Gregoriaans & Getijdengebed

Uiteraard hebben moderne, succesvolle christelijke liederen, zoals vele Taizé-liederen, een weg gevonden naar het repertoire van verschillende jongerenkoren. Hoewel jongeren die deelnemen aan een jongerenkoor in eerste instantie minder te vinden zijn voor de eerder klassieke kerkliederen, kunnen ze door hun engagement in een koor appreciatie weten te ontwikkelen hiervoor. Bovendien ervaren vele koorleden een rijkdom aan de regelmatige ontmoetingen waardoor ze in enige weg een vriendengroep ter beschikking hebben waarin ieder zichzelf kan zijn en waarin praten over geloof dan ook geen taboe hoeft te zijn. Zoals Taizé, kan dus ook een jongerenkoor een verdieping bieden aan jongeren. Een probleem is dat jongeren hoe dan ook een eerste stap moeten durven zetten. En hoewel de meeste jongeren niet meer geïnteresseerd lijken in zulke plaatsen van ontmoeting, zou het voor sommigen toch enige nieuwsgierig kunnen opwekken.

“De Kerk erkent de Gregoriaanse zang als de eigen zang van de Romeinse liturgie; deze moet daarom, waar geen bijzondere factoren anders vereisen, in de liturgische handelingen de voornaamste plaats innemen. (…) Andere soorten van gewijde muziek, vooral de polyfonie, worden bij de viering van de heilige diensten volstrekt niet uitgesloten, mits ze beantwoorden aan de geest van de liturgische handeling.
De officiële uitgave van de boeken van de Gregoriaanse zang moet worden voltooid; men moet zelfs een meer kritische uitgave voorbereiden van de boeken, die na de vernieuwing van de heilige Pius X reeds zijn uitgegeven. (…) Ook verdient het aanbeveling om een uitgave te maken van meer eenvoudige melodieën ten behoeve van kleinere kerken.”

Het officiële gebed van de Katholieke Kerk heet 'officium divinum': 'goddelijk officie', ook wel 'heilig officie' genoemd. Het officie is volgens oude christelijke traditie zo ingericht, dat heel de loop van dag en nacht door de lofprijzing van God wordt geheiligd.

In het christelijke kloosterleven was behoefte aan een strikt gebedsritme om dag en nacht te structureren. De metten, lauden en vespers werden daarom met andere gebedsuren aangevuld. Van de nieuwe gebedsuren werden de priem en de completen in het officie opgenomen.

Het officie bestaande uit – metten, lauden, priem, terts, sext, noon, vespers en completen – werden tot canon voor de hele Kerk verklaard. Zo ontstonden de 'horae canonicae' oftewel 'geregelde uren' van de Katholieke Kerk. De namen die vandaag gebruikt worden voor deze gebedsmomenten zijn respectievelijk ‘lezingendienst’ – ‘ochtendgebed’ – ‘middaggebed’ – ‘avondgebed’ en ‘dagsluiting’.
De precieze volgorde van de getijden was als volgt: in de nacht werden de metten gebeden, bij de dageraad de lauden, bij de aanvang van het werk de priem, om negen uur 's ochtends de terts, om twaalf uur de sext, om drie uur de noon, bij zonsondergang de vespers, en voor het slapen gaan de completen.

Hoewel de term 'getijden' strikt genomen staat voor de tijdstippen waarop gebeden wordt, is de term zeker zo gangbaar voor het bijhorende gebed. Dat gebed, en aldus ook de horae canonicae, wordt daarom ook wel 'getijdengebed' genoemd. Ook wordt de term koorgebed hiervoor gebruikt.

Al in de zesde eeuw werd door de gelovigen dagelijks het getijdengebed gebeden of gezongen, meestal in groepsverband. In de kloosters of abdijen wordt het getijdengebed tot vandaag de dag onderhouden in het koor van de kloosterkerk. Het zogenaamde ‘koor’ van het kerkgebouw, waar deze gebeden gezongen werden,  zorgde ervoor dat het getijdengebed de alternatieve naam ‘koorgebed’ meekreeg. Het gregoriaans heeft een sterke rol gespeeld in het zingen van het getijdengebed.

Het koorgebed is samengesteld uit verschillende elementen: Psalmen, schriftlezingen, gebeden en gezangen (Responsoria , Antifonen, en Hymnen). Voor al die verschillende onderdelen waren afzonderlijke boeken in gebruik. Voor de pastoor van een dorpsparochie was dat uiterst onpraktisch. Er bestond met andere woorden behoefte aan een verzameling van het hoognodige in een enkele band.

Het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) heeft in de constitutie over de heilige liturgie (Sacrosanctum Concilium) een apart hoofdstuk gewijd aan het officie. Een vernieuwing van het officie kwam tot stand, die ook gevolgen had voor het tijdstip van de gebedsuren:
"a. De lauden zijn als morgengebed en de vespers als avondgebed krachtens eerbiedwaardige traditie van geheel de Kerk de twee spillen van het dagelijks officie; daarom moeten zij als de voornaamste uren worden beschouwd en zo ook worden gevierd.
b. De completen moeten zo worden ingericht, dat zij goed passen bij het eind van de dag.
c. De zogenaamde metten behouden bij het koorgebed het karakter van nachtelijke lofprijzing. Overigens moeten zij zodanig worden aangepast, dat zij op elk uur van de dag kunnen worden gebeden en uit minder psalmen en langere lezingen bestaan.
d. De priem moet vervallen.
e. Bij het koorgebed moeten de kleine uren van terts, sext en noon behouden blijven. Buiten het koorgebed mag men er uit deze drie één kiezen die het best past bij het tijdstip van de dag." (Sacrosanctum Concilium, 89).

Vaticanum II heeft nog eens benadrukt dat het getijdengebed het gebed van de hele Kerk is: "Het verdient aanbeveling, dat ook de leken het goddelijk officie bidden, ofwel samen met de priesters, ofwel onder elkaar, of zelfs ieder voor zich" (Sacrosanctum concilium, 100). Alle gelovigen worden dus nadrukkelijk uitgenodigd het officie mee te bidden. De wens van het Concilie is voor een deel praktijk geworden. Dagelijks wordt over de hele wereld door kloosterlingen, priesters en pastores, maar ook door de gelovigen, alleen of in groepsverband, het door het concilie vastgestelde getijdengebed gebeden.

• http://www.courlisius.org/gregoriaans : Gregoriaans: gebed, muziek of wetenschap?
• http://cingelstraat.blogspot.com/2010/05/gregoriaans-dwingt-tot-bezinning.html
• www.taize.fr
• http://www.abbayedesolesmes.fr/FR/entree.php?js=1
• http://www.psalmenvoornu.nl/index/122/ : over het team achter de liederen van ‘Psalmen voor nu’

'De hand van God is voelbaar in dit succes.' Ze mogen dan al hoog in de hitparade staan, het zijn en blijven monniken. Met meer dan 400.000 verkochte cd's zorgen de Oostenrijkse monniken van Stift Heiligenkreuz in heel Europa voor de bizarste hit van het jaar.
Ze staan op vijf in de ultratop en hun Gregoriaanse gezangen doen het beter dan de popsongs van Regi, Carla Bruni of Madonna. Meer dan 15.000 stuks gingen er hier al over de toonbank van Chant - Music for paradise . Goed voor een gouden plaat.

'Er zit iets kalmerends in de gezangen', verklaart Karl Wallner (45) het succes. Hij reist als de spreekbuis van zijn kloostergenoten de wereld rond. 'Ik ben niet zo naïef om te denken dat iedereen die naar deze muziek luistert plots een gelovige wordt, maar het geeft mensen wel het idee dat er iets moois bestaat dat niet van deze aarde is.'

Het verhaal van het opmerkelijke succes begon bij platenfirma Universal, die merkte dat er een groeiende vraag was naar platen met Gregoriaanse muziek. Het ging in de katholieke gemeenschap op zoek naar een koor. Op de allerlaatste dag schreef Wallner zijn klooster in, via - jawel - een filmpje op YouTube.

'In mijn ogen begon heel dit verhaal bij de paus, die in september vorig jaar bij ons op bezoek was. In zijn preek zei hij dat wij de wereld een getuigenis moesten geven van het feit dat het mooi is om God lief te hebben zoals wij dat doen. Dat is voor mij deze cd. We hebben ook niets gedaan om de gezangen te polijsten. Deze muziek klinkt zoals je die elke dag bij ons kunt horen. Het verschil? Vroeger zongen we ze voor een lege kerk, nu voor een volle.'

Nog een leuk detail: vader abt, die over het contract met de platenfirma onderhandelde, heeft een MBA op zak en werkte vroeger in een scheepvaartbedrijf. Hij bedong dat de monniken niet op tour moeten gaan en dat de muziek ook nooit gebruikt mag worden in videospelletjes. De opbrengsten gaan naar de opleiding van jonge monniken uit derdewereldlanden. Monnik of niet, een commerciële geest heeft hij zeker: eind dit jaar komt er een cd met Heiligenkreuz-kerstgezangen.

Filmpje met verschillende zangmethoden van psalm 137*:

• Hebreeuwse versie
• Gregoriaanse versie van G. Palestrina: Super flumina Babylonis
• Bony M: ‘By the rivers of Babylon’
• Psalmen Voor Nu: Aan de Rivier in Babel

* Deze psalm kwam tot stand in 586vC, nadat de joden door Nebuchadnessar meegenomen waren naar Babel om daar in ballingschap te vertoeven.

Bij de bespreking van dit thema is het misschien interessant om – bijvoorbeeld ter afronding van de les – gebruik te maken van een moderne versie van gregoriaanse muziek:

In dit interview buigt Wim Simons, seminarist van het bisdom Hasselt, zich over het gregoriaans. Hij betrekt dit in eerste instantie kort op het seminarieleven, waarin het getijdengebed een grote rol speelt. Als dirigent van een jongerenkoor, haalt hij vervolgens het gebruik van gregoriaanse liederen in hun repertoire aan. Tot slot bespreekt hij kort de gemeenschap van Taizé om ook hier de gregoriaanse invloed op de liederen uit Taizé te duiden.

Het gregoriaans:

• in het getijdengebed en de liturgie
• in zijn jongerenkoor Lindelé
• in Taizé

http://www.lindele.be

Deze impuls houdt rekening met beginsituatie 1 (Getijdengebed) en 2 (Gregoriaans) en omvat daarbij in deverwerking de hermeneutische knooppunten 1, 2 en 7.

• Klassikale verwerking
  • Met het artikel van Erik Buys kan dan gepeild worden naar de wenselijkheid van populaire muziek binnen de liturgie. Ook hier kan men de klas in twee groepen verdelen: de ene groep formuleert enkele argumenten pro en een andere groep argumenten contra het gebruik van 'wereldse muziek' binnen de liturgie.
  • Men kan ook de muziekclip van de Oostenrijkse monniken laten afspelen en aan de hand van dit muziekfragment een klassikaal gesprek aangaan naar de relevantie van zulke gregoriaanse liederen binnen zowel het dagelijkse leven als binnen de liturgie. Om deze 'hit' te beluisteren: http://www.youtube.com/watch?v=UiRpXsWlZK4
  • Met het artikel van Erik Buys kan dan gepeild worden naar de wenselijkheid van populaire muziek binnen de liturgie. Ook hier kan men de klas in twee groepen verdelen: de ene groep formuleert enkele argumenten pro en een andere groep argumenten contra het gebruik van 'wereldse muziek' binnen de liturgie.
  • Voor het beroepsonderwijs zou de leerkracht enkele stellingen hieromtrent kunnen formuleren, waarbij de jongeren gevraagd worden om een groen (= akkoord) of een rood (= niet akkoord) stuk papier omhoog te steken.
• Individuele verwerking
  • Men kan de jongeren vragen naar de liederen die zij zouden gebruiken in een liturgische viering.
  • Ook kan de vraag gesteld worden om in enkele zinnen neer te schrijven waarom gregoriaanse muziek toch nog enige populariteit zou winnen volgens hen.
  • Ze kunnen ook bij elk artikel in een aantal zinnen een korte reflectie schrijven op de visie die in elk artikel ontsloten ligt.
• Suggesties voor evaluatie
  • Men kan de jongeren de opdracht geven om in eerste instantie zelf op zoek te gaan naar een kerklied/gregoriaans muziekstuk die hen nog raken kan of waar ze een bepaalde herinnering aan hebben. Een tweede opdracht hierbij zou kunnen zijn dat ze ook een modern/populair lied presenteren waar zij een bepaalde waarde aan hechten en dat ze graag een plaats zouden willen geven in hun huwelijksviering of op hun begrafenis zouden. Het gebruik van dit lied in een bepaalde liturgische dienst moeten ze aldus enigszins kunnen verdedigen.
  • Voor een herhalingsondervraging zou het mogelijk zijn om hen een korte essay te laten schrijven over muziek en liturgie, waarin ze duidelijk formuleren wat hun positie ten aanzien van 'liturgische muziek' inhoudt.

Deze impuls houdt rekening met beginsituatie 1 (Getijdengebed) en 2 (Gregoriaans) en omvat daarbij in de verwerking de hermeneutische knooppunten 1, 2, 4, 5 en 7.

• Klassikale verwerking:
  • In een eerste instantie kan stilgestaan worden bij de Nederlands tekst van psalm 137. De leerkracht kan toelichten wat precies het doel is van een psalm, waarna de leerlingen worden uitgedaagd om bepaalde ‘gevoelens’ in de psalm aan te duiden.
  • In het beroepsonderwijs kan het interessant zijn om hierbij ‘Coolio – Gangsters paradise’ (http://www.youtube.com/watch?v=N6voHeEa3ig) te gebruiken – dat gedeeltelijk refereert naar psalm 23 – om de emotionele lading van psalmen te ontdekken.
  • Aansluitend kan kort klassikaal stilgestaan worden bij een tekstfragment over de relevantie van de psalmen doorheen verschillende culturen. à Bron: Artikel ‘Psalmen multicultureel lezen’ uit ‘Catechetische Service 2005-4’.
• Individuele verwerking:
  • De leerlingen wordt gevraagd vanuit de verschillende muziekfragmenten hun ‘favoriete keuze’ aan te duiden en hun keuze te onderbouwen in een vijftal zinnen. Nadien kunnen klassikaal enkele leerlingen hun keuze en tekst meedelen voor de rest van de klasgroep.
  • Er kan hen gevraagd worden of de leerlingen het wenselijk vinden dat een oudtestamentische tekst gebruikt wordt in een hedendaags lied. En vinden de studenten dat het nog een boodschap kan hebben vandaag?
  • Men kan ook dieper ingaan op de inhoud van de psalm. Vinden studenten alle verzen van de psalm gepast? Hoort een zin als “Gelukkig hij die jouw kinderen grijpt en op de rotsen verplettert” thuis in een gebed, volgens hen?
• Suggesties voor evaluatie:
  • De leerlingen kunnen uitgedaagd worden om zelf op zoek te gaan naar een psalmtekst die hen raakt. Hierover kunnen ze dan eventueel een korte reflectie schrijven.
  • Bij een ondervraging kan een andere psalmtekst voorgelegd worden waarop de leerlingen uitgedaagd worden om zelf een analyse te maken van de gevoelens die in deze psalm vervat liggen. Tevens kunnen ze dan uitgedaagd worden om deze tekst zelf proberen te ‘recontextualiseren’. Psalm 49 – ‘een rijke houdt geen stand’ – zou hiervoor bijvoorbeeld een ideale psalmtekst zijn.

Deze impuls houdt rekening met beginsituatie 1 (Getijdengebed) en 2 (Gregoriaans) en omvat daarbij in de verwerking de hermeneutische knooppunten 2, 4 en 5.

• Klassikale verwerking:
  • In een gesprek kan gepeild worden naar de kennis en/of ervaringen die leerlingen hebben met het ‘bidden op regelmatige tijden’. Voor moslimleerlingen zal dit minder snel onbekend zijn. Ook kan men hierbij peilen naar leerlingen die ooit op eender welke manier in contact zijn gekomen met het monastieke leven of een religieuze orde.
  • De leerkracht kan ook een discussie op gang brengen over de (ir)relevantie van het getijdengebed. Desnoods kan de groep kort in twee gedeeld worden om zo de pro’s en de contra’s te verdedigen. Bij het beroepsonderwijs kan ook hier gebruik gemaakt worden van stellingen waarop zij moeten duidelijk maken of ze daar akkoord of niet akkoord mee zijn.
• Individuele verwerking:
  • In de vorm van een korte reflectiepaper (of binnen de context van een logboek) kan de leerling gevraagd worden naar zijn of haar gebedsleven. Ze kunnen dan ook weergeven of ze een zekere ‘regelmaat’ hebben in hun gebedsleven. Indien ze beweren niet te bidden, kan gepeild worden naar de wijzen waarop zij dan ‘stilvallen bij het leven’. Uiteraard kan (spirituele) muziek hier misschien een rol spelen voor de jongeren.
  • De leerkracht kan ook een gregoriaans lied laten horen (in een ontspannen omgeving/sfeer) en vragen dat elke leerling achteraf formuleert hoe hij/zij dit kort ‘meditatief’ moment ervaren heeft. Uiteraard gebeurt dit dan best schriftelijk.
• Suggesties voor evaluatie:
  • De leerling wordt gevraagd thuis zelf eens een (gregoriaans) lied op te zoeken dat hen aanspreekt en hierover een reflectie neer te schrijven. Ook zou elke leerling een lied kunnen presenteren voor de klas dat hen al vaker aangesproken heeft.

Deze impuls houdt rekening met beginsituatie 1 (Getijdengebed), 2 (Gregoriaans), 3 (Taizé) en 4 (Jongerenkoren) en omvat daarbij in de verwerking de hermeneutische knooppunten 2, 3, 4 en 6.

• Klassikale verwerking:
  • In de klasgroep kan er een gesprek aangegaan worden over koren en jongerenkoren. De leerlingen kunnen gezamenlijk reflecteren of ze muziek van (jongeren-)koren al dan niet appreciëren. De populariteit van het jongerenkoor Scala kan hierbij als voorbeeld genomen worden om aan te tonen dat dergelijke muziek zeker nog in de smaak kunnen vallen. Vooral de trailer van de film over het ontstaan van Facebook – ‘The social network’ – kan hierbij een extra impuls bezorgen.
  • De leerkracht kan de leerlingengroep op voorhand ook enkele vragen meegeven die zij aan de hand van het interview moeten invullen. In het beroepsonderwijs zouden deze vragen in drie delen verdeeld kunnen worden over drie gevormde groepen in de klas. Achteraf kan er dan een gezamenlijke bespreking volgen.
  • Gezamenlijk kan met na de vertoning ook eens samen nagaan in welke mate het gregoriaans binnen de drie delen van het interview aan bod kwam.
• Individuele verwerking:
  • Tijdens de vertoning van het interview kan hen achteraf ook individueel gevraagd worden neer te schrijven welk van de drie delen van het interview hen het meest aansprak en waarom.
  • Het interview kan ook na elk van de drie delen worden stopgezet, waarna de leerlingen een cijfer moeten geven op tien om zo aan te duiden hoezeer elk deel hun interesse opgewekt heeft. Hierbij kunnen ze dan kort weergeven waarom wel/niet.
• Suggesties voor evaluatie:
  • De leerling wordt gevraagd thuis zelf eens meer informatie over Taizé op te zoeken door bijvoorbeeld de website te bekijken. Ook kan men hen vragen om via youtube een Taizé-lied op te zoeken die hen het meest aanspreekt. Hierbij zouden ze dan eventueel een korte motivering kunnen schetsen.

1. Gebed / Bezinning
2. Gemeenschap
3. Kunst (Zang)
4. Tijd
5. Rituelen
6. Kijk op het leven
7. Innerlijkheid
8. Samenlevingsverbanden
9. Inspiratie
10. Deugd