Zaterdag 26 mei 2012
www.godsdienstonderwijs.be
U bent hier: Thomas - Algemeen - Dossiers - Fitna

Fitna

Fitna

'Beyond Fitna'

Het Iraanse antwoord op de film Fitna van Geert Wilders is af en is vanaf donderdag op internet te zien. Dat heeft een woordvoerder van de Iraanse organisatie ’NGO islam en christendom’ die de documentaire produceerde woensdag laten weten, meldt het ANP onder aanhaling van Iraanse media.

’Beyond Fitna’ (Fitna Voorbij) ,,eert alle monotheïstische religies en geeft een antwoord op de anti-islampropaganda van westerse extremisten’’, aldus de zegsman.

Eerder maakte de organisatie bekend dat de film op dezelfde manier zou worden gemaakt als Fitna, maar dan met citaten uit de bijbel die aanzetten tot haat en beelden van christenextremisten die geïnspireerd door teksten uit de bijbel misdrijven plegen.

De film is gemaakt door religieuze Iraanse scholieren en professionele filmmakers en zal in het Farsi, Arabisch en Engels worden uitgezonden via de videowebsites van YouTube, Google en de site van de organisatie zelf, www.ngoic.com.

Vooreerst wijzen we graag op de bijzondere gevoeligheid van deze thematiek in de klas, specifiek in het geval van moslims in de klas. In dit geval doet de leerkracht er zeker goed aan te overleggen met moslims wat getoond kan worden in de klas en wat niet. Ook wanneer er geen moslims in de klas zijn kan het wellicht volstaan om in plaats van de film zelf de uitgeschreven bespreking in dit dossier met de leerlingen te overlopen.

1. Terreinen uit het leerplan

vormen van afwijzing, discriminatie, geweld

Leerplan SO < ASO < Tweede graad < Tweede jaar < Terrein < Omgaan met verschil < Doelen < de houding t.o.v. het anders zijn van zichzelf en van anderen ontdekken en kritisch analyseren < Ingredienten

fundamentalisme en relativisme

Leerplan SO < ASO < Derde graad < Tweede jaar < Terrein < Communicatie van zin(vragen) < Doelen < bespreken hoe mens-, wereld- en godsbeelden bevrijdend of verlammend kunnen werken < Ingredienten

2. Hermeneutische knooppunten

  1. Waar ligt de grens tussen vrije meningsuiting en gebrek aan respect voor de ander?
  2. Leidt religie tot verdraagzaamheid, tot onverdraagzaamheid of tot allebei?
  3. Geeft de film Fitna een objectieve voorstelling van de Koran en de Islam of worden beide nogal selectief voorgesteld en kunnen we dus spreken van een selectieve verdichting van de werkelijkheid?
  4. Strijdt Wilders met deze film tegen fundamentalisme of maakt hij zelf op fundamentalistische wijze gebruik van de Koran? Produceert hij dus wat hij zelf bestrijdt?
  5. Worden de slachtoffers van terrorisme door de film rechtgedaan of wordt hun lijden gebruikt en misbruikt voor ideologische doeleinden? Mag je slachtoffers gebruiken om een morele en/of politieke boodschap door te geven?
  6. Zijn de moslims niet de morele overwinnaars doordat ze met hun niet-gewelddadige reactie de stelling van het filmfragment weerleggen?

3. Actualiteit

Titel van de film

De film Fitna, wordt ook wel ‘de Koranfilm van de Nederlandse politicus Geert Wilders’ genoemd en is een Nederlandstalige 16-minuten durende kortfilm. De titel ‘Fitna’ is een Arabische term die moeilijk eenduidig te vertalen is. De meest gangbare vertaling is deze van ‘test’ of ‘beproeving’. Oorspronkelijk sloeg de beproeving voornamelijk op het testen van goud en zilver in het vuur op hun echtheid. Vandaag slaat de term eerder op een toestand van politieke onrust en hierbij aansluitend ook op bijvoorbeeld rellen, burgeroorlogen, schisma’s, anarchie e.a. Een expliciet theologische duiding van het woord leidt ons tot een beproeving of verleiding waaraan God de gelovige onderwerpt om hem te ‘testen’ op zijn geloofskracht. Maar de term kan evenzeer gebruikt worden in de context van fysieke verleiding van man en vrouw. Een specifieke betekenis van Fitna wordt ook beschreven in Soera De Vrouwen 83, die duidt op het gevaar dat bepaalde zaken door de uitleg van bepaalde mensen verwarring en misverstanden zouden kunnen veroorzaken. Nieuws kan gevaarlijk zijn indien het niet gebracht wordt door experts. Wat betreft gedetailleerde religieuze informatie wijzen verschillende Ahadith op het belang van experts.
Volgens de Islam is Fitna erger dan moord. We kunnen besluiten dat Fitna behoort tot de morele categorie van het ‘kwaad’.
De politicus Wilders doelt met de titel Fitna op het kwaad van de islam in Nederland. Volgens hem is, wat hij “de verregaande islamisering van Nederland” noemt het grootste gevaar dat Nederland op dit moment treft.

Inhoud van de film

We geven hier een globale bespreking van de verschillende delen van de film. Deze bespreking kan het tonen van de film zelf vervangen.

Het openingsbeeld van de film is een pagina uit de Koran waarop één van de betwiste Mohammedcartoons staat. Op deze afbeelding draagt Mohammed een tulband met een bom erop.

In het eerste deel van de film worden beelden getoond van islamitisch extremisme in de wereld. Deze beelden worden ondersteund met citaten uit de Koran (8:60, 4:56, 47:4, 4:89, 8:39). Getoond worden de aanslagen van 11 september 2001, de terroristische aanslagen in Madrid van 11 maart 2004, de moord op Theo van Gogh op 2 november 2004, en fragmenten van de Iraanse leider Mahmoud Ahmadinejad. De beeldfragmenten leggen vooral de klemtoon op geweld, bloed en lijken. Zo wordt in beeld gebracht hoe mensen van de WTC-torens springen, ondersteund door geluidsfragmenten van mensen die in de WTC gebouwen de dood tegemoet gingen.

In het tweede deel van de film worden krantenknipsels en beeldfragmenten gebruikt om wat Wilders "de islamisering van Nederland noemt" aan te tonen. Er wordt tevens vermeld dat de strijd tegen de islam een soortgelijke strijd is als de strijd tegen nationaal socialisme en communisme.

De film Fitna eindigt met het beeld van de Koran die langzaam verdwijnt en waarna een scheurend geluid klinkt. Er wordt in de film gemeld dat het geluid het scheuren van een pagina uit het telefoonboek was. Wilders roept de moslims op om zelf de haatdragende tekstpassages uit de Koran te scheuren.

De filmmuziek is van Tsjaikovski, de Arabische dans uit de Notenkrakersuite, en Grieg – Aases dood, uit Peer Gynt.

Wilders stelt dat zijn film een “nette film” is. Hij begrijpt dat zijn film moslims niet gelukkig maakt, maar benadrukt dat hij zich beperkt heeft tot feiten. De bedoeling van deze film is om aan te tonen welke gevaren de Koran en de islam in zich dragen. Wilders deelt mee dat zijn film niet bedoeld is om rellen uit te lokken en stelt dan ook duidelijk dat de maker van de film daar niet verantwoordelijk voor gesteld kan worden. Hij vermeldt dat zijn bedoeling is om een discussie op gang te brengen over de nadelen van de islam in Nederland en in het buitenland.

Herzieningen van de film

Om juridische procedures te voorkomen, past Wilders zijn anti-Koranfilm Fitna op drie punten aan:

  • Naar aanleiding van de eis van de Deense cartoonist Kurt Westergaard, wordt de Mohammedcartoon uit de film Fitna van Geert Wilders gehaald. De Deense cartoonist stelt dat Wilders diefstal heeft gepleegd en het copyright van zijn cartoon heeft geschonden.
  • Ook zal de foto van de Nederlands-Marrokaanse rapper Salah Edin vervangen worden door een foto van de echte Mohammed B., de moordenaar van Theo van Gogh. Edin had op de albumhoes van het album ‘Nederlands Grootste Nachtmerrie’ zichzelf afgebeeld als Mohammed Bouyeri, de moordenaar van Theo Van Gogh. Onder andere de song ‘Het Land Van…’ handelt over aspecten van de Nederlandse samenleving die leiden tot radicalisering van moslimjongeren. De foto die Edin gebruikte op zijn albumhoes werd per vergissing gebruikt als foto van Bouyeri in mei 2007 in de gratis krant DAG en werd nu ook door politicus Geert Wilders gebruikt in de film Fitna.
  • In de aftiteling van de film zal de naam van Robbie Muntz genoemd worden, aangezien Wilders in zijn film een audiofragment van hem gebruikt heeft onder de beelden van Theo van Gogh. Muntz werkte als redacteur van Theo van Gogh.
De Tegenfilm

De Tegenfilm is geproduceerd door Mtnl (Multiculturele Televisie Nederland) en zoekt naar de grenzen van vrijheid van meningsuiting. In deze film gaat Ersin Kiris, een Turkse Nederlander met twee paspoorten op zoek naar wie Wilders is en welke de drijfveren zijn van deze man. De Tegenfilm is het verslag van een reis langs standpunten van Wilders over de vrijheid van meningsuiting, democratie en moslims. De vraag wordt tevens gesteld in hoeverre Wilders’ eigen standpunten tegenstrijdig zijn aan zijn eigen doelstellingen.

Bekijk De Tegenfilm: http://stream.datiq.net/mtnl/bruja_tegenfilm.wmv

4. Reflectiekaders

Leidt godsdienst tot onverdraagzaamheid?

Naar aanleiding van recente terroristische gebeurtenissen wordt religie vaak ongenuanceerd voorgesteld alsof het bijna per definitie zou leiden tot fanatisme, onverdraagzaamheid en intolerantie. Hoewel de terroristische feiten enkel afschuw kunnen opwekken, trachten de psychologen Dirk Hutsebaut en Bart Duriez in hun artikel een genuanceerd antwoord te bieden op de vraag of godsdienst leidt tot onverdraagzaamheid.

Zie D. Hutsebaut & B. Duriez, Leidt godsdienst tot onverdraagzaamheid?

Uitwerking knooppunt: Leidt religie tot verdraagzaamheid, tot onverdraagzaamheid of tot allebei?

Selectieve verdichting

Vooreerst worden in de film Fitna enkel de meest extre­me gebeurtenissen waarmee de islam recent te maken had naar voren gebracht: doelbewuste moorden, bloederige taferelen, terroristische aanslagen, onschuldige slachtoffers, et cetera. Door de focus enkel op deze taferelen te leggen, lijkt het alsof de islam geen ander gezicht heeft dan het gezicht van de terrorist. Deze idee wordt nog versterkt door citaten uit de Koran uitsluitend te koppelen aan dit soort beelden. Anders gezegd: uit het ‘gewone’ dagdagelijkse leven worden enkel de meest extreme en traumatiserende gebeurtenissen gelicht en verdicht tot het exclusieve beeld van de islam. De kijker van de film krijgt op deze wijze de indruk dat de Koran een bloederig boek is, moslims gevaarlijk zijn, en de islam leidt tot onverdraagzaamheid en oorlog. Met deze beelden voor de ogen van de kijker tracht Wilders het publiek te overtuigen van zijn politiek standpunt: het is beter dat de islam in Nederland – en in andere landen – verdwijnt.
Het gaat om een prototypische beeldvorming van de islam waarin kwade elementen uit de recente moslimwereld verdicht en gebundeld wordt tot één enkel, duidelijk herkenbaar en gemakkelijk overdraagbaar massief beeld. Met onze analyse willen wij geenszins het lijden en het terreur dat de beelden in de film Fitna tonen minimaliseren of naar de achtergrond schuiven. Dit terreur is gebeurd. Echter, wanneer deze gecondenseerde voorstellingswijze als enige voorstellingswijze van de islam en de Koran naar voren wordt geschoven, wordt het dagdagelijkse leven van de moslim naar de achtergrond verschoven en worden deze mensen ten onrechte geculpabiliseerd door het beeld dat Wilders van de islam naar voren brengt. Het gevaar van deze voorstelling van is dat de ‘alledaagse’ aspecten van de religie, die niet spectaculair zijn en minder emoties in beweging brengen, hierdoor vergeten kunnen raken. Het gaat ons er niet om de extremiteit van het terrorisme in vraag te stellen. We wijzen er enkel op dat de voorstellingswijze van de islam in de film Fitna berust op een bepaalde selectie van gegevens (namelijk de wreedheden) die de islam als gevaarlijk voorstelt. Het ‘duivelse karakter’ waarmee het ‘hyperkwaad’ van de islam wordt vertolkt, verschijnt dus mede als het gevolg van een functioneel doorgevoerde, selectieve verdichting van de realiteit.

Schism

Schism is de naam van twee films die als tegenreactie verschenen op Fitna, van de Nederlandse politicus Geert Wilders. De films werden nagenoeg tegelijkertijd op Youtube geplaatst. De Saoedische blogger Al Saeed kreeg wereldwijd veel media-aandacht. Schism van de Saoediër, met de nickname Falsafat, gebruikt citaten uit het Oude Testament. De film duurt circa 6 minuten en laat met name beelden van de oorlog in Irak zien en kinderen in de ban van religie.Sommige websites plaatsten een andere Schism, van een Nederlandse moslim. Deze film 'Schism' werd geplaatst onder de nickname Looi313. Nog diezelfde avond verscheen ook een Nederlandse vertaling van Schism, door Looi313. De Schism van de Nederlander gebruikt drie citaten uit het Nieuwe Testament en wisselt die beelden af met onder andere de drama's in Srebrenica, Irak, Nazi-Duitsland, Noord-Ierland en People's Temple. Deze duurt ruim negen minuten. Het einde zorgt voor een onverwachtse wending en wordt als kunstzinniger beschouwd. Beide filmmakers willen laten zien hoe eenvoudig het is een film met een soortgelijke inhoud als Fitna te produceren en op het net te zetten. Hun boodschap is dat geloof niet kan beoordeeld worden aan de hand van een (selectieve) korte film.

Uitwerking knooppunt: Geeft de film Fitna een objectieve voorstelling van de Koran en de Islam of worden beide selectief voorgesteld en kunnen we dus spreken van een selectieve verdichting?

Korancitaten

In de anti-koranfilm van Wilders worden enkele passages uit de Koran geciteerd bij de beelden van de terroristische aanslagen en de bloedbaden. Wij willen erop wijzen dat zulke lezing van een Heilig Boek zeer selectief is. Ook hier is opnieuw sprake van selectieve verdichting. Immers, enkel de problematische passages die duiden op moordwellust, terreur, wraak en oorlog worden in het daglicht gesteld en de andere passages uit de Koran worden welbewust op de achtergrond gehouden. Niet alleen bij de Koran, maar ook bij de Bijbel kennen we dit probleem. In het werken met de Bijbel krijgt men als begeleider zeer snel moeilijke passages voor de voeten geworpen. Wanneer de Bijbel verengd wordt tot deze selectie van passages, wordt het zeer moeilijk om nog met de Bijbel te werken. Een voorbeeld: Wanneer wij in de brief aan de Hebreeën lezen dat ‘wie zich niet stoort aan de wet van Mozes, op de getuigenis van twee of drie personen zonder pardon ter dood gebracht [wordt] (Hebr. 10,28) dan is de reactie al gauw geformuleerd: “wat een wrede God, wat een ongenuanceerd oordeel”. En als we in de eerste brief aan de Korintiërs lezen: “Christus [is] het hoofd van iedere man, maar de man het hoofd van de vrouw, en God het hoofd van Christus” (1 Kor 11,3), dan zal iemand al gauw opmerken: “volkomen onaanvaardbaar” en zullen anderen met instemming knikken.
De gevolgen van zulke selectieve, “fundamentalistische” lezing zijn bekend. Vaak worden bepaalde teksten uit een Heilig Boek onkritisch gelezen om aldus bepaalde (discriminerende) politieke ideeën en sociale (wan)toestanden in stand te houden en zelfs te legitimeren. Ditzelfde mechanisme merken we op in de film van Wilders. Enkel de meest dubieuze passages worden uit het Heilig Boek gerukt en worden als losse zinnen voorgesteld als representatieve citaten voor de gehele Koran. Aangezien Wilders op het einde van zijn film de islam als gevaar voor de westerse beschaving opvoert, kunnen we ons de vraag stellen of Wilders met deze film strijdt tegen het fundamentalisme of zelf op een fundamentalistische wijze gebruik maakt van de Koran?

Naar: D. Pollefeyt & R. Bieringer, De toekomst van de Bijbel. Bijbelmoeheid. Oorzaken en mogelijke remedies, in J. De Tavernier (ed.), De Bijbel en andere heilige boeken: verhalen om van te leven?, Leuven, Acco, 2004, pp. 19-47.

Passages uit de Koran schrappen?

Op het einde van de film Fitna horen we bij het verdwijnen van de Koran uit beeld een scheurend geluid. Er wordt gemeld dat het slechts het scheuren van een pagina uit een telefoonboek was en Wilders roept de moslims op om zelf de haatdragende passaga’s uit de Koran te scheuren. Wat te denken van deze oproep? Kan je zomaar de vraag stellen om passages uit een Heilige Schrift te schrappen?
De theologen Reimund Bieringer en Didier Pollefeyt reflecteerden over een soortgelijke vraag, namelijk of een oplossing binnen de joods-christelijke dialoog gelegen zou zijn in het schrappen van anti-joodse passages uit de Bijbel. In een zelfde lijn als Bieringer en Pollefeyt denken wij over dezelfde vraag door met betrekking tot de Koran.

De theologen Bieringer en Pollefeyt stellen dat het schrappen van passages uit een Heilig Boek (Bijbel, Koran) de mogelijkheid tot misinterpretatie van teksten lijkt op te lossen. Teksten die verkeerd begrepen kunnen worden of die oorlogszuchtig zijn, hebben na verwijdering uit het Heilig Boek immers geen enkele autoriteit meer. Echter de theologen stellen dat er moeilijkheden verbonden zijn aan het schrappen van passages:
- Wie is gemachtigd om passages uit een Heilig Boek te schrappen?
- Welk criterium kan gehanteerd worden om te bepalen welke passages geschrapt moeten worden en welke niet? Immers, zowel in de Bijbel als in de Koran zijn verschillende moeilijkheden te vinden.
- Duidt het schrappen van passages niet op een manicheïstische en dualistische aanpak waarin goed en kwaad in dergelijke mate van elkaar onderscheiden worden zodat er finaliter een “perfect” Heilig Schrift overblijft dat dan nog in gevaarlijkere mate “de enige waarheid” pretendeert te bevatten zonder de nood aan verdere interpretatie?
- Werkt een dergelijke strategie van 'schrappen wat niet past' niet tot een verdere fundamentalistische omgang met die passages die niet geschrapt zijn geworden?
- Leidt het schrappen van passages niet precies tot een grotere aandacht op de passages die verwijderd worden?
Als oplossing stellen Bieringer en Pollefeyt een resistant reading voor waarbij de problematische passages een waarschuwing kunnen zijn voor het kwaad dat de traditie mogelijk kan voortbrengen en op deze manier een oproep zijn tot het goede. 'Resistant reading' betekent dat men een tekst uit een heilige schrift tegen de tekst in gaat lezen in naam van een belangrijker boodschap die uit het geheel van de heilige schrift oprijst. Een beetje te vergelijken met een persoon die tegen een bepaalde regel in de brief die hij van een vriend ontvangt in schrijft: “hoe kun je zoiets beweren, terwijl je elders in je brief zo overtuigd bent van … et cetera”.
Er zijn nog andere manieren om om te gaan met problematische passages in heilige teksten:

  1. Deze teksten van voetnoten voorzien waarin de oorspronkelijke context ervan uitgelegd wordt.
  2. Deze teksten niet schrappen uit het heilig boek, maar wel niet opnemen in de lectionaria zodat ze niet worden voorgelegen in de synagoge, de kerk of de moskee tijdens religieuze diensten.
  3. De teksten toch lezen in religieuze bijeenkomsten, maar voorzien van kritische toelichting tijdens de predikatie die erop volgt.

Uitwerking knooppunt: Strijdt Wilders met deze film tegen fundamentalisme of maakt hij zelf op fundamentalistische wijze gebruik van de Koran?

5. Verwerkingsopdracht

Een mogelijke reflectie-oefening bij de film Fitna is de leerlingen in groep een powerpointpresentatie te laten maken met een genuanceerde visie op de islam en niet enkel de focus op terrorisme. De leerlingen kunnen informatie opzoeken over de islam op het internet en deze verwerken in een presentatie die een morele en of religieuze boodschap meegeeft.

  1. Fitna
^ bovenkant pagina

Thomas

Deze week in de media

Nieuw op Thomas