Grootschalig empirisch onderzoek naar leerkrachten en leerlingen rooms-katholieke godsdienst secundair onderwijs

Eind 2002 werd binnen de lerarenopleiding van de Faculteit Godgeleerdheid van de K.U.Leuven een onderzoek uitgevoerd vanuit de bundeling van drie doctoraatsprojecten:

• 'Geloof en (denken over) opvoeding in het gezin' (Annemie Dillen)
• 'Hermeneutisch-communicatief concept vakdidactiek godsdienst' (Joke Maex)
• 'Interreligieus leren' (Mieke De Vlieger)

Door middel van schriftelijke vragenlijsten werden Vlaamse leerlingen van de derde graad (ASO, TSO en BSO) en hun godsdienstleerkrachten bevraagd.

De resultaten van 98 leerkrachten en 1416 leerlingen konden uiteindelijk in de analyse worden verwerkt. Iets meer dan een jaar later zijn de resultaten gebundeld in een lijvig maar uitermate boeiend boek met de titel 'Godsdienstonderwijs uitgedaagd. Jongeren en (inter)levensbeschouwelijke vorming in gezin en onderwijs. Opzet, methode en resultaten van empirisch onderzoek bij leerkrachten rooms-katholieke godsdienst en leerlingen van de derde graad secundair onderwijs in Vlaanderen'. Dit boek wordt uitgegeven bij Peeters, Leuven.

Hieronder willen we per deelproject ingaan op enkele opmerkelijke resultaten en u een blik gunnen op wat u van het volume kan verwachten. We bespreken hieronder de resultaten van de bevraging bij leerlingen ASO en TSO.

Ter verduidelijking: indien gevraagd werd naar de mate waarin men het (on)eens is met de uitspraken, gaven wij de mogelijkheid om dit in een score op een schaal van 6 punten aan te duiden. De betekenis hiervan is de volgende:

Bestel dit boek online of door een mailtje te sturen naar één van de medewerkers.

D. Pollefeyt, D. Hutsebaut, H. Lombaerts, M. De Vlieger, A. Dillen, J. Maex, W. Smit, Godsdienstonderwijs uitgedaagd. Jongeren en (inter)levensbeschouwelijke vorming in gezin en onderwijs. Opzet, methode en resultaten van empirisch onderzoek bij leerkrachten rooms-katholieke godsdienst en leerlingen van de derde graad secundair onderwijs in Vlaanderen, Leuven, Peeters, 2004.

N=1202

1:gehuwd=990 (82,36%)

2:gescheiden=175 (14,56%)

3:ongehuwd samenwonend=16 (1,33%)

4:andere=21 (1,75%)

Het is duidelijk dat het geloof van de moeder een belangrijke rol speelt in het al dan niet gelovig zijn van het kind.

Opmerkelijk meer moeders dan vaders blijken bovendien gelovig te zijn volgens de jongeren. Tegenover 31,55% uitdrukkelijk gelovige vaders staan 47,56% gelovige moeders. En waar net geen kwart van de vaders ongelovig is, staat daar 'slechts' 15% van de moeders tegenover.

N=1198

1: gelovig=378 (31,55%)

2: ongelovig=279 (23,29%)

3: hij twijfelt=93 (7,76%)

4: ik weet niet hoe mijn vader zichzelf ziet=448 (37,40%)

N=1211

1: gelovig=576 (47,56%)

2: ongelovig=183 (15,11%)

3: ze twijfelt=134 (11,07%)

4: ik weet niet hoe mijn moeder zichzelf ziet=318 (26,26%)

N=1223

1:ja=311 (25,43%)

2:neen=464 (37,94%)

3:ik twijfel=448 (36,63%)

25,43% van de leerlingen noemt zich uitdrukkelijk gelovig, het grootste deel onder hen (37,94%) noemt zich ongelovig, maar een nauwelijks kleiner deel (36,63%) twijfelt en blijft in de keuze onbeslist.

Niettemin heeft nog steeds 92,89% van de jongeren zijn of haar doopsel ontvangen en noemt 43,36% zijn of haar geloof en levensbeschouwing belangrijk tot zeer belangrijk.

N=1223

1:ja=1178 (96,32%)

2:neen=30 (2,45%)

3:niet van toepassing=15 (1,23%)

N=1204

1=135 (11,21%)

2=257 (21,35%)

3=290 (24,09%)

4=344 (28,57%)

5=137 (11,38%)

6=41 (3,41%)

gem=3.1777408

Bovendien bidt 42,30% van de leerlingen soms of zelfs dagelijks. Dit staat dan weer in contrast met de kerkgang. Nauwelijks 13,8% van de bevraagde leerlingen zegt immers nog maandelijks of meer naar een religieuze dienst te gaan.

N=1223

1:nooit=414 (33,85%)

2:zelden=414 (33,85%)

3:soms=258 (21,10%)

4:regelmatig=88 (7,20%)

5:dagelijks=49 (4,00%)

Een aanzienlijk aantal leerlingen kwam tijdens de kindertijd via de ouders in contact met godsdienst door religieuze plaatsen, zoals een kerk, een kerkhof, een moskee te bezoeken. Via de cultuurelementen in de samenleving speelt 'religie' als gegeven een rol voor heel wat leerlingen en hun ouders.

N=1223

1: nooit=283 (23,14%)

2: zelden=336 (27,47%)

3: soms=396 (32,38%)

4: regelmatig=178 (14,55%)

5: dagelijks=30 (2,46%)

Geloof blijft wel een topic voor de Vlaamse leerlingen, al praten zij niet zomaar met iedereen over dit thema. Met ouders en grootouders gaan ze nog regelmatig het geloofsgesprek aan, maar er blijft toch vooral een belangrijke rol weggelegd voor de godsdienstleerkracht. Hij of zij is dus de belangrijkste persoon voor het 'spreken over geloof'.

N=1216

1:nooit=156 (12,83%)

2:zelden=222 (18,26%)

3:soms=382 (31,41%)

4:regelmatig=414 (34,05%)

5:dagelijks=42 (3,45%)

De schoolcontext lijkt de belangrijkste omgeving voor het spreken over geloof. Uit dit onderzoek kunnen we dus concluderen dat het godsdienstonderricht voor jongeren één van de weinige plaatsen is waar geloof nog uitdrukkelijk aan bod komt.

N=1217

1: nooit=476 (39,11%)

2: zelden=166 (13,64%)

3: soms=144 (11,83%)

4: regelmatig=164 (13,48%)

5: dagelijks=267 (21,94%)

Wat godsdienstige opvoeding in gezinnen betreft, blijkt dat heel wat leerlingen een kruisje voor het slapengaan kregen wanneer ze kind waren.

N=1223

1: nooit=1053 (86,10%)

2: zelden=108 (8,83%)

3: soms=35 (2,86%)

4: regelmatig=19 (1,55%)

5: dagelijks=8 (0,65%)

Lezen of voorlezen uit de bijbel komt echter in zeer weinig gezinnen als vorm van religieuze opvoeding naar voren.

N=1212

1=283 (23,35%)

2=294 (24,26%)

3=262 (21,62%)

4=201 (16,58%)

5=110 (9,08%)

6=62 (5,12%)

gem=2.7912541

s=1.4574015

In het tweede en het derde deel van het onderzoek ligt de aandacht bij het godsdienstonderricht. Uit een bevraging bij de leerlingen blijkt het godsdienstonderricht in de school redelijk sterk gewaardeerd te worden.

N=1212

1=283 (23,35%)

2=294 (24,26%)

3=262 (21,62%)

4=201 (16,58%)

5=110 (9,08%)

6=62 (5,12%)

gem=2.7912541

s=1.4574015

Uit het tweede deel van het onderzoek, rond het hermeneutisch-communicatief model, is gebleken dat, in tegenstelling tot bij de leerkrachten, de hermeneutische verlamming bij de leerlingen hoger is dan de hermeneutische competentie. Dit impliceert dat leerlingen vaak niet in staat zijn de taal, eigen aan de christelijke traditie, te begrijpen. Er ligt dus een uitdaging voor leerkrachten om de leerlingen een vorm van hermeneutische gevoeligheid bij te brengen. Voor de meeste leerkrachten lijkt de vorming van een kritisch interpretatiekader één van de belangrijkste doelstellingen van het godsdienstonderricht te zijn. Dit kunnen we concluderen op basis van de antwoorden van de bevraagde leerkrachten op deze volgende vraag.

N=97

1:nooit=5 (5,15%)

2:zelden=8 (8,25%)

3:soms=14 (14,43%)

4:regelmatig=19 (19,59%)

5:vaak=31 (31,96%)

6:zeer vaak=20 (20,62%)

gem=4.2680412

s=1.4253323

N=96

1:nooit=10 (10,42%)

2:zelden=11 (11,46%)

3:soms=13 (13,54%)

4:regelmatig=22 (22,92%)

5:vaak=32 (33,33%)

6:zeer vaak=8 (8,33%)

gem=3.8229167

s=1.4796500

N=98

1:nooit=4 (4,08%)

2:zelden=11 (11,22%)

3:soms=15 (15,31%)

4:regelmatig=34 (34,69%)

5:vaak=22 (22,45%)

6:zeer vaak=12 (12,24%)

gem=3.9693878

s=1.3038728

N=96

1:nooit=1 (1,04%)

2:zelden=3 (3,13%)

3:soms=18 (18,75%)

4:regelmatig=32 (33,33%)

5:vaak=26 (27,08%)

6:zeer vaak=16 (16,67%)

gem=4.3229167

s=1.1191613

Het gebruik van verschillende leermiddelen, waarin ook de actualiteit ter sprake komt, blijkt een aan te moedigen realiteit, want het gebruik van kranten, muziek en internet blijkt een positieve invloed te hebben op het verwerven van hermeneutische competentie bij de leerlingen.

N=98

1=7 (7,14%)

2=6 (6,12%)

3=7 (7,14%)

4=32 (32,65%)

5=34 (34,69%)

6=12 (12,24%)

gem=4.1836735

s=1.3342973

In het onderzoek werd eveneens aandacht besteed aan het nieuwe leerplan. De nieuwe leerplannen zijn al vanaf 2000 beschikbaar en worden vanaf september 2004 bindend, dus leek 2002 een ideaal jaar om een stand van zaken te maken. De meerderheid van de leerkrachten neemt een positieve houding aan ten opzichte van het nieuwe leerplan.

N=1210

1=163 (13,47%)

2=187 (15,45%)

3=226 (18,68%)

4=335 (27,69%)

5=193 (15,95%)

6=106 (8,76%)

gem=3.4347107

s=1.4864545

Het is de leerlingen echter nog niet helemaal duidelijk wat de voordelen kunnen zijn van ontmoetingen met andersgelovigen. Iets meer dan de helft van de leerlingen antwoordt positief op de vraag of het zinvol kan zijn om met mensen uit andere godsdiensten in dialoog te treden.

N=1204

1=130 (10,80%)

2=167 (13,87%)

3=286 (23,75%)

4=321 (26,66%)

5=215 (17,86%)

6=85 (7,06%)

gem=3.4808970

s=1.3990142

Niettemin twijfelen iets meer leerlingen aan de zinvolheid van de aanwezigheid van vertegenwoordigers uit andere godsdiensten in de klas.

N=1209

1=191 (15,80%)

2=209 (17,29%)

3=271 (22,42%)

4=301 (24,90%)

5=169 (13,98%)

6=68 (5,62%)

gem=3.2084367

s=1.4413116

Een duidelijke meerderheid van de leerlingen staat bovendien ook positief tegenover lessen over andere godsdiensten in de godsdienstles.

N=1210

1=145 (11,98%)

2=121 (10,00%)

3=193 (15,95%)

4=289 (23,88%)

5=255 (21,07%)

6=207 (17,11%)

gem=3.8338843

s=1.5835201

N=1207

1=290 (24,03%)

2=279 (23,12%)

3=289 (23,94%)

4=185 (15,33%)

5=99 (8,20%)

6=65 (5,39%)

gem=2.7671914

s=1.4511335

Dat daarvoor niet noodzakelijk andersgelovige leerlingen in de klas aanwezig moeten zijn, is een overtuiging die leerlingen en leerkrachten met elkaar delen.

N=95

1=18 (19,57%)

2=26 (28,26%)

3=15 (16,30%)

4=16 (17,39%)

5=13 (14,13%)

6=4 (4,35%)

gem=2.9130435

s=1.4873250

De antwoorden op de vragen wijzen dus op een bepaalde onzekerheid bij de leerlingen over een nieuwe en onbekende didactische werkwijze in de godsdienstlessen, maar eveneens op een openheid, een bereidheid om interreligieus leren het voordeel van de twijfel te geven, of misschien beter uitgedrukt: een kans te geven. Leerkrachten blijken er van overtuigd te zijn dat interreligieus leren haalbaar is. Zowel praktisch als intellectueel worden ze door deze nieuwe aanpak niet overvraagd, menen ze zelf.

N=91

1=16 (17,58%)

2=27 (29,67%)

3=16 (17,58%)

4=16 (17,58%)

5=9 (9,89%)

6=7 (7,69%)

gem=2.9560440

s=1.5122616

N=91

1=8 (8,79%)

2=31 (34,07%)

3=14 (15,38%)

4=26 (28,57%)

5=9 (9,89%)

6=3 (3,30%)

gem=3.0659341

s=1.2978803

Meer twijfel is er echter naar de leerlingen toe. Leerkrachten twijfelen immers aan de vraag of de leerlingen genoeg 'bagage' hebben om in de dialoog te stappen (25.4).

N=1204

1=144 (11,96%)

2=190 (15,78%)

3=324 (26,91%)

4=320 (26,58%)

5=171 (14,20%)

6=55 (4,57%)

gem=3.2898671

σ=1.3411563

De leerlingen zelf aarzelen eveneens, en stellen niet uitgesproken dat ze over voldoende kennis beschikken om de dialoog aan te gaan. Niettemin menen ze overwegend toch dat het dialogeren met andersgelovigen misschien wel kan lukken.