciteerde aanbeveling van de Raad van Europa die opzettelijke levensbeƫindiging van ongeneeslijke en stervende mensen eveneens in alle duidelijkheid afwijst.

De bisschoppen van Belgiƫ, 3 juli 2001

Een meer uitvoerige verklaring over ditzelfde onderwerp publiceerden de bisschoppen in 1994 de verklaring: 'Mensen begeleiden als de tijd van sterven nadert' Verklaring van de Bisschoppen van Belgiƫ, nr. 19. Nog steeds verkrijgbaar bij Licap, (02)509 96 72.

Het Vaticaan over euthanasie - van de pauselijke academie voor het leven

BRUSSEL (KerkNet/RKK/InterKerk) - De verklaring van het Vaticaan met ethische beschouwingen over euthanasie (van 9 december 2000) is vanaf 23 juni 2001 ook in het Nederlands beschikbaar. Het document werd opgesteld door de Pauselijke Academie voor het Leven. De Nederlandse stichting InterKerk uit Poeldijk vertaalde de tekst. De discussie over euthanasie brak in de jaren zeventig in alle hevigheid uit. Nederland werd koploper en keurde onlangs ook een omstreden euthanasiewet goed. "De Kerk heeft deze ontwikkeling met aandacht gevolgd. Zij heeft hierin een uiting van geestelijk en moreel verval van de waardigheid van de stervende en een 'gemakzuchtige' manier om de patiƫnt van zijn werkelijke noden te onthouden herkend".

Het document stelt twee belangrijke uitgangspunten - het principe van de autonomie van het individu en de 'min of meer' uitdrukkelijke overtuiging van de ondraaglijkheid en de nutteloosheid van de pijn - in vraag.

Het document van de Pauselijke Academie brengt begrip op voor de pijn van het lijden van de patiƫnten; maar wijst er ook op dat die pijn "meer dan ooit" onderdrukt kan worden dankzij adequate anesthesie en palliatieve behandeling, die aangepast is aan de mate van de pijn. "Eventuele verzoeken om te mogen sterven van personen die ernstig pijn lijden, houden bijna altijd een indirect verzoek in zowel om meer aandacht en interesse van het personeel dat hen verzorgt als om een passende behandeling".
Het document formuleert scherpe kritiek op het principe van het zelfbeschikkingsrecht dat het beƫindigen van het eigen leven of dat van een ander niet kan rechtvaardigen. "Persoonlijke vrijheid veronderstelt allereerst dat men leeft en dat houdt de verantwoordelijkheid in van het individu, dat vrij is waarlijk het goede te doen". Het leven, zo voegt de academie eraan toe, is een geschenk waarvan de mens nooit de absolute meester kan zijn. Daarom moeten de uitgangspunten bij de discussie rond euthanasie het respect voor het leven en voor de waardigheid van de persoon zijn. "Bij het naderen van de onvermijdelijke dood is het toegestaan om bewust af te zien van behandelingen die het leven op een precaire en penibele wijze zouden kunnen verlengen". Tegelijkertijd wordt gepleit voor de thuiszorg, vooral van kankerpatiƫnten, de psychologische en geestelijke ondersteuning van de familie van de zieke en de verdere uitbouw van de professionele omkadering.

Wie de verklaring over euthanasie wil nalezen, kan een exemplaar aanvragen bij de Stichting InterKerk, Poeldijk, Nederland.

2002-04-17 VATICAAN (KerkNet/RadVat) - De sinds gisteren demissionaire Nederlandse Minister Els Borst kwam in opspraak door haar uitspraak 'Het is Volbracht" toen de euthanasiewet door de Eerste Kamer was geloodst.

Volgens professor Bernard Crul van de Universiteit van Nijmegen wordt de vraag om euthanasie in hoge mate bepaald door de houding van de mensen die een zieke omringen. Hij zei dit in een interview met Radio Vaticaan over de Nederlandse euthanasiewet, die op 1 april van kracht werd.

Crul hamerde er in het gesprek op dat de notie “ondraaglijk lijden” erg vaag is. Hij verwijst naar gesprekken met andere artsen, die hem vertelden dat ze in bepaalde omstandigheden niet tot euthanasie zouden overgegaan zijn als ze geweten hadden weke mogelijkheden er nog bestonden.

Rust en bemoediging
“Een andere belangrijke factor is het gedrag van de mensen die de persoon omringen. Wanneer die rustig en bemoedigend zijn, dan wordt het lijden verminderd".
“Volgens mij worden verschillende verzoeken voor euthanasie aan de patiĆ«nt geĆÆnsinueerd door de atmosfeer die hem of haar omringt".
"Als de patiĆ«nt ervaart dat zijn aanwezigheid als zieke niet gewenst is, omdat zijn toestand te ernstig is en waarbij vrienden en familie niet in staat zijn om met de spanning, die door het lijden veroorzaakt wordt, om te gaan – dan voelt hij of zij zich sterk gedreven tot euthanasie”.

Euthanasie en minderjarigen
Professor Crul keert zich vooral tegen de mogelijkheden voor minderjarigen om euthanasie te plegen. Jongenen van 16 jaar kunnen voortaan immers die stap zetten.
“Ik ben volledig gekant tegen zo’n oplossing. Depressie is een vaak terugkerende diagnose tijdens de adolescentie”.

Wat de ethische dimensie betreft, meent Crul dat men de last van de beslissing niet alleen bij artsen kan en mag leggen. “De gemeenschap en de samenleving moet de zieken steunen en hen de mogelijkheid geven waardig en rustig te sterven. Men kan dit niet tot een medisch probleem reduceren. Dit is veel ruimer want ook de samenleving is erbij betrokken”.

Palliatieve verzorging
Professor Crul erkent het belang van de palliatieve verzorging, die ondertussen al een eind ver gevorderd is. Al erkent hij dat ook die niet alle problemen kan oplossen. Er moet volgens hem een evenwicht gevonden worden tussen het lijden dat de patiƫnt kan dragen en de verzachting daarvan door de palliatieve verzorging.

“Ik heb patiĆ«nten die me zeggen: dokter, ik zal om euthanasie verzoeken als ik niet langer uit mijn bed kan. Maar wanneer ze zich dan uiteindelijk in die situatie bevinden, en bedlegerig zijn, dan vragen ze niet meer naar euthanasie omdat ze geleerd hebben de nieuwe situatie te aanvaarden. Ze voelen zich daarbij vaak ook sterk gesteund door het medische personeel en hun geliefden”

Evangelium vitae

Paus Johannes Paulus II gaf op 25 maart 1995 de encycliek "Evangelium Vitae" uit over de waarde en onaantastbaarheid van het menselijk leven.

Thomas van Aquino: Euthanasie is moord

Although it is often called "mercy killing," euthanasia is usually the result of "misplaced compassion" (Evangelium Vitae Ch. 15).

Euthanasia is similar to suicide in that death is judged to be the only way to alleviate the suffering of the victim. This action, like suicide, is in opposition to natural law: "the ultimate and most fearsome evil of this life is death … Therefore to bring death upon oneself in order to escape the other afflictions of this life, is to adopt a greater evil in order to avoid a lesser" (ST II-II, Q. 64, Art. 5).

In "assisting" another individual to death, one brings a great evil in order to avoid a lesser.

Pope John Paul II argues that euthanasia is sanctioned by many because of the belief that death is sometimes preferable to suffering. Such a view opposes natural law and "fails to perceive any meaning or value in suffering" (EV Ch. 15).

Surely, everyone must admit that suffering is part of humanity. Thus, in choosing death over suffering, one denies that "God is Lord of death and life" and disrespects "the nature which God has made" (ST II-II, Q. 64, Art. 6).

6. Websites

Lesimpulsen

1. Euthanasie: feiten en wetgeving

'Jaarlijks zeker 20.000 levensbeĆÆndigingen in Vlaanderen' in De Standaard 24 januari 2000

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/euthanasie1.jpg

BRUSSEL -- Aan minstens 20.000 van de jaarlijks 56.000 sterfgevallen in Vlaanderen gaan medische handelingen met een levensverkortend effect vooraf. Het is een breed gamma van handelingen. Zowat 600 daarvan heten euthanasie. In zeker 1.000 gevallen wordt een dodend middel toegediend zonder verzoek van de patiƫnt. Dat blijkt uit onderzoek van acht wetenschappers - artsen, sociologen, ethici, filosofen - die aan de Vrije Universiteit Brussel, de Universiteit Gent en de Katholieke Universiteit Nijmegen artsenbeslissingen over het levenseinde bestuderen. Ze onderzochten 1.925 sterfgevallen in Vlaanderen. Hun bevindingen zijn nog niet gepubliceerd. Ze bevestigen vandaag in een Opinieartikel in De Standaard dat dit uitgebalanceerde onderzoek cijfers oplevert die dichtbij de hypothese-cijfers liggen die voortkwamen uit een vooronderzoek in Hasselt. Hun conclusies gelden voor Vlaanderen. Van de 56.000 sterfgevallen in ziekenhuizen of in thuiszorg zijn er zeker 20.000 (36 procent), wellicht meer, voorafgegaan door een medische beslissing die normaal een levensverkortend effect heeft. Straks wordt in bijna de helft van de gevallen het tijdstip van het levenseinde bepaald door een medische beslissing: een beslissing om iets te doen of iets niet te doen. De levensverkorting slaat meestal op enkele dagen of uren. Van die minstens 20.000 zijn er minstens 9.000 waarin de arts voor de pijn- of symptoombestrijding een dosering gebruikt die zo hoog is dat ze normaal levensverkortend werkt; minstens 9.000 waarbij een behandeling die normaal levensverlengend is, gestopt of niet gestart wordt (kunstmatige vochttoediening, beademing); en minstens 2.000 waarbij dodende middelen gebruikt worden. In "enkele tientallen gevallen'' verstrekken de artsen die aan patiƫnten als hulp bij zelfdoding; in, "enkele honderden gevallen'' gebruikt de arts ze bij euthanasie (dus op verzoek van de patiƫnt); in "zeker 1.000 gevallen'' worden letale middelen toegediend zonder verzoek van de patiƫnt. Dit komt hier veel meer voor dan in Nederland. Levensverkorting was het doel of een neveneffect van de medische beslissing in "zeker 5.000'' gevallen (9 procent); naast de 2.000 toedieningen van dodende middelen dus minstens nog in 3.000 andere gevallen. De onderzoekers kunnen nog geen nadere details verstrekken, maar wilden deze eerste maar vaststaande cijfers "niet weghouden uit het debat''. Ze tonen dat euthanasie geen marginaal verschijnsel is, maar dat het levensbeƫindigend handelen veel breder is. Die andere vormen van levensbeƫindigend handelen roepen even grote of nog grotere ethische vragen op, onder meer de hulp bij zelfdoding en vooral de toediening van dodende middelen zonder verzoek van de patiƫnt. Luc Deliens, woordvoerder van de groep, zei aan De Standaard dat regelgeving over levensbeƫindiging vooral "zorgvuldiger medisch handelen moet beogen''. De onderzoekers blijken van oordeel te zijn dat in Nederland zorgvuldiger gehandeld wordt.

Didactische suggesties
  • Vooraleer men de tekst met de feiten brengt, kan men de leerlingen laten vertellen wat zij weten over euthanasie en over wat er te gebeuren staat m.b.t. euthanasie in BelgiĆ«. Dit biedt de mogelijkheid om het begrip 'euthanasie' en de afbakening ten aanzien van andere medische beslissingen omtrent het levenseinde aan te brengen. Men kan ook met de leerlingen het wetsvoorstel rond euthanasie bekijken (zie achtergrond). Een goede samenvatting van het wetsvoorstel vind je terug in een artikel van De Standaard van 25/10/2001: 'PS wil aan euthanasiewet niets meer veranderen'.
  • De leerlingen lezen het bovenstaande artikel. Beslissingen van artsen over het levenseinde van patiĆ«nten zijn geen marginaal verschijnsel. Toch komt opzettelijk levensbeĆ«indigend handelen niet zo vaak voor. Wel problematisch is dat bij 3 van de 4 beslissingen patiĆ«nten daar niet hadden om gevraagd. De arts en/ of de naasten beslissen… Heel wat terminale zieken worden 'geruisloos' uit hun lijden verlost. Het is goed dat er een regeling komt die een einde maakt aan het bestaan van grijze zones waarbij elke vorm van euthanasie afhankelijk is van subjectieve interpretaties en sociale factoren zoals de persoonlijkheid van de arts of de patiĆ«nt. De vraag dringt zich op hoe we in deze schemerzone de rechten van de patiĆ«nt en van zijn naastbestaanden veilig kunnen stellen.
    Mogelijke vragen zijn:
    • Maak een schema met de verschillende beslissingen omtrent het levenseinde en de cijfers.
    • Komt euthanasie volgens jou vaak voor?
    • In bepaalde gevallen spreekt men over een "schemerzone". In welke gevallen?
    • Welke personen spelen een rol in geval van levensbeĆ«indiging?
    • Is het nodig dat de wet het leven van mensen beschermt? Waarom wel/niet?

Juridisering: meer regels dan deugden (Mark Desmet in 'Is lijden mensonwaardig?')

"Hoe bevorder je het goede in een maatschappij? Door goede regels te ontwerpen die ieders plichten omschrijven en ieders rechten en vrijheden garanderen. De euthanasiewetgeving in Nederland, de abortuswetgeving en het euthanasiedebat in BelgiĆ« zijn daar duidelijke voorbeelden van: ethische problemen worden op een juridische manier 'opgelost'. Als je aan bepaalde zorgvuldigheidseisen voldoet, dan kan het. Daarbij treedt soms een ver(m)enging op in de geesten, een soort farizeĆÆsme: wat juridisch juist is, is ook ethisch juist… Het regeldenken heeft in het algemeen een aantal voordelen.Het geeft 'grond onder de voeten', een zeker gemak van handelen in een zeer complexe maatschappij: je weet waar je je aan moet houden. Het is in principe helder en controleerbaar… Maar er ontbreekt iets. Bij werkelijk belangrijke dingen van het leven - huwen, scheiden, een kind, abortus, euthanasie - beslissen we niet volgens regels en rechten. Veeleer vallen we terug op intuĆÆties en gevoeligheden die zich in de loop van onze levensgeschiedenis gevormd hebben… Vooral echter wekt de huidige tendens tot regelgeving de indruk dat alles 'geregeld' kan worden. Maar het probleem van het lijden kan nooit 'geregeld' worden. Het openstaan voor de waardigheid van de lijdende mens kun je niet met wetten en regels afdwingen. Behalve regels zijn er dan ook bepaalde attitudes, grondhoudingen of 'deugden' nodig. Welnu, de ethische bijdrage van de palliatieve zorgbeweging situeert zich voor mij niet als dusdanig op het terrein van de discussie over de behoefte aan regelgeving bij levensbeĆ«indiging. Veeleer draagt zij bij tot de ontwikkeling van bepaalde attitudes, grondhoudingen en 'deugden' in de omgang met de lijdende mens. Palliatieve zorg promoveert een cultuur van leven-in-het-lijden. Maar het is zeer de vraag of onze maatschappij reeds voldoende doordrongen is van de noodzaak van een dergelijke cultuur."

Didactische suggesties

  • Aan de hand van de tekst van Marc Desmet over juridisering kan men aan de leerlingen de vraag voorleggen of een ethische kwestie zoals euthanasie ook juridisch moet worden geregeld.
  • Je kan de leerlingen zelf de stand van zaken met belangrijke commentaren laten opzoeken op internet. 
  • Welke voordelen biedt de wet? Wat ontbreekt?
  • De belangrijkste bedenkingen bij de wetsvoorstellen laten opsommen en verduidelijken (zie kritieken op het wetsvoorstel onder achtergrondinformatie)
  • Kan het dat artsen beslissen over levensbeĆ«indiging zonder dat de patiĆ«nt (en/of de familie) op de hoogte is?

2. Euthanasie: culturele en economische context

Cursus overgenomen uit

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/boom_avondrood(1).jpg

"Het gezin P. kende ik al vele jaren. Mevr. P. was een actieve levenslustige vrouw met een leidinggevende positie in de reiswereld. Mede daarom besteedde ze veel aandacht aan haar uiterlijk. Haar man was ambtenaar geweest, vervroegd gestopt met werken, sindsdien huisman, liefhebber van onder andere tuinieren. In tegenstelling tot zijn vrouw was hij wat zwaar op de hand; zijn behoefte aan sociale contacten was gering. Hun twee kinderen waren al jaren het huis uit. Zolang ze nog thuis woonden en de ouders beiden een volle baan hadden, leidde het contrast in persoonlijkheden niet tot grote spanningen. Nadat de kinderen vertrokken waren, en zeker na zijn vervroegde pensionering, waren er regelmatig conflicten tussen de heer en mevrouw P.

Ze was nu 61 jaar oud en werd ziek: kanker, al spoedig met uitzaaiingen, onder andere in de huid, nu en dan zwerend en stinkend. Ze was incontinent voor urine en had daarom een catheter. "Ik ben m'n controle kwijt", zei ze daarover. Ze was moe, vrijwel geheel bedlegerig en at niet veel meer. Over pijn klaagde ze weinig, afschuw van haar aftakelende lichaam, en in het bijzonder de huidmetastasen noemde ze des te meer. Actieve levensbeƫindiging was al eerder ter sprake gekomen. Daar vroeg ze nu consistent om en zeer dwingend. Zoals ze geleefd had, wilde ze sterven: door zelf bij vol bewustzijn een drank in te nemen. De kinderen waren op de hoogte van haar voornemen tot actieve levensbeƫindiging. Het was hen eerder meegedeeld dan voorgelegd. Ze konden weinig anders doen dan ermee akkoord gaan.

Haar man was niet aan actieve levensbeĆ«indiging toe. Hij toonde in deze periode een grote behoefte om haar te verzorgen. Hij leek respijt te willen om nog in hun relatie te investeren. Haar reactie was heftig: hoe sneller ze het drankje kreeg hoe liever het haar was. Tegen mij zei ze, terwijl hij in een hoek van de kamer aanwezig was: "Wilt u hem zeggen dat ik ĆØcht dood wil?", daarbij een wegwerpgebaar in zijn richting makend. En, haar wens dubbel bekrachtigend: "De kinderen zijn het er ook al lang mee eens."

Inmiddels verslechterde haar lichamelijke conditie steeds meer. Toen ze ook nog fecaal incontinent werd, was voor haar de maat vol. De ontluisterende aftakeling en de verafhankelijking aan haar (te) zorgzame man waren nu zodanig dat uitstel voor haar niet meer op te brengen was. Op een avond, twee dagen later, heeft zich in de woonkamer met gesloten gordijnen de zelfdoding in aanwezigheid van haar echtgenoot, haar dochter en mij voltrokken op hĆ Ć r manier.

Deze hulp bij zelfdoding heb ik vervolgens gemeld bij de gemeentelijke lijkschouwer. Ik overhandigde mijn verslag, voegde haar euthanasieverklaring en het rapport van de geconsulteerde arts daarbij. Twee weken na het overlijden ontving ik een boekenbon van meneer P. als dank voor de goede zorgen, en vijf maanden later werd mij namens de Hoofdofficier van Justitie meegedeeld dat het Openbaar Ministerie te Amsterdam geen strafvervolging zou instellen."

Didactische suggesties

Hans Lam, huisarts in Aalsmeer, beschreef dit voorval uit zijn eigen huisartspraktijk in Kultuurleven van maart - april 2000. Hij voelt er zich niet helemaal goed bij en heeft twijfels of dit echt een 'goede dood', eu-thanatos was. "Het is een voorbeeld dat vragen en twijfels oproept en juist daarom geschikt is om de heersende normen te tonen" (p. 19).

  • Welke vragen en twijfels in verband met zelfbeschikking, verbondenheid, lijden, hulp bieden roept dit voorbeeld op?
  • Was deze zelfdoding met hulp een goede dood voor haar, voor haar man, voor de kinderen, voor de arts en voor de samenleving?
    • "voor mevr. P. was het leven en daarmee haar lijden ten einde, haar wens was vervuld. Voor haar was de 'goede dood', eu-thanatos, bereikt."
    • "De manier waarop mijn hulp bij zelfdoding is uitgevoerd, was voor de samenleving, gezien het afzien van vervolging, acceptabel. Binnen het heersende medisch-juridische vertoog was hier sprake van eu-thanatos."
    • "Door haar (wens tot) zelfdoding werd de relatieproblematiek aangescherpt en verhevigd. Zijn overmatige zorg correleerde niet met haar minimale zorgvraag (althans aan hem). Haar dwingende wens tot levensbeĆ«indiging was hier mede een reactie op. Een moeizaam rouwproces van de man was het gevolg. Wat voor haar goed was, was voor hem niet goed."
    • "Mijn reacties als deskundige waren ambivalent." (p.20)
  • Welke culturele mechanismen spelen een rol? Welke achtergronden, opvattingen en waarden spelen hier een rol bij het verzoek om hulp en bij het geven van hulp?
    • "allereerst valt in deze casus het belang van het uiterlijke op. Het fysieke lichaam van mevrouw P. werd aangetast en verminkt, waarmee haar identiteit veranderde… Euthanasie is een strategie om deze onaanvaardbare lichaams- en identiteitsaantasting vĆ²Ć²r te zijn, het is anders gezegd een omgang met sterven die voortkomt uit de ideologie die gezondheid en schoonheid waardeert en aftakeling en ziekte verbant." (blz. 21)
    • "ten tweede past euthanasie binnen de westerse individualistische cultuur waarin respect voor de autonomie centraal staat… In verregaande vorm wordt het omschreven met de zin:'ik denk, dus doe ik wat ik wil'… Het individu streeft hier naar ongebondenheid, vrijheid (van) en onafhankelijkheid… Deze op het ego gerichte vorm van autonomie is statisch. Mevrouw P. is een voorbeeld van statische autonomie. Ze hield geen rekening met haar man, kinderen of met mij. En daarmee hielp ze wel zichzelf maar niet de andere betrokkenen. De term eu-thanatos is in de casus van mevrouw P. mijns inziens dan ook niet op zijn plaats."(blz. 21)
    • "De derde factor bij euthanasie en hulp bij zelfdoding betreft de hulprelatie: men handelt uit barmhartigheid. Het gevaar van handelen uit barmhartigheid is eenzijdigheid. Eenzijdig vaststellen wat goed is voor een ander maakt haar of hem tot hulpbehoevend object in plaats van tot een gelijkwaardige partner in een zorgrelatie. Het gevaar van barmhartigheid zonder wederkerigheid (bekend onder de term paternalisme) is dat de ander tot meelijwekkend object en daardoor nog meer tot eenzaam lijdend subject wordt." (blz. 21-22)
  • Geef andere kenmerken in onze cultuur, die een rol spelen bij de vraag naar euthanasie.
    In zijn boek "Is lijden mensonwaardig?" schetst Marc Desmet een aantal andere kenmerken van onze cultuur die medebepalend zijn voor onze houding tegenover lijden en dus ook euthanasie. Zo spreekt hij o.m. over:
    • Grenzen op velerlei vlakken vallen weg. Alles moet kunnen.
    • De rol van de media die weinig ruimte laten voor de integratie van lijden in onze cultuur. Ze hebben hun eigen wetten en gewoonten. Media - tics
    • De economisering van de gezondheidszorg waarbij het ziekenhuis een medisch bedrijf is geworden waarbij productie (aantal prestaties en patiĆ«nten), snelheid van uitvoering (korte ligduur) en rendement (van de apparatuur) centrale parameters zijn geworden.
    • Onze maatschappij wil meer zien dan luisteren. De geneeskunde is zeer visueel geworden en brengt het luisteren naar de persoon zelf in gevaar.
    • Onze haastige tijdsbeleving biedt weinig plaats voor het lijden.
    • Ons algemeen beeld waarin mensen ziekte en dood beschouwen als iets dat bestreden moet worden.
    • Vaak ontbreekt een gemeenschap die nodig om het lijden waardig te dragen.

Euthanasie en andere culturen: Cursus overgenomen uit

"Door het klimaat gedwongen leven de Eskimo's in kleine groepen. Ze gedragen zich zeer onafhankelijk als individuen ten opzichte van elkaar, maar ook als familiegroepen zijn ze uiterst zelfstandig. Ieder heeft zijn / haar taak in het proces van voedselvoorziening en voedselverwerking. De tolerantie ten opzichte van groepsleden die insufficiƫnt zijn door bijvoorbeeld lichamelijke gebreken is groot, behalve in tijden van voedselschaarste. Dan zijn alle menselijke krachten noodzakelijk in het overlevingsproces. Niet kunnen meewerken en de anderen tot last zijn kan dan leiden tot de vraag om te helpen het leven te beƫindigen. De Deen Peter Freuchen beschrijft hier een voorbeeld van. Het betreft een gezin (met grootmoeder) dat noodzakelijkerwijs van het ene naar het andere jachtgebied trekt. De oude grootmoeder Naterk kan het gewenste tempo niet bijhouden en zegt tegen haar zoon: 'Je moet een iglo voor me bouwen, want ik moet nu alleen op reis'. De zoon Mala protesteert, hij wil haar niet missen, waarop ze nog twee dagen moeizaam verder reizen. Dan herhaalt Naterk haar verzoek en bouwt Mala een iglo. Ze kruipt erin en gaat op twee versleten huiden liggen. Mala snijdt een blok sneeuw los en sluit de iglo van buiten af. Naterk blijft achter en sterft. Het gezin trekt verder, maar Mala keert terug om de doodsrituelen te voltrekken opdat haar ziel niet bij de levenden blijft en geen onheil kan veroorzaken. Ook hier zijn helpen en geholpen worden ƩƩn groepsgerichte activiteit. Ze speelt zich af binnen de leefgroep die zelfstandig opereert. Levensbeƫindiging door iemand van buiten de groep wordt veroordeeld en als moord beschouwd. De helper is dan ook altijd een verwant uit de kleine leefgroep. De familiebanden zijn in het algemeen sterk, zodat levensbeƫindigende hulp met tegenzin wordt verleend. Maar bij voedselschaarste prevaleert het groepsbelang boven het individuele belang."

Didactische suggesties

De vraag om te sterven is in de geschiedenis steeds weer gesteld en om diverse redenen gehonoreerd. Levensbeƫindiging op verzoek komt (kwam) in verschillende samenlevingen voor. Aan de hand van deze casus van de levensbeƫindiging op verzoek bij de eskimo's kan men met de leerlingen op zoek gaan naar welke specifieke kenmerken en welke opvallende verschillen er zijn. We kunnen ons afvragen wat daaruit valt te leren met betrekking tot de Belgische situatie aan de hand van vragen als:

  • Wie beslist hier over levensbeĆ«indiging?
    'levensbeƫindiging op verzoek is een groepsactiviteit. Levensbeƫindiging op verzoek verbindt mensen, schept duidelijkheid in relaties. Zo hebben sommigen wel het recht, maar anderen absoluut niet, om levensbeƫindigende hulp te geven.'
  • Welke visie op euthanasie is hier aanwezig?
    'Euthanasie is hier een maatschappelijke strategie die gereguleerd wordt door levensbeschouwing en door overlevingsdrang, zowel fysiek als spiritueel. Helpen bij sterven wordt door sociale en culturele regels gestuurd.'
  • Wat is het verschil met het euthanasievoorstel bij ons?
    'Bij ons is geen sprake van sociale plicht. In onze samenleving gaat het om individuele nood en daaruit ontstaat de wens om het laatste stuk leven zo goed als kan zelf te beheren en te regisseren.'

Euthanasie en economische context

'Euthanasiewet maakt eenzaam', J. De Volder: Casus uit Tertio 31/10/2001, p. 1.

De 87-jarige Maria woont al enkele jaren in een 'seigneurie'. Ze is kranig, al heeft suikerziekte haar gezichtsvermogen danig aangetast. Maar wat haar zorgen baart is dat haar spaarcenten door het jarenlange verblijf in het home bijna volledig op zijn. In plaats van haar familie iets te kunnen nalaten, zal ze er binnenkort een beroep op moeten doen. "Misschien leef ik wel te lang", denkt ze steeds vaker. "Zal ik het daar eens met de dokter over hebben?"
Maria's gepieker hoeft niet noodzakelijk tot een euthanasieverzoek te leiden. Evenmin staat vast dat haar dokter op zo'n verzoek zou ingaan. Maar onmogelijk is het niet. En kans dat er, desgevallend, wordt vastgesteld dat het om een oneigenlijke euthanasie ging en dat de betrokken arts wordt veroordeeld, is bijzonder klein."

'Het laatste spuitje', Chris De Stoop in Knack 28/03/2001.
afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/euthanasie2.jpg

Patiƫnten doodspuiten om een bed vrij te maken: een verpleger klaagt wanpraktijken op de dienst Intensieve zorg aan.
Een tijdje geleden maakte een verpleegkundige, die in een groot ziekenhuis werkt, een rapport over de problemen die het gevolg zijn van de overbelasting op de dienst Intensieve zorg. De verpleger mag niet genoemd worden, want in de meeste instellingen is er over de kwaliteit van de zorg nog geen cultuur van bespreekbaarheid, wel integendeel. Wie de vuile was buiten hangt, mag harde maatregelen verwachten. Het is al bijzonder opmerkelijk dat deze verpleegkundige zijn kritiek alvast in een intern rapport durfde te verwoorden.
De dienst waarop de verpleger werkt, kampt regelmatig met een groot beddentekort. Dat werd al gedeeltelijk opgevangen door het in gebruik nemen van twee 'officieuze bedden', die er volgens het wettelijk kader dus eigenlijk niet mogen zijn. In theorie worden deze bedden als overflow gebruikt, bij uiterste noodzaak dus, maar in de praktijk zijn de bedden constant bezet, en dan nog is er een chronisch tekort.
In dat geval dient zich volgens deze verpleger de volgende gebruikelijke procedure aan: 'Bij extreme beddenschaarste vraagt men ons om zo vlug mogelijk een kamer vrij te maken, ofwel door een patiƫnt zo snel mogelijk naar een andere afdeling te transfereren, ofwel door bij NT-patiƫnten de euthanasieprocedure te acceleren. Dit gebeurt door de morfinepomp drastisch te verhogen en/of pentothal toe te dienen. Welke beslissing ook wordt genomen, deze manier van werken komt de kwaliteit zeker niet ten goede, niet voor de patiƫnt die naar een andere dienst wordt doorverwezen (en eigenlijk nog intensieve zorg nodig heeft), niet voor de patiƫnt wiens leven beƫindigd wordt, maar ook niet voor de patiƫnt die zich in alle vertrouwen laat opnemen op onze dienst.'
Het woord 'euthanasie' wordt hier, zoals zo vaak, ten onrechte gebruikt, want het op deze manier doodspuiten van patiƫnten heeft daar natuurlijk niets mee te maken: het gebeurt zonder de toestemming van de betrokkenen Ʃn alleen om een bed vrij te maken. Dat de patiƫnten de NT-status hebben, wil alleen zeggen dat men hen, als ze een zware crisis zouden krijgen, niet meer zou onderwerpen aan alle mogelijke technieken van reanimatie en levensverlenging. Maar dat is fundamenteel iets anders dan het doodspuiten van patiƫnten wegens overbezetting. Het is duidelijk dat verplegers, die voor dit werk moeten opdraaien, zich op ethisch Ʃn juridisch vlak aan ernstige risico's blootstellen.
De verpleegkundige legt verder in z'n rapport nog eens gedetailleerd uit hoe men vaak in allerijl patiƫnten probeert te transfereren van de dienst Intensieve zorg. En als dat niet meer lukt: 'Wanneer alle mogelijke transfers zijn uitgevoerd, wordt er gekeken of er geen NT-patiƫnten zijn waarbij de levensbeƫindigende behandeling kan worden versneld. Het is jammer te moeten ervaren dat eens de geneesheren de patiƫnt een NT-status hebben toegekend, de kamer in hun gedachten reeds vrij is. Dat hij nog moet overlijden, dat hij nog moet worden opgebaard, dat de familie nog moet komen, dat het lijk nog naar het mortuarium moet worden gebracht, de kamer moet worden gereinigd, enz., daar staan ze niet bij stil. Al wat telt, is zo vlug mogelijk plaats te ruimen voor een nieuwe patiƫnt, die ze dikwijls al hebben aanvaard nog voordat de kamer vrij is.'
De verpleger besluit dat deze situatie gelukkig niet dagelijks voorkomt, 'maar toch in die frequentie dat het zeker om aandacht vraagt.' Hij noemt het versneld beƫindigen van het leven 'geen menswaardige oplossing' voor een probleem van overbezetting en hij wijst erop dat deze werksfeer voor 'een hogere stress-factor en burn-out' bij verpleegkundigen zorgt. En zijn hardste conclusie: 'Het de-patiƫnt-staat-centraal-gevoel wordt overheerst door het geld-staat-centraal-gevoel.'

Didactische suggesties

Eenmaal euthanasie een recht is geworden, bestaat het gevaar dat onze samenleving oude, zieke mensen opzadelt met het gevoel dat ze alleen nog nutteloos zijn. Meer nog, ze kunnen schuldgevoelens krijgen, omdat ze, ziek en oud en duur voor de samenleving, nog in leven zijn. Met de casus van Maria kan men de leerlingen bewust maken van dit gevaar aan de hand van vragen als:

  • Welke motieven spelen bij Maria een rol om aan euthanasie te denken? Beoordeel die motieven.
  • Mogen financiĆ«le en economische motieven een rol spelen bij euthanasie?

Steeds vaker worden de kosten van de laatste ziekenhuisopname in rekening gebracht om in sommige gevallen euthanasie te verantwoorden. Patiƫnten zijn voor de ziekenhuizen nog steeds een rendabel gegeven. Die willen niks liever dan zoveel mogelijk patiƫnten opnemen. Een ziekenhuis is vaak geen caritatieve instelling, maar een bedrijf geleid door managers en financiers. Laten we hopen dat het nooit zover komt dat patiƫnten geƫlimineerd worden omdat zij niet langer winstgevend zijn voor het ziekenhuis. Het gevaar is niet denkbeeldig. Worden eventuele misbruiken om economische motieven door het huidige wetsvoorstel verhinderd? Heeft de patiƫnt daartoe enige garantie?

Wie dieper wil ingaan op de financiƫle en economische aspecten die samenhangen met euthanasie, kan met de leerlingen (fragmenten uit) het artikel van Lieve Wouters in Kerk en Leven van 22/08/2001 doornemen: 'Commotie over waardig sterven'.
Enkele stukjes hieruit:
"Een zekere maatschappelijke druk om voor euthanasie te kiezen is niet denkbeeldig. Het individualisme van onze samenleving heeft de familiale solidariteit voor een stuk beknot. Ouderen zijn in vele gevallen bang hun omgeving 'tot last te zijn'. Hun vraag naar euthanasie moet dan ook geĆÆnterpreteerd worden als een vraag naar een liefdevolle behandeling en aanwezigheid van geliefden. Het prijskaartje van palliatieve zorgen, thuiszorg of langdurige intensieve verpleging in het ziekenhuis is een ander belangrijk motief voor de vraag naar euthanasie. Men spreekt van de zogenoemde VREK-visie op gezondheid en maatschappij. Het letterwoord staat voor: voorziene uitgaven, rendabiliteit, economie en kiessterkte. Voorziene uitgaven slaat op het feit dat mensen die tot een sterk 'verbruikende categorie' behoren. Daarmee bedoelt men onder meer chronisch en psychisch zieken, niet meer zullen kunnen geholpen worden op het moment dat het geld, uitgetrokken voor deze groep, is opgebruikt. Wie niet op herstel kan rekenen en arbeidsongeschikt wordt, vormt een blijvende verliespost voor de staat, wat financieel gezien onverantwoord is. Mensen moeten rendabel zijn, heet het. Anders wordt hun leven nutteloos en gaat men spreken van mensonwaardigheid."

Marc Desmet schrijft in zijn boek 'Is lijden mensonwaardig?' op p. 39-41 over de 'economisering van het ziekenhuis': "Het ziekenhuis is een medisch bedrijf geworden waarbij productie (aantal prestaties en patiƫnten), snelheid van uitvoering (korte ligduur) en rendement (van de apparatuur) centrale parameters zijn geworden. Spreken over aandacht voor waardigheid in het lijden lijkt bij dit alles wel erg 'soft'. Dat gekwalificeerde en duur personeel tijd verliest bij iemand die lijdt, is in een dergelijke context storend en inefficiƫnt. Dit nutsdenken voert tot zinsverduistering: de zinvraag wordt gereduceerd tot een nutsvraag. Bovendien kan het besef dat vooral de laatste maanden van een patiƫnt de maatschappij veel geld kosten op het terrein van de gezondheidszorg, de druk om het lijden zo kort mogelijk te houden verhogen. Lijdenden passen niet goed in een economische logica van efficiƫntie, snelheid, productie, technische interventie en management."

De economische en financiĆ«le druk kan ook geĆÆllustreerd worden aan de hand van de problemen in de rusthuissector:

  • '24 rusthuizen in problemen' in De Standaard 14/03/2002.

  • Koppen van 12 maart 2002 (TV1): 'Afgedankt: bejaarden na faillissement rusthuis op straat gezet':

    "Het was hier goed, we kenden mekaar allemaal, we waren hier content. En nu schoppen ze ons buiten, bij de honden op straat." Joske is 89 en moet weg uit rusthuis 'Berkenhof' in Herent, bij Leuven. Het rusthuis is failliet verklaard, en in enkele uren tijd stonden alle bejaarden op straat. Op bevel van de rechter en de curator. Koppen-reporter Bjƶrn Soenens trok naar "Berkenhof" en trof er schrijnende toestanden aan. Het verdriet van de bejaarden, hun onmacht, hun nostalgie.

3. Tieners en euthanasie

Jongeren en euthanasie, een onderzoek van Joke De Wilde, studente orthopedagogie te Gent.

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/ondergaande_zon(1).jpg

Aan een kleine tweeduizend leerlingen uit het tweede en vierde middelbaar legde ze vijf concrete casussen voor met jongeren die zich in terminale of niet-terminale situaties bevinden en die al dan niet met pijn, afhankelijkheid, aftakeling of verminking te maken hebben. Uit de resultaten blijkt allereerst dat jongeren een onderscheid maken tussen terminale en niet-terminale casussen. Een ruime meerderheid kan begrijpen dat leeftijdsgenoten in een terminale en dus uitzichtloze situatie liever dood zijn. Als jongeren een volgorde moeten maken van situaties waarin euthanasie het meest verantwoord is, plaatsen ze een lichamelijke verminking met een normale levensverwachting boven een aftakelingsziekte zonder normale levensverwachting.

"Ik dacht, ik wil dood zijn": casus uit De Morgen, 17/03/2001.

"In een pas gepubliceerd onderzoek over jongeren en euthanasie zegt een meerderheid jonge Vlamingen een verminking erger te vinden dan een aftakelingsziekte. Een brandwonde of een been af is volgens hen een meer geldige reden voor euthanasie dan een ziekte als kanker. Freya Tots en Wouter De Laet zijn even jong als de ondervraagden en denken er anders over. Zij spreken immers uit ervaring.

Freya is een leuke tiener van bijna veertien met kleurrijke kleren en een zakje geluksstenen om de nek. Het lederen kleinood is donker van het vast te houden. Freya had redenen genoeg om geluk af te zweren. Toen ze twaalf was, ging ze met tics en pijn in de nek naar een dokter en kwam terug met een woord waarvan ze nog nooit gehoord had: hersentumor. Het bleek een niet te opereren goedaardig gezwel dat op een zenuw drukte en dat met chemo- en radiotherapie te lijf moest worden gegaan. Een lange weg van behandeling, haaruitval en slapte later, en nog steeds met de geluksstenen om de nek, wil ze haar kijk op haar ziekte wel eens geven.

"Toen ik hoorde wat ik had, wist ik absoluut niet wat het betekende. Ik weet nog dat ik pas besefte dat het niet plezant was toen ik doorhad dat mijn haar zou uitvallen. Ik moest elke week naar het ziekenhuis voor een inspuiting en mocht daarna enkel naar school als ik genoeg witte bloedcellen had. Nadien was er dagelijks radiotherapie en opnieuw chemo. Op de foto's zag ik de champignon krimpen tot een klein stipje, maar de nawerking van de behandeling was zwaar. Ik voelde me enorm slap en echt depressief. Dat ik in mijn school alleen maar half werk kon doen, maakte het nog erger. Ik dacht toen: 'Het is allemaal miserie. Ik wil dood.' In die periode was ik het liefst permanent in het ziekenhuis. Ik vond er rust en mensen die me begrepen."

Stel dat je had kunnen kiezen: en been geamputeerd of deze ziekte?
"Ik vind het allebei erg. Maar met een been minder kun je toch nog veel doen. Van kanker kun je sterven, en van verminking niet. Is een ziekte dan niet ergere? We moeten bovendien de ernst van ons leven op controle gaan."

De meeste jongeren denken daar anders over. Begrijp je dat?
"Een verminking zie je natuurlijk onmiddellijk. De jongeren van mijn leeftijd hechten vaak veel belang aan hun uiterlijk. Ik niet. Volgens mij kunnen ze helemaal niet begrijpen wat het is om ziek te zijn. Ze hebben weinig meegemaakt, wil ik zeggen. Ze zijn nog jong. Ik ben innerlijk veel ouder dan ik eruit zie. Ik kan veel beter praten met volwassenen over mijn ziekte dan met vriendinnen. Dat heeft te maken met veel in het ziekenhuis zijn. Een meisje met dezelfde tumor als ik is toch gestorven. Dan dacht ik wel eens: ga ik dan ook dood? Maar ik wist dat er goede behandelingen waren. Als ze mij vertellen dat ik toch zal moeten sterven, dan weet ik dat mijn mama alles zal doen wat ik nog zou willen doen. Ik heb dus geen angst om te sterven, want ik weet dat ik niet in verdriet zal doodgaan."

Waarom vragen zieke mensen naar euthanasie?
"Als ze beseffen dat de dokters niets meer voor hen kunnen doen. Als ze het echt niet meer zien zitten, en dat kan ik goed begrijpen. Maar alles hangt natuurlijk af van je toestand, van hoe je ouders voor je zorgen, van je leeftijd of de pijn die je hebt. Als ik een ander kind zag sterven, voelde ik me altijd heel raar. Ik wilde blijven leven. "

Wat zou je je leeftijdsgenoten willen zeggen?
"Dat ze niet altijd moeten denken: 'Oei, die gaat dood.' Gezwellen kunnen ook behandeld worden. Je kunt deze situatie niet zien als je er niet in hebt gezeten. Het gevoel slap te zijn en er geen greep op te hebben. Zelfs mijn mama, die me altijd vergezelt, weet toch niet wat het is om zelf een gezwel te hebben. Het is een ander wereld."

Didactische suggesties
  • Welke culturele mechanismen spelen een rol in de opvatting van jongeren?
  • Welke motieven heeft Freya om niet aan euthanasie te denken?
  • Welke boodschap spreekt zij uit voor haar leeftijdsgenoten?

4. Werken met video en film

Men kan zich de vraag stellen of jongeren die nooit met terminale zieken te maken hebben en dan plots in een klaslokaal moeten denken en spreken over euthanasie wel over voldoende inlevingsvermogen beschikken. Vaak worden nogal vrijblijvende antwoorden gegeven op vragen als "Wat zou jij doen als …". Dit probleem kan (gedeeltelijk) omzeild worden door te werken met concrete getuigenissen. Daarom zijn video's met levensgetuigenissen een uitgelezen middel om mee naar de klas mee te gaan. Vooral de eerste drie besproken video's bevatten nogal wat 'bruikbare' getuigenissen.

1. "Afzien van de pijn", BRT TV1 Panorama, donderdag 31/10/1990.

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/film.jpg

Getuigenis 1: het getuigenis van een vrouw, die in overleg met haar aan kanker lijdende man, door een arts een einde aan zijn lijden liet maken. Ze vertelt heel sereen over hoe ze die laatste maanden en uren met haar man heeft doorgemaakt. Het is een diep-emotioneel stuk televisie, zonder sentiment en zonder tranen. Het gaat over een weloverwogen keuze tussen ondraaglijke pijn en een zachte dood. Vandaar trouwens de titel van deze Panorama-uitzending: "Afzien van de pijn" (in de dubbele betekenis van het woord). Op de bewuste dag was het de echtgenote die zei: "Denkt ge niet, dat het ogenblik gekomen is om afscheid te nemen?" Heel sereen antwoordde de man "Ja, ik ben klaar."
"Ik heb het gedaan uit liefde en respect voor mijn man, en ik ben blij dat ik het gedaan heb. Net voor hij stierf zei hij: 'Ik hoop dat jij iemand vindt die voor jou doet wat jij voor mij hebt gedaan. Hij was mij zeer dankbaar, en daarom zal ik er nooit spijt van hebben'.

Getuigenis 2: een kankerpatiƫnte die op de palliatieve afdeling van het Sint-Jansziekenhuis in Brussel, in alle rust afzag van verdere zorgen en nu sereen wacht op wat het leven nog te bieden heeft. Ze zegt dat ze zich veel beter voelt sinds ze opgenomen werd in de palliatieve afdeling en ze legt uit waarom zij niet voor euthanasie kiest.

Getuigenis 3: een gesprek met Zuster Leontien, hoofd van de afdeling Palliatieve Zorgen van het Sint- Jansziekenhuis in Brussel. In haar boek 'Waarom nog euthanasie?' beschrijft Zr. Leontine dit interview op p. 82-83. Ze beklaagt zich erover dat een aantal uitspraken in de uitzending uit hun context zijn gehaald.

Getuigenis 4: gesprek met Lisette Custermans van de vrijzinnige vereniging Omega, die aan palliatieve thuiszorg doen.

Getuigenis 5: het getuigenis van een kankerpatiƫnte die zelf het ogenblik wil bepalen waarop ze een einde wil maken aan de pijn en aan haar leven en het recht op 'Waardig Sterven' opeist. De jonge, dynamische vrouw met borstkanker heeft een hele weg doorheen diagnose en therapie afgelegd. Zij is bijzonder moedig, onderneemt nog vele buitenlandse reizen en is zelfs nog Spaans beginnen te leren met het oog op komende vakanties. Zij getuigt dat zij kracht haalt uit het feit dat haar arts haar 'het nodige' gegeven heeft om er een einde aan te maken als het 'zover' is; ook haar zoon is hiervan op de hoogte.
In haar boek 'Waarom nog euthanasie?' vertelt Zr. Leontine op p. 84-85 dat deze dame een paar weken na de uitzending opgenomen werd op de palliatieve afdeling van St. Jan. "Toen de ziekte opnieuw toesloeg, en het eigenlijk 'zover' was, vroeg de zieke niet naar haar dodelijk spuitje, maar rende naar het ziekenhuis waar ze tot dan toe steeds met 'succes(!)' behandeld was. Toen haar toestand verergerde, kwam zij als vanzelfsprekend op de afdeling intensieve zorgen terecht, waar alle technische hulp zonder resultaat bleef, en waar ze alleen en verbonden met apparaten zou gestorven zijn, ware het niet dat haar zoon haar daar had weggehaald. Veel heeft ze niet meer kunnen beleven op de afdeling palliatieve zorgen, maar toen ik zag dat haar zoon en zijn vriendin haar in die twee dagen geen ogenblik alleen lieten, haar met liefde omringden, haar zachtjes toespraken, bij haar weenden, toen dacht ik: 'Hoe zou Rudy gereageerd hebben als hij zijn moeder op een dag dood zou aangetroffen hebben, zonder van haar rustig afscheid te hebben kunnen nemen?" (p. 84)

Didactische suggesties
  • Het eerste en vijfde getuigenis kunnen na elkaar bekeken worden.
  • Bij het eerste getuigenis. De leerlingen vatten het eerste getuigenis kort samen, reageren erop. Dit getuigenis kan uitgediept worden aan de hand van vragen als: Vond je dit een juiste beslissing ? Waarom? Wie heeft hier beslist? Wat vond je van de keuze van het moment waarop de dokter een eind maakte aan zijn leven? Waarom vond zijn vrouw dit juist zo moeilijk?
  • Bij het vijfde getuigenis. De leerlingen vatten het vijfde getuigenis kort samen en reageren erop. Dit kan uitgediept worden aan de hand van vragen als: Moet een mens zelf het moment kunnen bepalen waarop hij een eind wil maken aan zijn leven? Moet dit wettelijk geregeld worden? Wat leert ons het vervolg van haar verhaal? Is de levensdrang van de mens niet sterker dan het verlangen naar de dood?
  • Het tweede getuigenis en het gesprek met Zr. Leontien en Mevr. Custermans illustreren wat palliatieve zorg is. De leerlingen vatten eerst de gesprekken samen en reageren erop. Dit getuigenis en deze gesprekken kunnen uitgediept worden aan de hand van vragen als: Wat is het verschil met euthanasie? Waarom zijn zij tegen euthanasie? Hoe staan zij tegenover de dood?

2. Euthanasie? met bisschop Luysterman (KTRO)

Te bestellen via Braambos

Op 31 januari 1994 publiceerden de Belgische bisschoppen een verklaring met de titel 'Mensen begeleiden als de tijd van sterven nadert'. Het programma gaat in Gent, Turnhout en het Brugse kijken hoe men dat in de praktijk doet, waarop bisschop Luysterman vanuit de bisschoppelijke verklaring toelichting en commentaar geeft.
Deze uitstekende video biedt naast een aantal sterke getuigenissen een interessante kennismaking met de dienst Palliatieve Zorg Sint Vincentius in Gent.
Jan De Meester, directeur palliatieve zorg Sint Vincentius Gent: "Op onze afdeling, als je hier een eindje zou rondlopen, zou je merken dat hier meer vreugde is dan verdriet en daar zijn we heel gelukkig om. Mensen proberen nog te genieten van kleine dingen en wij helpen hen daarbij. Hoe raar het ook lijkt, mensen hebben hier niet veel tijd te goed meer, maar ze nemen er tijd voor: ze nemen tijd om samen te eten, ze nemen tijd om samen foto's te bekijken, mooie herinneringen … En vele mensen die voordien meer verdriet kenden dan vreugde, kennen hier mooie momenten…" Het bezoek eindigt in de kapel waar naast het kruisbeeld volgende tekst geafficheerd hangt: "En ik kan niet zoveel, ik ben maar een vriend op je weg, al uren en dagen lang. En ik kan alleen maar hopen dat je dit weet: je hoeft nooit alleen te vechten of te huilen als je een vriend hebt voor uren en dagen lang".
In het gesprek met Mgr. Luysterman wordt het standpunt van de Belgische Bisschoppen toegelicht. Hij geeft tevens enkele bedenkingen over (omgaan met) de dood in onze cultuur.

Didactische suggesties
  • Welke verschillen zijn er tussen een palliatieve afdeling en een andere afdeling in een ziekenhuis?
  • Hoe kijkt men in een palliatieve afdeling aan tegen de laatste fase van een mensenleven?
  • Waarom wil Vanessa graag helpen in een palliatieve afdeling?
  • Hoe staat men hier tegenover de dood?
  • In welke zin beĆÆnvloedt de houding tegenover de dood de houding tegenover euthanasie?

3. 'De goede dood', BRT TV1, Panorama 4/12/1997.

Aan de hand van fragmenten uit de film 'Minder dood dan anderen' en een gesprek met Frans Buyens, maker van de film is dit een pleidooi voor euthanasie. Het tweede deel van deze Pano-uitzending is een gesprek met prof. Wim Distelmans van de VUB, arts en hoofd van de dienst Palliatieve Zorg van het academisch ziekenhuis van Jette. Hij houdt een pleidooi voor euthanasie in noodsituaties. Dit kan slechts nadat alle palliatieve middelen zijn uitgeput en na voldoende overleg.
Ook Zr. Leontine heeft in haar boek 'Waarom nog euthanasie?' enkele bladzijden gewijd aan deze film van Frans Buyens. "Het is een mooie, levensechte film. … Waarschijnlijk zijn er heel wat gevallen waarbij de arts, geconfronteerd met zijn onmacht, voor zijn patiĆ«nt in geweten geen andere uitweg ziet dan in te gaan op zijn herhaald en bewust vragen naar levensbeĆ«indiging en het dan ook in alle eerbied en discretie op de best mogelijke manier volbrengt. … Al lijkt de stap voor mij persoonlijk moeilijk aanvaardbaar, toch kan ik alle begrip opbrengen voor de zieke die vanuit een voor hem of haar uitzichtloze situatie - fysiek, psychisch en sociaal - bewust kiest voor een 'vlugger' sterven"(p. 87-88)

Didactische suggesties
  • Welke culturele mechanismen spelen een rol? Welke achtergronden, opvattingen en waarden spelen hier een rol bij het verzoek om hulp en bij het geven van hulp?
  • Was de dood van deze vrouw een goede dood voor haar, voor haar zoon, voor de arts en voor de samenleving?
  • In welke gevallen vindt Prof. Distelmans euthanasie te verantwoorden? Ga jij akkoord of niet? Waarom?

4. 'Dokter Dood', BRT TV1, Panorama

Een reportage over de Amerikaanse arts Jack Kevorkian, die sinds 1990 meer dan 130 mensen geholpen heeft zelfmoord te plegen.

5. Willens en wetens, BRTN TV1, Panorama, 13/02/2000.

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/handen.jpg

Een reportage over het levenstestament en euthanasie. We bezoeken een instelling van demente bejaarden in Nederland. Men zoekt een antwoord op de vraag of men kan en moet ingaan op de wilsbeschikking van wilsonbekwamen.

Didactische suggesties
  • Kan en moet men ingaan op de wilsbeschikking van wilsonbekwamen? Waarom?
  • Indien ja: Wie beslist wanneer zo'n levenstestament wordt uitgevoerd?
  • Hoe kan men weten of , eens het ogenblik gekomen, hij/zij er nog steeds zo over denkt?

6. Andere mogelijks te gebruiken reportages en films

Films

  • Mar adentro, 2004.
    Film over RamĆ³n die al dertig jaar verlamd ligt in bed terwijl hij verzorgd wordt door zijn familie. Zijn slaapkamerraam is ook zijn enige raam naar de wereld. Hij kijkt uit over de zee waar hij vroeger zoveel ging zeilen. Dezelfde zee waar hij tijdens zijn jeugd een vreselijk ongeluk kreeg. Sindsdien is zijn enige doel zijn leven op een waardige manier te beĆ«indigen.

  • Minder dood dan de andere
    Frans Buyens, 1992 - duur: 95 minuten - Nederlands gesproken aankoop: VHS en boek: € 47,00
    Uit te lenen via wereldmediatheek.
    Deze film wil een pleidooi zijn voor verantwoordelijk leven en waardig sterven. De film is gebaseerd op het gelijknamig autobiografisch boek van de auteur-cineast. Het verhaalt over de dood van zijn broer, zijn vader en zijn moeder.
    De video wordt in omloop gebracht samen met de novelle 'Minder dood dan de anderen'.

  • Waar gebeurd, BRT TV1, 20/05/1997, film met commentaar
    In het eerste deel wordt de film 'Last wish' getoond. Het is een waar gebeurd verhaal over Ida Rollin die vecht voor een waardig levenseinde en euthanasie vraagt. De film is gebaseerd op de gelijknamige novelle van Betty Rollin. Na de film volgt een uitgebreid nagesprek met Prof. W. Distelmans, arts en hoofd van de dienst Palliatieve Zorg van het academisch ziekenhuis van Jette, een moreel consulente en drie mensen die van nabij (hun vader, moeder of echtgenoot) te maken hebben gehad met euthanasie.

Reportages (zie ook hierboven)

  • Dood op verzoek, reportage
    Ikon-documentaire, 1994, W. Van Oijen 20 oktober 1994 - 57 minuten
    Te huur of te koop bij Obed.
    Cees van Wendel de Joode was handelaar in geld. Na twee hartinfarcten besloot hij het rustiger aan te doen en opende hij, samen met zijn vrouw Anthoinette, een eethuisje. Maar toen bleek dat hij A.L.S. had, een ongeneeslijke spierziekte die doorgaans resulteert in een kort maar hevig aftakelingsproces. Eind 1993 constateerde zijn huisarts dat het einde onafwendbaar was. Cees woog alle mogelijkheden tegen elkaar af en besloot dat hij thuis wilde sterven, zonder kunstmatige voeding of beademing, op een moment dat hij zelf zou kiezen.
    Daar begint 'Dood op verzoek', de registratie van een proces van euthanasie. De kijker volgt niet alleen de bezoeken van de huisarts aan Cees, maar ook aan andere patiƫnten. Hij hoort de overwegingen van de dokter voor medewerking aan euthanasie. Hij maakt ook de keuze mee Cees mee voor een datum van overlijden. De film eindigt met een sobere registratie van de avond, waarop de huisarts de gevraagde injecties toedient.

Visie

  • Euthanasie? Gesprek met Marc Desmet, Braambos, zaterdag 11 augustus 2001.
    Te bestellen via Braambos
    Waar hebben we het over als we het hebben over euthanasie? Velen lijken gewonnen voor de idee van individuele vrijheid, het recht om zelf te beslissen. Marc Desmet, arts palliatieve zorg en JezuĆÆet, vindt dat de politieke discussie de fundamentele vraag niet behandelt: de vraag naar het lijden en hoe we daar als mens en als christen kunnen mee omgaan. Erik Vanleeuw praat met hem.

  • Zuster Leontine
    Te bestellen via Braambos
    Zuster Leontine (Antwerpen Ā°1923) was de jongste van 8 kinderen en kon voor hulpverpleegkundige studeren. Ingetreden in het klooster werd ze arts en directrice van het Algemeen Ziekenhuis Sint-Jan in hartje Brussel. Eenmaal met pensioen, ging zij in het buitenland verder studeren inzake begeleiding van ongeneeslijk zieke patiĆ«nten. Ze richtte de residentiĆ«le eenheid Palliatieve Zorgen Sint-Jan op.

5. Levensvisies en euthanasie

Een humanistisch-vrijzinnige, joodse, islamitische en orthodoxe kijk op sterven en euthanasie, geciteerd in het boek van B. Lauvrijs (Red.), De dood. Pluralistisch/gelovige benadering, Leuven-Apeldoorn, Garant, 1997.

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/euthanasie3.jpg

In dit boek gaat het over verschillende levensvisies en hun impact op sterven en afscheid nemen.

C. Van Maele, Aandacht voor levensvisie in een palliatieve context: humanistisch-vrijzinnige kijk op sterven en dood.

'Vrijzinnigen vinden dat alle mensen het leven zinvol en waardig moeten kunnen beleven, en dat elkeen zelf moet kunnen uitmaken welke invulling hij hieraan wenst te geven. Vrijzinnigen willen daar ook zelf de verantwoordelijkheid voor dragen.
De dood is voor humanisten het eindpunt van het leven en maakt er zeker geen deel van uit. Het sterven daarentegen zien humanisten als een wezenlijk deel van het leven of, zoals Van den Enden het in zijn boek Ons levenseinde humaniseren titelt: "Niet de dood maar het sterven belangt ons aan …"
Humanisten zijn grote voorstanders van al wat het leven humaniseert. En aangezien het sterven voor hen uitdrukkelijk tot het leven behoort, willen zij dat ook deze fase zo zinvol en waardig mogelijk kan worden ingevuld en beleefd, en dat zij hierin zelf zoveel mogelijk gefundeerde keuzes kunnen maken. Autonomie en zelfbepaling zijn waarden die hoog scoren in het vrijzinnig-humanistisch gedachtengoed.'
p. 76

J. Friedrich, Verwerken van rouw en leed in het jodendom.

'Zodra iemand stervende is, mag hij niet meer worden aangeraakt. Men zou het leven met Ć©Ć©n minuut of zelfs een fractie van een minuut kunnen verkorten. Volgens de joodse wet heeft elke minuut leven immers een grote waarde. Het onderbreken van het leven op welk moment ook is en blijft moord. Iemand is stervende zodra er wegens moeilijkheden met de ademhaling slijmen opkomen, die zekere geluiden veroorzaken in de keel.
Het overlijden zelf wordt vastgesteld door een licht pluimpje of een vliespapiertje onder de neus te leggen. Dit geldt als bewijs dat de ademhaling stilgevallen is en zodoende wordt de mens dood verklaard.'
p. 34

T. Addarkaoui, De dood volgens de koran en de profeet.

'Ook in verband met het sterven laat de koran zich niet onbetuigd, zoals uit de volgende citaten mag blijken:
-Allah doet leven en doet sterven.
-Wie sterve wordt tot Allah vergaderd.
-Geen ziel zal sterven dan met verlof van Allah.
-De tijd van sterven is vooruit beschreven en onontkoombaar.
-Allah doet de mensen sterven op de voor hen bestemde tijd, ook in de slaap.
-Geen ziel weet in welk land hij zal sterven.'
p. 59
Naast de koran liet ook de profeet zich uit over de doodsproblematiek, zoals uit wat volgt moge blijken.
'Niemand mag de dood wensen ter wille van negatieve ervaringen. Als iemand het absoluut niet meer ziet zitten, moet hij bidden: "Dat God mij in leven laat als mijn leven nog goed wordt. Dat God mij laat sterven als dat beter is voor mij".
De profeet ging bij een stervende langs en vroeg wat hij nog wilde. Hij stelde hem de vraag of hij nog zin had in een gebakje. Die zei ja en de profeet bezorgde het hem. Toen de profeet zelf stervende was, stak hij telkens zijn hand in een pot water die naast hem stond. Hij wreef het water over zijn gezicht en vroeg God hem te helpen de angsten en de pijn van het sterven te overwinnen.
De dood is in de islam geen eindpunt. Alles is volledig in de handen van God: zowel de tijd, de plaats als de manier waarop iemand sterft.'
p. 60
'De stervende moet de dood aanvaarden, maar mag hem niet wensen. Hij heeft moed nodig om de angst en de pijn te overwinnen. De stervende moet zijn leven eindigen in schoonheid. Hij moet vrede sluiten als het nodig is en zich waardig gedragen.'
p. 61

Wie zelf in de koran hierover wil lezen, kan de sura's 2, 3, 6, 7,9, 10, 15, 23, 30, 39, 40, 44, 45, 50, 53 en 57 raadplegen.

I. Peckstadt, Het mysterie van leven en dood in de orthodoxe traditie.

'In deze context van de verrijzenis en de eerbied voor het leven beschouwt de orthodoxe kerk ook de euthanasie, waarbij in terminale gevallen alleen een passieve houding, dit is de stopzetting van elk systeem van kunstmatige verlenging van het aardse leven, aanvaardbaar wordt geacht. Zo blijft de overgang, de ontslaping in de eeuwige dimensie de natuurlijke weg volgen, vrij van menselijke, kunstmatige manipulatie.'p. 54

Een protestantse visie wordt verwoord in Zuster Leontine, Waarom nog euthanasie? Leuven, Davidsfonds, 1995.

'Alle keuzen of opties in het protestantisme zijn gebaseerd op de bijbel.
Tegenover de vooruitgang van de medische wetenschap en al wat dit met zich heeft meegebracht geeft de protestantse ethiek weinig voorschriften. De protestant handelt in geweten tegenover God. Hij wordt verwezen naar de referenties vanuit zijn geloof: de eerbied voor het leven, naastenliefde, vrijheid… Er is dus in het protestantisme geen eensluidende houding tegenover euthanasie.
Gezaghebbende protestanten verklaren nochtans dat de keuze voor de gemakkelijkste weg voor hen zonde is.'
p. 73

De katholieke kerk geeft haar eigen visie over euthanasie, over het verzekeren van de waarde van het leven en de zorg voor de stervende.

Gaudium et Spes, dit is een pastorale constitutie over de kerk in de wereld van deze tijd, kwam tot stand tijdens het Tweede Vaticaans Concilie en werd uitgegeven op 7 december 1965. Artikel 27 van hoofdstuk twee handelt over 'Eerbied voor de menselijke persoon' met onder meer:
'Al wat verder tegen het leven zelf ingaat, zoals alle soorten van moord, uitroeiing, abortus, euthanasie en vrijwillige zelfmoord; ….zijn een aantasting van de menselijke beschaving en zij werpen meer een smet op hen die zich zo gedragen dan op hen die het onrecht hebben te verdragen. En ze zijn volledig in tegenspraak met de eer van de Schepper.'

Volgens de christelijke visie staat de eerbied voor het menselijk leven centraal. 'Fundamentele eerbied voor het leven is dan ook een ethische implicatie van het verrijzenisgeloof. Deze eerbied slaat op het jonge leven (het recht om 'geboren 'te worden), op het oude leven (het recht om menswaardig te 'sterven') en op het leven dat zich afspeelt tussen de grenzen van dit aardse bestaan (het recht op menswaardig 'leven')'in R. Michiels, De eeuwigheid in ons hart. Een theologie van het sterven, Antwerpen-Amsterdam, Uitgeverij Patmos, 1985, p. 46.

In het oude testament geldt de basisnorm: 'U zult niet doden' (Ex 20, 13). De katholieke traditie verwoordt dit levensgebod met: 'Dood niet, geef geen ergernis.'
De Bisschoppen van Belgiƫ, Geloofsboek, Tielt, Lannoo, 1987, p. 160-161.

Didactische suggesties

De aangehaalde levensbeschouwelijke standpunten kunnen op zich dienen om de kerkelijke visie en andere levensbeschouwelijke visies te kennen, te vergelijken, te bespreken aan de hand van vragen zoals:

  • Wat is volgens de aangehaalde auteur belangrijk in het standpunt van deze levensvisie in verband met euthanasie?
  • Welke gelijkenissen en verschilpunten kan je onderkennen in de verschillende levensvisies?
  • Welke levensvisies ontbreken volgens jou voor een evenwichtig levensbeschouwelijk debat in BelgiĆ«?
  • Welke waarden zijn volgens jou van levensbelang?
  • Welk impact zouden zij volgens jou op de totstandkoming van de euthanasiewet niet/wel moeten kunnen hebben?

Verder kunnen de teksten een aanzet zijn tot het opzoeken van bronnen van de verschillende levensvisies, van personen en groepen die vanuit deze visies leven.
Het kan ook een zoeken naar andere mogelijkheden dan euthanasie inhouden.
Op welke wijze kunnen mensen hun eerbied en zorg voor het leven uitdrukken?
Welke mogelijkheden en beperkingen houdt palliatieve zorg in voor de stervende en zijn/haar omgeving?

6. Evangelieteksten: in de voetsporen van Jezus

De reflecties op de bijbelteksten zijn overgenomen uit Marc Desmet, 'Is lijden mensonwaardig?', Tielt, Lannoo, 2001.

1. Meer dan fysiek lijden.

Jezus had steeds oog voor meer dan louter het fysieke lijden waarmee zovelen bij Hem kwamen. Wanneer een lamme bij Hem wordt gebracht, vraagt hij: 'Wat is eenvoudiger: de zonden vergeven of deze lamme doen opstaan? (naar Mc 2,9)

Wat is eenvoudiger te helen: spirituele pijn of fysieke verlamming? En zo vaak herhaalt Hij: 'Uw vertrouwen heeft u gered'. Niet alleen de genezingstechniek redt, ook je vertrouwen. Jezus ziet de hele mens. Hij geneest niet, Hij heelt.(p. 74)

2. Met respect voor de lijdende

"Er kwam een melaatse op Hem af, die om hulp vroeg. Hij viel op zijn knieƫn en zei: 'Als U wilt ,kunt U me rein maken.' Diep ontroerd stak Hij zijn hand uit en raakte hem aan (Mc1, 40-41a)

Verschillende keren lezen we hoe Jezus tot in zijn darmen geraakt wordt - zo staat het er letterlijk in het Grieks - door het fysieke en spirituele lijden van het volk. Zijn blik op de melaatse is er niet zozeer een van afschuw, als wel van diep respect. Zo diep dat Hij deze besmettelijke man durft aan te raken. (p. 104-105)

3. Een smeekbede om aandacht

"Ze kwamen in Jericho. Toen Jezus, met zijn leerlingen en met een grote menigte om zich heen, de stad weer uitging, zat daar langs de weg een blinde bedelaar, een zekere BartimeĆ¼s, de zoon van TimeĆ¼s. Toen hij hoorde dat Jezus van Nazaret daar voorbijging, begon hij te roepen: 'Jezus, Zoon van David, heb medelijden met me!' De mensen zeiden hem dat hij zijn mond moest houden. Maar hij riep nog harder: 'zoon van David, heb medelijden met me! Jezus bleef staan en zei: 'Roep hem hier.' … 'Wat kan ik voor u doen?' vroeg Jezus. (Mc10,46-49a.51)

BartimeĆ¼s wordt, zittend aan de kant van de weg en van de maatschappij, afgesnauwd door de leerlingen als hij Jezus om medelijden smeekt. Maar Jezus laat zich raken door zijn smeekbede. Hij roept hem bij zich en vraagt hem wat Hij voor hem kan doen. (p. 105)

4. Hem volgen naar Jeruzalem.

"Zij namen Hem gevangen en brachten Hem naar het huis van de hogepriester. Petrus volgde op een afstand" (Lc 22, 54)

Wanneer ik Jezus' verhaal leg op de omgang met lijdenden, ontstaat een meditatie met de volgende figuren. De patiƫnt is als Jezus die op een bepaald moment de weg opgaat naar Jeruzalem, stad van zijn lijden en dood; en jij, bege-lijder, bent als de leerling die al een tijdlang in zijn gezelschap vertoeft, maar Hem nog slechts op een afstand kan volgen. Wat ziet de leerling? Als leerling zie je de transformatie die in Jezus plaatsvindt. Hij, de genezer en heler, wordt in Jeruzalem de lijdende, de patiƫnt. De leider wordt de lijder. In de slapeloze nacht na het Laatste Avondmaal wordt Hij de 'arme en vernederde Christus'. Zo blijft ook iedere patiƫnt, ondanks alle mogelijke misbruiken zijnentwege, in concreto de mens die 'arm' is aan gezondheid en weerstand en die altijd het risico loopt 'vernederd' te worden, zoals Christus op zijn lijdensweg. Let op de parallellen: overgeleverd aan de goodwill; ondervraagd; onbegrepen of betutteld; ontkleed; weggeleid van onderzoek tot onderzoek; tentoongesteld aan de toevallige voorbijganger of aan de leergierige; sociaal niet meer van tel; doorstoken. Naarmate Jezus Jeruzalem nadert en zijn lijdensweg zich meer en meer aftekent, slinkt het aantal van zijn volgelingen - net zoals de bezoekers van zieken wegvallen naarmate het lijden verergert. De binnenste kring leerlingen blijft de toenemende passiviteit van hun Meester volgen, zij het op een afstand. 'Petrus volgde op een afstand'. (p.126)

^ bovenkant pagina

Reacties op deze pagina

 


Een goed geschreven, genuanceerd artikel op deredactie.be kan hierop zeker nog aanvulling bieden. (http://opinie.deredactie.be/2012/03/23/omdat-vrouwen-beter-verdienen/"">http://opinie.deredactie.be/2012/03/23/omdat-vrouwen-beter-verdienen/)


 


Omdat vrouwen beter verdienen

23 / 03 / 2012




Naar aanleiding van de jaarlijkse organisatie van de Mars voor het Leven (zondag 25 maart) organiseert nu ook LUNA (Unie van Nederlandstalige Abortuscentra) een mars voor het recht op abortus. Abortus leidt als sociaal thema nog steeds geregeld tot polarisering in onze samenleving. Het ingrijpen in een mensenleven laat niemand onberoerd. Het is allesbehalve eenvoudig om hierover een eigen standpunt te ontwikkelen. Maar al te vaak botst men op de steeds terugkerende wit-zwart tegenstelling, zoals ook nu weer duidelijk dreigt: abortus moet ten alle prijze kunnen versus de abortuswet moet worden afgeschaft.



Weinig vrouwen, maar ook mannen, die ooit voor de keuze staan, vinden een antwoord op hun persoonlijke en ethische vragen in dit soort wit-zwart denken. Ze stellen zich de vraag of een abortus een verantwoorde keuze is, gezien hun specifieke omstandigheden en nood. Ook als ze terugdenken aan de genomen beslissing, is dat in het licht van die persoonlijke en ethische keuze. Mensen worstelen vaak met hun schuldgevoel, tijdens het overwegen van die beslissing en nog lang erna. Extra druk hierop is nergens voor nodig.


Keuze



Daarom menen wij dat slogan bij de mars voor het leven van dit jaar ‘Omdat elk kind een verjaardag verdient’ onnodig kwetst. De keuze voor abortus voorstellen als de evidentie zelf kwetst dan weer vrouwen die worstelen met deze beslissing. Dat zou hen kunnen doen twijfelen aan de authenticiteit van hun gevoelens, waardoor ze nog minder geneigd zijn hun onzekerheid te delen met anderen – met mogelijk een abortus tot gevolg waar ze toch niet helemaal achter staan.



Het is niet omdat je zelf koos voor abortus, je er niet ook verdrietig om kan zijn. Verjaardagen van de abortus en de uitgetelde bevallingsdatum worden wel degelijk herdacht. Mensen branden kaarsen of dragen geheel onherkenbaar voor hun omgeving een juweel of een tatoeage, om wat ze verloren nooit te vergeten.


Maar ook de opluchting blijft: weten dat je een kind een moeilijk leven bij jou hebt bespaard en hopen dat je ook echt voor jezelf mag kiezen, als het op dergelijke menselijke keuzes aankomt. Jammer genoeg gebeurt dat vaak in het geheim, omdat het rouwproces rond abortus onvoldoende maatschappelijk erkend wordt. Men heeft er toch zelf voor mogen kiezen, niet? Het aanhoudende wit-zwart denken in onze samenleving over abortus verhindert vrouwen, mannen en koppels te rouwen en hun gevoelens met ons te delen.


Maatschappelijk draagvlak



Er is nog een ander knelpunt in dit debat. Het lijkt immers alsof er voor de complexe keuze waarvoor deze vrouwen staan, eenvoudige (maatschappelijke) oplossingen zijn. Alsof er in onze samenleving voldoende draagkracht is om een ongeplande en ongewenste zwangerschap tot een gewenste te maken. Toch willen wij waarschuwen voor een al te simplistische voorstelling van de oplossingen, want hoe realistisch is dat? Welk alternatief biedt onze samenleving? Hebben wij wel een zinvol antwoord voor vrouwen die zich voor de onmogelijkheid geplaatst zien met dit kind een hechte band te ontwikkelen?


Hoe kan je garanderen dat we respectvol en solidair zullen omgaan met een alleenstaande vrouw, die na een onenightstand, zwanger blijkt te zijn en haar kind wenst te houden? Krijgen tienerouders overal de steun en het respect dat ze zo nodig hebben? Eerder dan te stellen dat abortus dan maar de meest voor de hand liggende en enige oplossing is, willen we bepleiten dat het stimuleren en uitbreiden van deze maatschappelijke draagkracht een dringende prioriteit is. Er is werk aan de winkel: op het vlak van de manier waarop we persoonlijke standpunten en overtuigingen naar de betrokkenen vertolken en op het maatschappelijke niveau om de nodige structuren te realiseren. Pas wanneer zij een open niet-veroordelende en ondersteunende houding van onze maatschappij ervaren, zullen vrouwen en koppels een ‘echte’ keuze maken.


Bijstaan



Natuurlijk kunnen en moeten we er zijn voor deze vrouwen en mannen, tijdens het beslissingsproces als bij de verwerking ervan. Of bij de optimale realisering van de uitvoering ervan door ondersteunende maatregelen te nemen waar nodig. Wat brengt enig soelaas in dit soort ingrijpende keuzemomenten? Wat we geleerd hebben uit de begeleiding van zowel beslissings- als verwerkingsprocessen inzake abortus, resulteert alvast in volgende aandachtspunten.


Geef hen voldoende ruimte voor een weloverwogen beslissing, waarbij alle belangen naast mekaar kunnen geplaatst worden: dat van de volwassene, het kind op komst en de familiale omgeving. Zoek actief met hen naar realistische alternatieven. Ga er steeds van uit dat een ongeplande zwangerschap niet meteen onverantwoord ouderschap betekent. Heb aandacht voor wat een zwangerschap ongewenst maakt, want dit heeft een effect op het wel of niet gewenst zijn dat het kind uiteindelijk zal ervaren.


Maar bied mensen die nog voor de keuze staan vooral de zekerheid dat ze ook na hun keuze de nodige steun, respect, begrip en ruimte om te rouwen zullen vinden, wat deze keuze ook is en geef aan waar ze die steun kunnen vinden. Zonder één enkel verwijt. En zonder de onderliggende boodschap dat de wet op zwangerschapsafbreking eigenlijk niet zou mogen bestaan en ze dus misschien iets gaan doen of deden, wat eigenlijk niet mag. Want dan verliest al het voorgaande onmiddellijk zijn waarde.



Sara Plessers en Ellen Van Stichel



(De auteurs zijn verbonden aan het Centrum voor Relatievorming en Zwangerschapsproblemen cRZ)

 

beste,

naar aanleiding van het thema 'lijden' en ook de vele media-aandacht rond euthanasie, wilde ik met mijn leerlingen van het vijfde jaar dit onderwerp behandelen. Deze in de kijker bevat heel wat bruikbaar materiaal, maar ik vroeg me af of de wetgeving ondertussen nog veranderd is sinds dat deze in de kijker gemaakt is. Hebben jullie daar een zicht op?

Bedankt!

Schitterende 'in de kijker'!

Goede didactische suggesties; komt er binnenkort een actualisering?

Goede site! Erg veel info, maar ik zou het graag iets overzichtelijker willen zien als het kan :)
09/01/2006
Anoniem

Fantastische site! Ik heb mijn eindwerk over euthanasie bijna helemaal op basis van uw site kunnen maken. Maar is mijn gevoel onjuist of merk ik een zweempje afkeuring wat betreft euthanasie? Of neen, misschien louter een kritische geest.
't Is echt sterk.

Ik ben bijna leerkrachte secundair onderwijs voor onder andere het vak niet-confessionele zedenleer. Ik heb hier een heleboel nuttige en bruikbare informatie gevonden, dankjewel!!!
05/01/2004

Slapel@hotmail.com

Mooie site hier kon ik heel wat informatie op vinden die ik nodig had. Bedankt!
04/06/2003
Anoniem

Ik wil met de leerlingen van het zesde leerjaar een gesprek rond euthanasie. Graag wat suggesties of een handleiding omtrent dit onderwerp (heeft u suggesties, dan kan u deze doormailen naar Veerle_poppe@hotmail.com). Ik wil hierbij vermelden dat ik laatstejaarstudente ben en ingeschakeld ben om les te geven bij gebrek aan leerkrachten.
Vriendelijke dank

Sjieke site, der staat veel op !!
MERCI

Fijne site. Ik heb er veel aangehad voor mijn werkstuk over euthanasie.
19/10/2002
Anoniem

Een hartje om de mensen daar te steunen.
Geef de moed niet op!!
05/10/2002
Anoniem

Een bruikbaar uitgebreid dossier met heel veel praktische info.
Bedankt...
02/06/2002
Anoniem

De site is heel mooi!!
En dat verhaal van Freya heeft mij vooral getroffen.
Ik heb veel bijgeleerd wat lijden in feite is.
05/05/2002

evake33@hotmail.com

  1. Zou het ook niet wenselijk zijn om een link te leggen met de tekst van het Belgische wetsvoorstel zelf? Of met de teksten van de veertigtal getuigenissen tijdens de hoorzitting in de Senaat.
  2. Bij gesprekken en kritieken over euthanasie zie je in christelijke teksten nogal eens de subtiele verschuiving van het verzoek van de patiĆ«nt naar de zorgverlening van de omgeving. Cfr. 'Als de stervende mij aankijkt'. Uiteraard dat de zorgverlening zo optimaal (palliatief) gebeurt, maar dat geldt m.i. voor elke patiĆ«nt. Maar deze zorg kan ook een miskenning zijn van het uiteindelijke verzoek van de patĆÆĆ«nt. Gaan we dan uiteindelijk zeggen: jij mag deze vraag eigenlijk niet stellen? (Vroeger had men wellicht een duidelijker antwoord: je moet je lijden opofferen in eenheid met de lijdende Christus).
    Iemand die terminaal, ongeneeslijk ziek is, ga je niet plots gaan bemoraliseren. Ik besef maar al te goed dat men op zulke momenten aan de grenzen komt van wat 'liefdevol helpen' zou kunnen zijn. En dat daar wetgevend moet opgetreden worden om de rechten van de zwakste partijen te beschermen is nogal duidelijk.
    Er zal dus met veel nuancering moeten gesproken worden, wil er geen dovemansgesprek ontstaan of een opsplitsing in kampen van voor- en tegenstanders. De zaak is daarvoor te complex en tenslotte zullen de zwaksten er het slachtoffer van zijn.
  3. Behalve de CVP of CD&V-tenoren aan het woord te laten, zou men ook eens kunnen uitkijken waarom andere partijen voor of tegen zijn.
  4. Naar leerlingen of studenten toe, lijkt het me zeer belangrijk te zijn een onderscheid te maken tussen de ethische discussie en de rol van politiek en juridisch beleid terzake.

Over Thomas

Thomas is een interactief platform voor actieve samenwerking tussen alle leerkrachten (r.-k.) godsdienst van alle onderwijs- netten in Vlaanderen.

Partners

IDKG VSKO Faculteit Theologie en Religiewetenschappen logo

session