In een ander licht

Het leven van de Bijbelse Lot in het oudtestamentische boek Genesis is getekend door de begrippen ‘achterlaten’ en ‘opnieuw beginnen’. Opvallend daarbij is dat Lot er nooit zelf voor kiest om een nieuwe wending aan zijn leven te geven, maar door anderen wordt gedwongen afscheid te nemen van het vertrouwde en het onbekende tegemoet te treden. Op Gods aanstoken verlaat Lot zijn geboorteland Ur om samen met zijn oom Abraham naar het onbekende Kanaän te trekken. In Kanaän aangekomen moet Lot noodgedwongen afscheid nemen van Abraham en zich in de buurt van Sodom en Gomorra vestigen, aan de oever van de Dode zee. In het ‘Lied van Lot’ bezingt Stef Bos het derde scharniermoment in Lots leven. Samen met zijn familie moet Lot, deze keer in opdracht van Gods engelen, nu ook Sodom en Gomorra achter zich laten. God zal deze steden verwoesten omwille van de slechtheid van hun inwoners. Wanneer Lot en zijn vrouw Sodom en Gomorra ontvluchten, verbieden de engelen van God hen uitdrukkelijk om achterom te kijken. Hoewel het Bijbelse verhaal de vrouw van Lot slechts terloops vermeldt – ze krijgt zelfs geen naam – toch wordt op dat moment alle aandacht op haar gevestigd. Tegen Gods verbod in kijkt ze toch om naar de verwoeste stad. Terstond verandert ze in een zoutklomp. De etiologische bedoeling van het verhaal is overduidelijk: het verhaal wil ‘verklaren’ waarom dingen zijn zoals ze zijn. De zoutzuilen bij de Dode Zee zijn de restanten van de vrouw van Lot...

Stef Bos bezingt deze episode in Lots leven vanuit een enigszins onverwacht perspectief. Niet de vrouw van Lot stelt hij centraal, maar de vraag hoe Lot zelf zijn gedwongen vertrek ervaart. Bos evoceert daarbij de gevoelens van Lot, die zich gevangen voelt tussen verleden en toekomst. Ook al heeft Lot Sodom vervloekt – de Sodomieten wilden zich vergrijpen aan Lots bezoekers – toch valt het afscheid nemen van deze fase in zijn leven hem zwaar. Niettemin staat Sodom verlaten gelijk met een tocht van een hopeloos verleden naar een hoopvolle toekomst, ook al is die toekomst onbekend. Refererend aan het omkijken van Lots vrouw slaagt Bos erin om op sublieme wijze de levensboodschap van het Bijbelse verhaal naar de oppervlakte te brengen. Leven is steeds opnieuw afscheid nemen van de veilige haven om tegemoet te treden wat nog onbekend is. Staande op die grens tussen verleden en toekomst, kan omkijken verworden tot stilstaan: “Als ik nu omkijk, blijf ik hier stilstaan”. Daarvan is de vrouw van Lot het versteende bewijs. Als dusdanig maakt Bos met zijn ‘Lied van Lot’ duidelijk hoe de Bijbelse teksten puur menselijk zijn en, elk op hun eigen manier, ’s mensen lot-gevallen proberen te verwoorden.

Prof. dr. Hans AUSLOOS (Bijbelwetenschappen)

De naam “Jezus” wordt in dit liedje niet vermeld. Voor Christenen die over God spreken ligt dat natuurlijk moeilijk ... tenzij ze in de zanger de mens God, Jezus herkennen. Geloven dat God zelf zich in een mens, Jezus van Nazareth, de zoon van Jozef en Maria, als dé Christus (de gezalfde, omdat hij ons goed doet en heil brengt) aandient, bergt een spanning die men moet laten werken om het liedje kans te geven. Enerzijds is die Jezus Christus, als een eigenaardige andere mens die wij volgen maar nooit ten volle kunnen volgen, ons vreemd nabij. Anderzijds is hij ook Adam, een mens zoals wij allen: Jezus is ons aller geheim. We zijn hem. Christenen durven nauwelijks de plaats van de vreemde Jezus innemen, en toch kennen ze ook een dwingende arrogantie om als hem, in zijn plaats, te spreken. In de teksten die over Jezus spreken herkennen ze zich niet alleen in de rol van de toehoorders, maar ook in de Heer zelf. Zo spreken wij niet alleen over God, maar ook als God ... zo kwetsbaar ligt die mensgeworden God in onze stem.

Omwille van die dubbele kern is het liedje van Stef Bos zo aangrijpend. Hij kent de kwetsbaarheid: de naam “God” is zo dikwijls misbruikt, in dienst van onze eigen interesses en bestrevingen. Stef Bos zegt dus: wees toch maar voorzichtig als je het woord “God” in de mond neemt. Maar in zijn liedje lijkt hij dan toch ten prooi te vallen aan die arrogantie die hij terecht zo gevaarlijk vindt. Hij spreekt zelf als God, neemt Gods woorden in de mond: ik ben niet ..., ik ben wel ... . Stef Bos wordt pleitbezorger voor God, meer nog: hij heeft het lef te spreken alsof hij God is. Op die manier doet hij wat hij aanklaagt en komt zelf onder de kritiek te staan van wat hij zingt. Misbruikt hij dan zelf niet de naam van God, misschien om succes te boeken, misschien uit verzet ...? Stef Bos is arrogant op een wijze die hij zelf aanklaagt. Hoe onderscheiden we of hij het bij het rechte eind heeft? Mag hij zo spreken? Is zijn levenservaring sterk genoeg opdat hij zou weten wie God is ... gelijkt hij voldoende op Jezus? Tot waar mag hij zich dat Jezusrecht toeëisen om in naam van God, als God te spreken? We zullen in gesprek moeten treden met Stef Bos, door ons kwetsbaar open te stellen voor iemand die zich in een liedje kwetsbaar openstelt. De schriftgeleerden en farizeeën kloegen Jezus aan omdat hij als God sprak en we kunnen dat begrijpen ... maar was hun aanklacht ook niet een manier om God als mens de mond te snoeren of om de roep van God niet te moeten horen? Soms moeten mensen als God spreken om het als God op te nemen voor medemensen: de arrogantie wordt dan getemperd door Gods eigen inzet voor gebroken mensen.

Wanneer mensen als God spreken en de grenzen van een pleitbezorger, advocaat of profeet lijken te overschrijden, dan klinkt de vraag naar onderscheiding. En die vertrekt bij de vaststelling hoe God dan in die menselijke woorden spreekt ... is dit herkenbare taal voor mensen die doorheen lange tradities God hebben leren kennen? Hoe spreekt dus Stef Bos over God in de naam van God? Het valt op dat hij het heeft over immanente en sterke natuurtrekken van God, metaforen die voor een krachtige Geestwerking in ons en in de wereld pleiten: aarde, wolken, wind, stromen, vuur, ... God is geen doetje dat men zomaar voor zijn kar kan spannen, en toch trekt die God met kracht aan de kar van deze wereld. Dit zegt veel over Stef Bos, over wie hij als mens is, wat hem kwaad maakt en wat hij nodig heeft om te leven. Hij weet dat God zo kwetsbaar en broos is, dat we God kunnen misbruiken en dat het niet bij dat “kunnen” blijft ... Hij weet ook dat God zo krachtig is dat de vergelijking met sterke krachten past, die soms op onverwachte manieren werken. Dat zijn bijbelse beelden, dat zijn ook menselijke godservaringen.

Er is meer. God heeft humor, wat God zingt kan blasfemisch klinken, verontrustend – wie dat niet herkent, heeft het evangelie niet gelezen: het lied raakt de godservaring van Jezus zelf, laat iets zien van God doorheen het leven van Jezus. Het lijkt inderdaad dat je Jezus hoort zingen, op zijn arrogante en tegelijk ook open manier. Die God van Jezus is een God die ons weet te ontmaskeren en dat kan pijn doen, zodanig veel pijn dat we wie in Gods naam spreken arrogant noemen om maar niet naar God te moeten luisteren. Tegelijkertijd wordt hier niet alles gezegd: het liedje is een liedje om mee te neuriën en om strofes aan toe te voegen op die speelse wijze van een bluesritme waarop je je eigen verhaal, je eigen godsontmoeting mag vertellen. Wanneer je Jezus leert kennen, hem ontmoet, dan treed je binnen in het nooit uitgeputte mysterie van diepgaande ontmoetingen, dan ontdek je steeds nieuwe manieren waarop God in het leven van mensen speelt en er zich openbaart. Het liedje is in die zin “bescheiden” – de zanger heeft niet het laatste woord en er is nog een eeuwigheid te gaan om doorheen de woede bij het misbruik dat gemaakt wordt van God en doorheen de energie die doet veranderen, te ontdekken hoe onvoorspelbaar God dan wel is. Stef Bos is arrogant, ja ... maar dan arrogant op die bescheiden manier die ruimte geeft aan een kwetsbare, mensgeworden God. Dat is deugddoende, bescheiden arrogantie.

Prof. dr. Jacques HAERS (Dogmatische theologie)

Tot de dynamiek van het bijbelverhaal Ruth behoort het zoeken naar een leefbare toekomst. Ruths migratie is de tweede migratie in het verhaal, na de eerdere migratie van een Judees gezin naar Moab, wegens hongersnood. Pas als alle mannelijke gezinsleden gestorven zijn, en de hongersnood voorbij is, keert Naomi terug naar Juda, en haar schoondochter met haar. Het treft mij dan ook dat er in het Lied van Ruth sprake is van “jou droom is my droom”. De schoonmoeder keert immers terug zonder veel dromen. Ze verandert zelfs haar naam van ‘de lieflijke’ in ‘de bittere’ omdat God zo hard voor haar is geweest. Wat Ruth doet, doorheen het verhaal, is haar schoonmoeder terug toekomst geven. Met een zegen die lijkt op deze van de stammoeders van het volk bekrachtigen de oudsten hoe Ruth mee het Judese volk opbouwt, en zelfs aan de basis ligt van een koningshuis, waaruit eens de messias verwacht zal worden. Dit ruimere aspect van mee opbouwen aan een samenleving waar het goed is om te leven, mis ik in het lied van Stef Bos, waar solidariteit vooral een kwestie van een één op één relatie blijft (en enkel de vreemdelingenangst op het gemeenschapsniveau speelt).

Het Lied van Ruth weerspreekt een retoriek van de “profiteursmentaliteit” die men migranten in sommige middens toedicht. Wie het Bijbelverhaal kent, beseft dat wie thuisblijft in Moab vermoedelijk een veiligere toekomst heeft. De schoonmoeder die naar haar eigen land Judea teruggaat, loopt grote risico’s. De ‘toekoms is onseker’, de toekomst van een vrouw zonder man om haar te beschermen, de familieband te zwak om vanzelfsprekend een beroep op te kunnen doen, het deel van Naomi is iets dat eerst bevochten moet worden, zelfs met slinkse middelen en niet zonder lijfelijk risico. Zonder Ruth is het nog maar de vraag of Naomi temidden van haar eigen volk standhoudt. In het Lied van Ruth wordt het onvanzelfsprekende van wat Ruth doet, nog versterkt door het motief van de heimwee (aanwezig ook bij wie bewust voor migratie koos) en de vreemdelingenangst (waardoor de last van het ‘bruggen bouwen’ bij de vreemdeling wordt gelegd). Sterk uitgedrukt in het Lied van Ruth is daarom volgens mij de één op één solidariteit tussen Ruth en haar schoonmoeder: “my brood is jou brood”. “ek wil naas jou staan, al sal dit moeilyk wees” Zonder die solidariteit zou haar schoonmoeder nooit overleven.

De Zuid-Afrikaanse liedtekst bootst voortdurend de korte, bondige wijze van spreken na die de bijbelse belofte van Ruth aan haar schoonmoeder kenmerkt. Dit heeft een dubbel effect: het geeft heel het lied diezelfde plechtige, zich verbindende toon als de bijbelse belofte, én herinnert aan de soms hakkelende wijze waarop een anderstalige naar woorden zoekt in onze taal. Ondanks het eenvoudige taalgebruik en de ogenschijnlijk simpele zinsbouw schetst het lied zo de complexe situatie van de medemens die “niet woont in het land waar hij geboren is” zoals de zanger het in zijn introductie zo beeldend verwoordt.

Dr. Ine VAN DEN EYNDE (KHKempen)

Wie Lea zegt, denkt Jakob. En wie de Bijbelse Jakob kent, weet van bedrog. Jakob wordt in het boek Genesis pas aartsvader omdat hij zijn broer Esau en hun vader Isaak, met de hulp van zijn moeder Rebecca, bedriegt. Het prille begin van de ‘heilsgeschiedenis’ begint met leugens. En verdere leugens in zijn leven blijven niet uit.

Lea wordt zijn eerste vrouw. Zij is in het Oude Testament één van die vrouwen die niet genoemd wordt in het rijtje van ‘sterke vrouwen’ uit de Bijbel die al vaker het thema werden van allerlei boeken en bijdragen, al dan niet vanuit feministisch perspectief. Lea valt niet op in schoonheid, in kracht of heldenmoed. Alles wat over Lea gezegd wordt is dat haar ogen geen glans bezitten, dat ze lang niet zo mooi is als haar zus Rachel, en dat ze tegen wil en dank van Jakob, door toedoen van een list van haar vader, zijn vrouw wordt. En verder heeft ze zelf ook niets of niet veel te zeggen.

Jakob wordt nu zelf bedrogen: niet de beloofde Rachel, op wie hij verliefd was, maar Lea vindt hij ’s morgens in zijn huwelijksbed. En vanaf die eerste morgen verlangde hij opnieuw naar Rachel, die hij uiteindelijk na zeven nieuwe jaren arbeid mag huwen. Lea was de oudste, verklaarde haar vader: zij moest eerst huwen. Misschien moest het hem doen nadenken: zijn eigen broer Esau was eigenlijk ook de oudste… Hij was in feite degene die hun vaders zegen had moeten krijgen. Recht moest geschieden? Maar ten koste van wie?

Wat er ook van is, Lea wordt de ongelukkige vrouw van Jakob. Al wat het verhaal verder vertelt is dat ze haar uiterste best doet opdat haar man van haar zou houden. Ook zonder liefde, en ook nadat hij al met Rachel getrouwd is, eigent Jakob zich zijn eerste vrouw blijkbaar toe. Keer op keer wordt ze zwanger en keer na keer hoopt ze dat Jakob daardoor van haar zal gaan houden. Ze schenkt hem zeven kinderen, omdat tenminste God haar genadig was en ‘haar moederschoot opende’. Niettemin kan ook deze ‘zegen’ Jakobs hart niet keren. Lea blijft wie ze is, de ongewenste echtgenote in een ‘gearrangeerd’ huwelijk. In het ‘lied van Lea’ weerklinkt, op een wijze die alleen Stef Bos beheerst, in kernachtige, herhaalde woorden die spelen met klank en ritme de eindeloze eenzaamheid en weerkerende moedeloosheid van Lea’s bestaan. Er gaat niets vooraf aan haar geschiedenis, net zoals ze in het Bijbelse verhaal plots echtgenote wordt zonder dat er haar iets gevraagd werd. Zonder dat er, zelfs na het bedrog door haar vader, één reactie verhaald wordt. Het enige wat verteld wordt is haar koppige poging de liefde van haar man te winnen. “Vanaf de eerste dag heb jij je rug gekeerd”, laat Stef Bos haar zeggen. Jakob werd wakker, die eerste ochtend, en keerde zich af. En jaren “leven ze langs elkaar, al lijkt het ook van buitenaf dat ze nog samengaan”: zes zonen kunnen geen liefde opwekken. “Tegen beter weten in geloven dat deze leegte ooit verdwijnt”, zucht ze. “Gevochten en gezocht”, heeft Jakob, maar vooral voor zichzelf, “doen en laten wat hij wil”, zijn eigen leugens, waar hij zo goed in was, gelovend. En wat rest er Lea? Dat is haar vraag in het lied van Stef Bos: “er is hier niets meer, maar we blijven bij elkaar”. “Ik moet hier weg. Ik moet gaan”, klinkt het, maar Lea is gebleven, tot het einde, tot de volgende zoon, tot een zevende kind, de dochter die later verkracht wordt… Waarom bleef ze? “Om de lieve vrede” die er nooit was, zelfs niet meer in de band met haar zus, “om de kinderen” die het tij niet konden keren. Het antwoord blijft uit, al was er één zekerheid van het prilste begin: het was “niet om de liefde”. En hoewel het Bijbelse relaas in zijn vervolg verder focust op de lotgevallen van Jakob en zijn hele familie en bezit, waarin Lea haar plaats lijkt in te nemen, eindigt Stef Bos’ lied met de vraag: “wat doe ik hier nog?” Lea’s onpeilbare verdriet of gelaten berusting? In elk geval, een heel menselijk verhaal over heel menselijke intriges en gevoelens. Heel Bijbels dus…

Prof. Dr.Bénédicte LEMMELIJN (Bijbelwetenschappen)

In het nummer ‘Alles is lucht’ bekijkt Stef Bos de wereld door de bril van het boek Prediker en vat de essentie van het boek als volgt samen: alles verandert voortdurend en kan altijd vanuit meerdere perspectieven bekeken worden, en daarom leent de wereld zich niet tot grote woorden over ‘waarheid’. De samenzang met Frank Boeijen is een welgekozen uitdrukking van deze visie, en ook de muziekstijl van dit nummer sluit goed aan bij de toon van het boek. De auteur beschrijft immers met een zekere gelatenheid wat hij heeft gezien en ervaren in de wereld zonder daarbij God ter verantwoording te willen roepen, zoals het geval is in het boek Job, dat andere kritische Bijbelboek uit de oudtestamentische wijsheidstraditie. Zijn leidmotief daarbij luidt, in de versie van de oecumenische Nieuwe Bijbelvertaling (NBV), ‘alles is lucht’. Met de keuze voor deze vertaling van het Hebreeuwse hebel sluit Stef Bos aan bij een recente tendens in de exegese van Prediker om de metaforische betekenis van dit woord te benadrukken en niet te opteren voor een abstract woord zoals ‘ijdel’, dat nog prominent aanwezig is in de Willibrordvertaling van Prediker. Net zoals een mens geen greep kan krijgen op de ijle lucht, zo zal hij/zij er nooit in slagen om de diepere betekenis te doorgronden van een leven dat bol staat van de tegenstellingen.

Om deze reden brengt Stef Bos in zijn beknopte commentaar in het begeleidende liedboekje Prediker in verband met de filosofische stromingen van het Taoïsme en het existentialisme. Terecht benadrukt hij deze parallellen en biedt aldus een herkenbaar aanknopingspunt voor hedendaagse lezers van het boek, maar de keerzijde van deze vergelijking is dat de eigenheid van het boek voor een stuk verloren gaat. Wellicht verklaart dit interpretatieperspectief ook de selectie van teksten die aan de grondslag van de liedtekst liggen: wie het lied aandachtig beluistert en naast de Bijbeltekst legt, merkt al snel dat de schrijver zich vooral heeft laten leiden door het openingsgedicht (Pr 1,3-11) en het welbekende gedicht over de tijd (Pr 3,1-8), twee perikopen die bij uitstek geschikt zijn om Prediker in verband te brengen met, respectievelijk, het existentialisme en het Taoïsme. Dit heeft echter tot gevolg dat geen van de talloze wijsheidsinstructies en spreuken waarmee het boek doorspekt is een plaats gekregen hebben in het lied, en dat is jammer, want ook zij bevatten heel wat verrassende inzichten.

Niettemin brengt Stef Bos op een treffende wijze de grondgedachte van het boek tot uitdrukking door de auteur van Prediker “een soort existentialist die ons niet moedeloos maakt” te noemen. De kritische overwegingen van het boek Prediker resulteren niet in een schouderophalend relativisme, maar lopen uit op een pleidooi om ten volle te genieten van de mogelijkheden die het menselijke bestaan biedt zonder zichzelf op dezelfde hoogte als God te willen plaatsen. De auteur houdt de lezer de spiegel van zijn/haar menselijkheid voor door aldoor te wijzen op de beperktheden van het mens-zijn, maar tegelijkertijd geeft hij aan dat het leven van de mens ‘onder de zon’ heel wat mogelijkheden tot genieten biedt. Dit aspect van zijn denken blijft onderbelicht in het lied van Stef Bos, en daarom verdient het aanbeveling om ook één of meerdere teksten uit het boek zelf te lezen ter aanvulling op het lied, zoals de verwerping van het leven na de dood die resulteert in een oproep om de dag te plukken (Pr 9,1-10), of de uitdrukkelijke aanmaning om te genieten van een leven waarin er meer dan voldoende donkere dagen zullen zijn (Pr 11,7-10). Dat neemt niet weg dat Stef Bos met dit lied de opdracht waarmaakt waarin de kritische bijbelwetenschap al te vaak te kort schiet: hij slaagt erin om de eeuwenoude Bijbeltekst op nauwelijks enkele minuten tijd bevattelijk voor te stellen aan de hedendaagse lezer. Dat maakt het lied ‘Alles is lucht’ uitermate geschikt als kennismaking met het boek Prediker in de context van het godsdienstonderwijs of de pastoraal.

Hans DEBEL (Bijbelwetenschappen)

“Ieder mens beleeft momenten waarop de wereld lijkt in te storten, waarop je alles verliest. Toch blijken dat achteraf de meest louterende ogenblikken te zijn als je erdoorheen komt. Daarna ga je alles anders zien, leer je het leven beter kennen.” In een interview vertelt Stef Bos dat hij vanuit deze gedachte zijn “Lied van Job” heeft geschreven, zijn lezing van het gelijknamige bijbelboek. Bos baseert zijn lied daarom ook niet op de lange, beschouwende dialogen tussen Job en zijn vrienden die het grootste deel van het boek uitmaken, maar op het eerste, inleidende deel van het boek, waarin Job alles verliest en alleen achterblijft. We horen in het lied een Job aan het woord die alles is verloren, alles los moet laten en die in het refrein herhaalt:

Ik sta hier in de open vlakte, weet niet wat nog te geloven; En ik heb niets meer te verliezen, dus ik geef me beter over.

Bos vertelt er ergens bij wat zijn moeder hem steeds zei: “Als je bij het zwemmen in een draaikolk terechtkomt, moet je je niet verzetten maar je overgeven en dan kom je er in het diepste punt vanzelf weer uit.” Dit beeld komt ook in zijn lied terug:

Nu ik zie hoe op het nulpunt, ik door de leegte wordt gered, En verbaasd ben hoeveel liefde zich altijd weer naar buiten vecht,

Het nulpunt, de leegte wordt zo de plek waar alles alleen maar beter kan worden, is Bos’ hoopvolle boodschap, en dan kan je je het beste maar overgeven aan wat je overstijgt. Je mag hier gerust God in lezen, zo vertelt de zanger, ook al staat Zijn naam nergens in dit lied. In een ander interview gaf Bos aan dat deze overgave wat hem betreft de kern is van geloven: “een ruimte binnengaan die je niet kent, maar er toch binnengaan, zonder angst”. Momenten waarin je alles verliest kunnen keermomenten zijn, waarop je je – ook al weet je niet meer te geloven – toch kan overgeven, vertelt Stef Bos in dit lied.

Hoe anders klinkt de Job van het bijbelboek. In de eerste twee hoofdstukken onderwerpt hij zich inderdaad aan Gods wil, die hij verder niet begrijpt: “De Heer geeft, de Heer neemt, geprezen de naam van de Heer” (Job 1,21). Vanaf het derde hoofdstuk verandert de toon echter totaal: Job vervloekt de dag waarop hij is geboren, en gaat vervolgens flink tekeer tegen de vrienden die hem proberen te overtuigen de oorzaak voor zoveel lijden bij zichzelf te zoeken. Job houdt zijn onschuld staande en deinst er zelfs niet voor terug God zelf voor het gerecht te dagen: als hijzelf onschuldig is, waarom laat God hem dan zo afzien? En aangezien God garant hoort te staan voor de morele orde van deze wereld, moet Hij zich dus maar verantwoorden, zo denkt Job. Zoals een bekend exegeet ooit zei: “In het boek Job is God zelf problematisch geworden.” Met een God die verantwoordelijk zou zijn voor het lijden dat mensen overkomt, heeft Stef Bos in ieder geval geen probleem. Dat hoeft ook niet te verwonderen: zoals vele Godzoekers in onze tijd, ziet hij God niet als iemand die aan de knoppen van de werkelijkheid zit en aan ieder zijn eigen loon geeft, straf of zegen. God is dus ook niet degene die voor het lijden van de wereld ter verantwoording moet worden geroepen. Wanneer we zien hoezeer mensen gebukt kunnen gaan onder de opvatting dat alle lijden straf van God is, dan is het godsbeeld van Bos in ieder geval winst. Wat Stef Bos echter tegelijk wel mist, is een God tot wie je je kan richten. De bijbelse Job gaat razend tegen God tekeer. En hoewel hij zich naderhand schromelijk blijkt te hebben vergist, het feit dat hij zich tot God bleef wenden, is wel het begin van zijn redding geworden. God zelf ging zich tot Job richten, en, hoe moeilijk diens antwoord ook te begrijpen is, het bracht Job wel tot een nieuwe kijk op het leven en op zichzelf. Het verschil in taal is opmerkelijk: waar de bijbelse Job wordt gered door een goddelijke stem in een stormwind (Job 38,1), zingt de Job van Stef Bos dat hij “door de leegte is gered”. Waar het bijbelboek Jobs nieuwe inzicht laat voortkomen uit een ontmoeting met een Ander, komt Job in het lied vooral zelf tot inzicht, nu “ik mezelf heb teruggevonden daar waar ik dacht dat ik niet was”.

Hoe verschillend hun taal ook is, de bijbelse Job en Stef Bos staan wellicht niet ver van elkaar. Beiden zijn ze het erover eens dat wie door de ervaring van verlies en verdriet is gegaan, met nieuwe ogen gaat kijken, de dingen anders ziet (Job 42,1-6). Beiden zijn ze het er ook over eens dat in zo’n momenten niet veel overeind blijft van wat je eerder had geloofd. Wat dat betreft zou de bijbelse auteur het helemaal eens zijn met wat Bos God in een ander lied laat zeggen: “Er is teveel van mij gemaakt dat ik helemaal niet ben” (Het lied van God). De bijbelse Job heeft tot zijn schande moeten erkennen dat God helemaal niet de boekhouder van geluk en lijden was waarvoor hij Hem had gehouden. Beiden zijn het tenslotte eens dat in momenten van diep verlies uiteindelijk alleen overgave – als toewijding, niet als capitulatie – rest. De weg die de bijbelse Job naar dit punt aflegt is lang en moeizaam, en ik vermoed dat ook Stef Bos het eens is dat het langer duurt dan de tijd van zijn lied voor je als mens zover komt.

Stef Bos vertelt hoe hij zijn liedjes heeft geschreven uit liefde voor de bijbelse personages, en ik denk dat de genegenheid tussen hem en Job wederzijds zou zijn. Mochten die twee elkaar kunnen ontmoeten, het zouden boeiende gesprekken worden.

Prof. dr. Pierre VAN HECKE (Bijbelwetenschappen)

Deze liedtekst is geïnspireerd op het zondvloedverhaal in Genesis 6–9. De ik-figuur (Noach) hoort een stem die hem opdraagt ‘een huis te bouwen zoals een schip’ en weg te varen ‘naar waar de stroom hem brengt’, in het vertrouwen ‘dat aan het einde alles weer opnieuw begint’. Zo gezegd, zo gedaan, hij bouwt een schip en neemt mee ‘wie hem lief is’. In zijn dromen ziet hij de vloedgolf die heel de aarde overstroomt. Om hem heen ziet hij de leegte, mensen die alleen nog overleven, de aarde moegestreden. Het lied eindigt met een hoopvol: ‘Het land zal ooit ontstijgen aan de zee’.

Stef Bos geeft een eigen interpretatie aan het zondvloedverhaal. De oorspronkelijke context – het kwaad dat toeneemt onder de mensen en JHWH die besluit mensen en dieren te vernietigen – is grotendeels verdwenen. Over God wordt in het lied niet expliciet gesproken, ook niet over het verbond met Noach en zijn nageslacht op het einde van het verhaal. Waar in het bijbelverhaal God aan Noach de opdracht geeft om van alle dieren een paar mee te nemen in de ark, neemt de ik-figuur in het lied zelf het initiatief om mee te nemen ‘wie hem lief is’.

Toch zijn enkele belangrijke krachtlijnen van het bijbelverhaal terug te vinden in het lied. Er is het besef van het kwade waaruit je weg moet trekken: leegte, mensen ‘die alleen nog overleven’, en vanuit een hedendaagse ecologische gevoeligheid: ‘de aarde moegestreden omdat ze alles had gegeven’. Er is de overtuiging dat je de kans krijgt om ‘opnieuw te beginnen’. En het vertrouwen op een goede toekomst: ‘Het land zal ooit ontstijgen aan de zee’.

Dat laatste is zelfs een zeer bijbels beeld. De zee is in de Bijbel vaak het symbool van de kwade machten waarin je ten onder kunt gaan. Om menselijk leven mogelijk te maken, moet ‘het droge’ te voorschijn komen: zie Genesis 1,9-10 (scheppingsverhaal), 8,13-14 (einde zondvloedverhaal), Exodus 14,21-22 (doortocht door de Rietzee). Zie ook Apokalyps 21,1: het visioen van ‘de nieuwe hemel en de nieuwe aarde’, en ‘de zee (= het kwade) bestond niet meer’. Dat is de bijbelse versie van ‘het land dat ontstijgt aan de zee’!

Dr. Paul KEVERS (Vlaamse Bijbelstichting)

De ontmoeting van Jezus en Maria Magdalena na de  kruisiging in de tuin waar Jezus’ lichaam begraven was, heeft een enorme aantrekkingskracht uitgeoefend op de verbeelding van de Westerse cultuur. Op het hoogtepunt van het verhaal roept Jezus de naam van Maria en geeft zij te kennen dat zij hem herkent door hem met Rabboeni (leraar) aan te spreken. Op hetzelfde moment zegt Jezus tegen Maria: “Raak Me niet aan, want ik ben nog niet opgestegen naar de Vader” (Johannes 20,17). In de meeste hedendaagse Bijbels vindt men de vertaling: “Houd Me niet vast”. In de schilderkunst wordt Johannes 20,17 onder de Latijnse titel “Noli me tangere” honderden keren uitgebeeld.

Deze scène vormt de achtergrond van het Lied van Maria Magdalena van Stef Bos, met als titel “Zoals licht”. Dit is een “liefdeslied” van Maria in zes strofen, geadresseerd aan Jezus. In dit lied zien we Jezus door de ogen van Maria Magdalena, leren we Jezus kennen in de getuigenis van de vrouw die hem beminde. In de eerste strofe vertelt Maria hoe ze Jezus ontmoette en hij haar uitdaagde “opnieuw te beginnen” door “recht uit het hart” te leven. De tweede strofe karakteriseert Jezus als iemand die de wereld benaderde met verwondering, openheid, trouw aan dromen, liefde voor iedereen. Hij haalde Maria uit haar isolement en leerde haar verbondenheid en gemeenschap (“Jij liet mij zien / Dat samen bestaat”). In de derde strofe vertelt Maria Magdalena dat Jezus haar bevrijdde. Met de woorden “Maar jij vloog te hoog / Te dichtbij de zon” maakt Maria een allusie op het tragische einde van Jezus’ leven. Ze beklemtoont tegelijk dat dit zijn liefde niet kon ongedaan maken. In de eerste drie strofen is er geen referentie naar bijbelse teksten. In een interview zegt Stef Bos dat Maria Magdalena bij Jezus “haar waarde [heeft] teruggevonden”. Dit zou kunnen betekenen dat Bos met een deel van de Westerse traditie veronderstelt dat Maria vóór haar ontmoeting met Jezus een prostitué was. Maar hiervoor is er geen enkele aanwijzing in de bijbelse bronnen. De visie op Maria Magdalena als bekeerde prostitué wordt sinds bijna vijftig jaar niet meer door de katholieke kerk verdedigd. Over de vraag hoe de ontmoeting met Jezus Maria veranderde zegt alleen het Lucasevangelie iets, met name dat uit haar zeven demonen waren uitgegaan (8,2).

In de vierde strofe ontmoeten we Maria Magdalena na de dood van Jezus. Ze heeft al een zekere afstand van Jezus (“De sporen vervagen”), maar ze voelt zich door “onzichtbare armen” vastgehouden. Dit is het omgekeerde van Johannes 20,17 waar volgens de gangbare vertalingen Jezus aan Maria Magdalena verbiedt hem vast te houden. In de volgende zin in de vierde strofe verschuift het perspectief iets meer in de richting van Johannes 20,17: “Het wordt tijd om jou / Los te laten”. Maar hier is de interne logica van de verhaallijn doorbroken. Als Maria door onzichtbare armen (ik neem aan dat dit niet haar eigen armen zijn) wordt vastgehouden, kan zij niet veel bereiken als ze zelf Jezus loslaat. Ook de laatste twee regels “Sluit je ogen en / Slaap zacht” die omwille van de herhaling de klemtoon dragen, zijn verwarrend omdat men tot nu toe de indruk had dat Maria Magdalena na Jezus dood niet kon loslaten. Hoe komt het dan dat Jezus nog moet sterven? Of moeten we “Sluit je ogen en / Slaap zacht” figuurlijk verstaan als bereidheid om Jezus los te laten en hem ook in haar herinnering te laten sterven? Maar het is weinig waarschijnlijk dat hedendaagse luisteraars dit zo zouden begrijpen.

De vijfde strofe die als zesde strofe nog eens letterlijk herhaald wordt, is een reflectie van Maria Magdalena over de betekenis van Jezus voor haar na zijn dood. Hier wordt het unieke van Jezus in de verf gezet (“Ik heb niemand gekend”). Maria Magdalena voelt zich door hem ontwapend en “verwond”. Wat ze daarmee bedoelt, blijft enigszins onduidelijk, maar is misschien terug te vinden in haar summiere woorden: “Ik heb mezelf / In jou achtergelaten”. Ontwapend en verwond door Jezus, verliest ze in de ontmoeting met hem haar zelf. Als iemand zou denken dat dit negatief bedoeld is, dan wordt dit in de afsluitende zin gecorrigeerd: “Maar het was goed / Dat jij bestond”. Ondanks het pijnlijke van het ontwapend en verwond worden en van het zichzelf achterlaten in Jezus, wordt deze ervaring positief beoordeeld. Het is tenslotte dezelfde ervaring die in de eerste strofen als de ervaring van verlicht worden, van bevrijding en trouwe liefde werd beschreven. Het is duidelijk dat Jezus volgens Stef Bos in Maria Magdalena een weliswaar pijnlijk, maar uiteindelijk heilzaam proces van zelfverlies en authentieke zelfvinding heeft bewerkstelligd dat haar gelukkig maakt. Volgens zijn eigen zeggen op NCRV interesseert het hem niet of er tussen Jezus en Maria Magdalena het fysieke, verliefdheid of erotiek een rol hebben gespeeld. In zijn “liefdeslied” wenst hij veeleer uit te drukken dat liefde tussen twee mensen betekent dat mensen wezenlijk iets voor elkaar betekenen, dat er wezenlijk iets aan de koers van hun leven verandert in de ontmoeting met elkaar. En deze doelstelling van Stef Bos is op een krachtige wijze gerealiseerd in het lied.

Het hedendaagse lied heeft echter bitter weinig te maken met het bijbelse verhaal van Johannes 20,11-18, ondanks de allusie op het vasthouden. Want de openheid naar de toekomst, naar het leven na de dood die in het Johanneïsche verhaal centraal staat, wordt in de tekst van Stef Bos gereduceerd tot een vage herinnering aan en een grote waardering van wie Jezus was. Jezus lijkt alleen verder te leven in datgene wat hij door zijn liefde in Maria Magdalena heeft veranderd. In het Johanneïsche verhaal richt Jezus door de befaamde woorden “Raak Mij niet aan” (of Houd Mij niet vast) de aandacht van zich weg tot God, zijn Vader. “Ik stijg op naar mijn Vader en jullie Vader, naar mijn God en jullie God” (20,17). Door zijn dood, verrijzenis en hemelvaart opent Jezus de toegang tot zijn God en Vader voor iedereen. In het hedendaagse lied van Stef Bos is God de grote afwezige.

Prof. Dr. Reimund BIERINGER (Bijbelwetenschappen)

De bijbelverzen die het uitgangspunt van het lied vormen zijn de volgende: “Daarna werd Jezus door de Geest meegevoerd naar de woestijn om door de duivel te worden beproefd”.

Het lied neemt het standpunt in van Jezus, of beter, Stef Bos verkiest de meer verheven naam Christus, die de duivel uitdaagt voor een duel. De muziek lijkt te suggereren dat het gaat om een fysiek schermen met een sabel of een zwaard. Het ritme is immers een tango en de bewegingen van deze dans vertonen overeenkomsten met de bewegingen in de gevechtsport schermen.

De kwetsbare menselijkheid van Jezus staat voorop: hij is alleen, ongewapend, in een open, donkere en koude vlakte. Jezus kent de verleidingen van het kwaad: de duivel zit hem al jaren op de hielen, de duivel belooft hem de hemel maar hij wil blijven aan de verleidingen weerstaan: zo lang hij leeft, wil hij blijven vechten en desnoods tot de bodem gaan. Hij wil het kwaad niet langer ontlopen, maar roept de duivel uit de duisternis.

In het lied van Stef Bos wordt een hele sfeer rond de duivel opgeroepen: er is een kille sfeerschepping in het begin van het lied (het is nacht, koud, de noorderwind waait) en de duivel heeft een (vaag) gezicht gekregen (marmerbleek met stalen holle ogen) dat beschreven wordt als ‘onzichtbaar in het donker’, wat erop wijst dat de duivel de mens kan verrassen.

Plots wordt ook de kwetsbaarheid van Jezus duidelijk: de duivel heeft hem slag na slag verslagen, maar niet definitief, niet volledig. Jezus vraagt om een ultieme confrontatie. Jezus kent de sterkte van de duivel: oorlog, dood en tijd en het risico dat hij alles kwijt raakt. Het is jij of ik!

Maar dan komt in de laatste strofe de grote wende, een echte verrassing, de climax:

Misschien ben jij een deel van mij
De keerzij van het licht
Maar laat je zien
Kom uit het donker
En toon
Jouw marmerbleek gezicht

De duivel is geen persoon, maar de ommezijde van het licht. Het kwaad is geen uitwendig iets, het is een deel van ieder van ons. De duistere kant in elk van ons. Het kwaad is daarmee geen eigenschap van bepaalde wezens, maar verbonden aan ons mens-zijn zelf, een permanente uitdaging aan elk van ons gesteld, ook aan Jezus.

Stef Bos bedoelde met dit lied goed en kwaad precies niet tegenover elkaar te plaatsen als twee tegenstrijdige krachten. Hij zegt hierover het volgende: “Ik vind het heel gevaarlijk om iemand als Adolf Hitler te diaboliseren en daar een duivel van te maken, want het was ook een mens. We moeten juist zo’n figuur leren verstaan en kijken waarom het zo’n waanzinnige geworden is en hem niet dadelijk afschrijven als duivels, want dan komt de duivel pas naar boven als mensen denken dat hij aan hun kant zit”.

Het kwaad kan daarom verstaan worden als een negatieve mogelijkheid verbonden aan het menselijke bestaan, zoals de schaduw dat verbonden is met elke persoon. Geen licht, maar duisternis, geen liefde, maar de ontkenning van de liefde: duister, donker en dood. Bos’ Christus gaat die uitdaging met het kwaad in zichzelf niet uit de weg, maar weet dat alleen doorheen deze confrontatie het volle leven mogelijk is.

Prof. dr. Didier POLLEFEYT & Ellen DE BOECK (Centrum Academische Lerarenopleiding)

LIED VAN JUDAS: JUDASKUS

De liedjestekst van Jezus en Judas is erg persoonlijk. Het is geschreven vanuit het perspectief van Jezus die Judas naar hem toe ziet komen, vermoedelijk in de tuin van Gethsemane. Alle woorden zijn doordrongen van een diepe en pijnlijke droefheid. Het is alsof we getuige zijn van Jezus’ innerlijke gedachten als zijn ogen die van Judas ontmoeten. Het moment van de waarheid. Het moment van een gefaalde vriendschapsrelatie. Het is de mens Jezus die de pijn ervaart van een echte metgezel te verliezen. Het vertrouwen is weg. Een goede vriend is nu een genadeloze tegenstander. Hoewel de woorden kort en eenvoudig zijn, zijn ze genuanceerd en complex. Er is een weigering om Judas te diaboliseren. De climax van het lied is ironisch genoeg het gemeenschappelijk wachten op de kus. Ook Judas wacht op de kus, evenzeer als Jezus. Een vluchtig moment van verbondenheid dat het wederkerig gevoel van verraad bedekt en toch onthult.

Stef Bos is erin geslaagd om deze gekende passage uit het leven van Jezus nieuw leven in te blazen. De muzikale begeleiding draagt bij tot de gespannen en sombere sfeer. In de trillende violen voel je de emotionele nervositeit van het lied, en in het kloppende ritme weerklinkt het bonzende hart van zowel Jezus en Judas. De tekst speelt met thema’s van het zien en niet zien, nabijheid en afstand, ontgoocheling en pijn, een gedeeld verleden en toch de keuze voor een verschillende toekomst. Wat het meest opvalt is de pure menselijkheid van alles. Dit lied weet zowel de tragedie als de aantrekkelijkheid van het mens-zijn te vatten.

David BOLTON (Bijbelwetenschappen)

“Met het lied van de moeder Maria heb ik een lange weg afgelegd. Vertrekpunt was het beeld van Michel Angelo’s de Pietà, waarin Maria het dode lichaam van haar zoon in de armen houdt. Maar bij het schrijven van de eerste schetsen voelde ik dat de thematiek van een moeder die een kind verliest zo loodzwaar kan worden dat een lied er aan ten onder kan gaan na twee coupletten. Na een paar pogingen koos ik ervoor om haar te laten terugkijken naar de tijd dat haar zoon een klein jongetje kon zijn zonder missie, zonder noodlot dat hij uitdaagt, zonder volgelingen en vijanden. Op die manier kon ik het een ogenschijnlijke lichtheid geven die zo’n onderwerp nodig heeft. Samen met Ton Snijders heb ik er muziek op gezet die dat karakter ondersteunt, een bijna lichtvoetige rechtlijnige pianopartij was het vertrekpunt….proberen het sentiment te ontwijken zonder het gevoel te verliezen.”

“Ook door uw ziel zal een zwaard gaan”. Amper veertig dagen na de geboorte van haar zoon moet Maria al horen uit de mond van de oude Simeon dat haar zoon, Jezus, een omstreden teken zal zijn. Hij zal verdeeldheid zaaien, en velen ten val brengen (Lc 2,34-35). Haar kind zal pijn en lijden brengen. In het evangelie volgens Lucas is er aanvankelijk nog wel plaats voor enkele lieflijke en blijmoedige geboortescènes. In het evangelie volgens Matteüs echter, wordt er vanaf het begin veel aandacht aan het lijden geschonken: allereerst aan Maria en Jozef in hun radeloze nood, vervolgens aan de moeders van Bethlehem. Gekwetst in zijn eigenliefde en ongerust in zijn heerschappij laat koning Herodes alle mannelijke kinderen doden. De ouders van Jezus zijn gedwongen om te vluchten en in ballingschap te gaan. Reeds als kwetsbaar kind wordt Jezus verworpen en vervolgd door een niet begrijpende en vijandige wereld. In het evangelie volgens Johannes was Maria erbij toen haar zoon voor het eerst een teken verrichtte en water in wijn veranderde op een bruiloft (Joh 2,1-12). Nu, op het einde van zijn leven is ze opnieuw dicht bij hem onder het kruis, als stille getuige. Maria deelt in het lijden van haar zoon.

Een lied van de moeder van Christus zou een heel zwaarmoedig en donker lied kunnen zijn. Immers, geen pijn is erger dan die wanneer je het levenloze lichaam van je kind in je armen houdt. En het is op dat moment dat we de moeder in het lied aantreffen, met haar dode kind, gebroken en uitgedoofd, in de armen. Ze is radeloos. Ze is haar “thuis” kwijt, weet niet waar ze nog kan slapen. Maar niet alleen het lijden en de dood van haar kind doen de moeder pijn. Ze hebben hem tijdens zijn leven geen moment serieus genomen, zijn bestaan miskend. Een bedelaar noemden ze hem, een dromer, een tovenaar. En nu blijft ze alleen achter, met haar herinneringen. Alles doet de moeder herinneren aan haar kind: waar ze woont, elke kamer in het huis. Haar eigen leven zou ze opofferen om het licht weer te zien in de ogen van haar eigen kind. Maar anders dan men zou verwachten, is het lied niet zwaarmoedig. Op de tonen van een lichtvoetige pianopartij laat Stef Bos de moeder met heimwee terugkijken naar de tijd toen haar zoon nog gewoon kastelen bouwde, veel te klein om heel de wereld te veroveren. Op deze wijze wilde Stef Bos het thema “een ogenschijnlijke lichtheid geven die zo’n onderwerp nodig heeft”. De spanning tussen de muziekpartij en de situatie die wordt bezongen, is enorm. Kan je een situatie als deze dan wel begeleiden met zo’n speelse en zelfs vederlichte muziek? De gewrongenheid tussen heel veel verschillende emoties komt sterk naar voor in dit lied. Mooie en goede herinneringen doen verschrikkelijk pijn als een dierbare overlijdt. Ze zijn als een “een val in het verleden, in een bodemloze leegte”.

Maar misschien laat de muziek net in haar frivoliteit ook ruimte voor hoop, voor nieuw jong leven. In het Johannesevangelie omsluit de moeder het begin en het einde van het leven van haar zoon. Onder het kruis, in de voltrekking van het uur, krijgt ze een belangrijke rol toebedeeld. Ze symboliseert iedereen die zich richt tot de koning van Israël (Joh 19,19). De geliefde leerling krijgt haar toegewezen als zijn moeder. Hij draagt voortaan zorg voor al diegenen die op zoek zijn naar troost en verlossing. Onder het kruis brengt Jezus zijn nieuwe gemeenschap samen. Zijn boodschap van liefde wordt doorgegeven en zal vruchten dragen. “Maar in elke straat van deze stad, waar ik ook ben, in alle mensen die jij kende, hoor ik nu jouw stem”. De moeder symboliseert zo ook nieuw leven.

Martijn STEEGEN (Bijbelwetenschappen)

Ik ben bekend met het werk van Stef Bos door wellicht één van zijn meest bekende liederen “Tussen de liefde en de leegte”. Het “lied van Petrus” deed me in vele opzichten aan dit lied denken: melancholisch, zelfs wat treurig, en met een tekst die doet nadenken. Het muziekgenre van het “lied van Petrus” draagt bij tot een retrospectieve sfeer. De tekst op zichzelf – zonder de titel – gaat over een man die de liefde van zijn leven achterlaat (“wie ik liefhad nog één keer gekust”), misschien om op oorlog te trekken (“want beter een oorlog dan gewapende vrede”) en dan spijt heeft zijn liefde verloren te zijn (“beter de liefde verloren dan nooit liefgehad”). De vereenzelviging van dit verhaal met de apostel Petrus door de titel (“Lied van Petrus”) is de hermeneutische sleutel waardoor we vanuit de liedtekst verscheidene associaties leggen met bijbelverzen van Petrus en het lied daardoor een andere dimensie krijgt: Petrus kijkt terug op het leven dat hij achter gelaten heeft om Jezus te volgen, zijn gedrevenheid van de vroegere dagen als volgeling, en ervaart nu zijn eigen falen omdat hij Jezus heeft verraden ((“mijn dromen verraden/een vriend laten vallen”). Voor mij is de Bijbelpassage die het best past bij de stemming van het lied van Stef Bos de laatste ontmoeting tussen Petrus en Jezus in de epiloog van het evangelie van Johannes (Joh 21), wanneer Jezus aan Petrus driemaal de vraag stelt: “heb je mij lief?”, naar analogie met de drie keren dat Petrus ontkende dat hij Jezus kende. Petrus voelt een diepe pijn dat Jezus hem driemaal deze vraag moet stellen en zegt bijna schreeuwerig – zoals een gekwetste partner – tegen Jezus: “Heer, u weet alles, u weet toch dat ik van u houd” (Joh 21,17). Jezus op zijn beurt vertrouwt aan Petrus toe over zijn kudde te hoeden. Dit laatstgenoemde punt, namelijk dat aan Petrus het leiderschap van de kerk is toevertrouwd, ontbreekt in het lied van Stef Bos. Dit doet me denken aan het doel van Stef Bos om de Bijbelse figuren “in een ander licht” te plaatsen, “los van geloof, kerk en dogma’s”. We doen er goed aan dit in het achterhoofd te houden omdat het Nieuwe Testament, hoewel niet totaal afkerig aan de voorstelling die Stef Bos maakt, ook een andere Petrus voorstelt, namelijk de “rots” waarop Jezus koos om de kerk te bouwen (cf. Mt 16,18). De Vroege Kerk zag Petrus zeker in dit gezaghebbende licht (zie bijvoorbeeld het portret van Petrus in het boek Handelingen) en ook de brief, die vermoedelijk door Petrus zelf geschreven is, (1 Petrus) toont een brief schrijvende apostel, zoals Paulus, die zich als kerkleider richt tot gemeenschappen in diaspora. Het portret dat Stef Bos maakt van Petrus als feilbare man van ‘vlees en bloed’, daagt – misschien zelfs terecht – het te mooie beeld uit van het heiligenleven van Petrus die de Katholieke Kerk later zou erkennen als de eerste stedehouder van Christus. Als ik heel nauwgezet zou mogen zijn, zou ik het lied zelfs een andere titel geven: “het lied van Simon”. Ik zeg dit omdat, ook al zijn de namen van Simon en Petrus verwisselbaar in de evangelies, ik de indruk heb dat Simons naamwisseling in Petrus aantoont dat Petrus heel erg de man was waarvoor Simon hard moest vechten om deze te zijn, niet altijd met succes. Het is een gevecht dat erg doet terugdenken aan een andere Bijbelse figuur – de aartsvader Jacob die met zijn leven worstelde om ‘Israel’ te worden (zie Gen 32:22-32). Zo ook, voor mij, was het Simon die de feilbare man ‘van vlees en bloed’ was, die zijn hele leven worstelde om de naam Petrus waard te zijn die zijn Heer, en vriend, hem gegeven had. Tegelijk ben ik Stef Bos dankbaar om dit reflectieproces op gang te brengen met het ‘lied van Petrus’.

Emmanuel Nathan (Bijbelwetenschappen)

Tussen dankbaarheid en spijt: het lied van David

Stef Bos schetst David in zijn oudere jaren, terugdenkend aan de dagen van zijn jeugd. De figuur David is bij de meeste mensen bekend als de eenvoudige schaapsjongen die koning Saul verlichting bracht met zijn muziek (1 Sam 16:23) en het uiteindelijk zelf tot koning schopt. Een verhaal dat sterk tot de verbeelding spreekt, is het verhaal van David en Goliath. Daarin wordt de machtige reus overwonnen met slechts een slinger en een steen (1 Sam 17:50). Typerend voor het Bijbelse verhaal is dat God een onverwachte keuze maakt door niet de oudste zoon – Eliab – maar de jongste zoon van Isaï uit te verkiezen (1 Sam 16:12-13), een verhaal dat herinnert aan het verhaal van Jacob en Esau (cf. Gen 25:23). God verkiest David, een eenvoudige herders-jongen. Zoals hij zorg draagt voor zijn schapen, zo zal hij de 12 stammen van Israel moeten leiden en behoeden. David is de gezalfde koning. Vol dankbaarheid danst voor het aangezicht des Heren (2 Sam 6:21).

Stef Bos stelt echter een ander gedeelte van David’s leven centraal. In het lied van David, komt een oude koning naar voren, mijmerend over vroeger, terugdenkend aan het begin van zijn koningschap. Hij herinnert zich hoe veelbelovend alles begon, en hoe verdriet zijn deel werd, doordat hij een verkeerde weg insloeg, een koning die zowel dankbaarheid als berouw voelt. Het vierde couplet geeft sprekend weer hoezeer David spijt heeft van zijn daden:

Ik werd gezalfd en uitverkoren,
maar ik verloor waarom het gaat.
Verloor mezelf, verloor mijn dromen,
verloor degene die ik was.
En alles wat ik heb verraden,
houdt mij nu wakker in de nacht

In het Bijbelse verhaal komt David naar voren als een complex personage. Hij is niet alleen de uitverkoren koning die gesteund wordt door Gods Geest (1 Sam 16:13), de koning die vijandige volkeren verslaat (2 Sam 7) en begint met de bouw van de tempel (1 Kron 22ff), maar ook de man die verkeerde keuzes maakt. David komt bovenal naar voren als een door en door menselijk personage. Hij is rechtvaardig en doortastend, maar ook passioneel.
Verblind door begeerte pleegt hij ontucht met Batseba, de vrouw van Uria. De Bijbel leert ons dat oneerlijke daden zoals overspel leiden tot verdriet en onheil. Het boek Spreuken typeert overspel als “een tweesnijdend zwaard”, een ‘pad dat naar de dood zal leiden’ (Spr 5:4-6). En zo is het ook met David. Hij wil Batseba voor zichzelf en besluit Uria naar de frontlinie te sturen (2 Sam 11). Het oordeel van de profeet Nathan, die spreekt namens God, is hard en onverbiddelijk. Nathan legt David een parabel voor waarin een rijke het bezit van een arme afneemt. David velt zijn eigen oordeel: “een man des doods is de man die dat heeft gedaan”, hij zal het viervoudig vergoeden” (2 Sam 12:5-6). Dood is inderdaad zijn deel, viermaal zal hij een zoon verliezen.
De eerste zoon die sterft is de pasgeboren zoon van David en Batseba. De dood van zijn zoon komt niet onverwachts en David reageert gelaten, Nathan had zijn sterven immers aangekondigd (2 Sam 12:14). Het kwaad staat op tegen David, vanuit zijn eigen huis (2 Sam 12:11-12). Zijn zoon Amnon, wiens naam ironisch genoeg ‘getrouw’ betekent, kan net als zijn vader zijn begeerte niet bedwingen, en verkracht zijn halfzusje Tamar. Wanneer David hiervan hoort ontbrandt hij in woede, maar doet niets (2 Sam 13:21). David is blind voor Absalom’s woede en kan niet voorkomen dat hij zijn zusje wreekt. Een tweede zoon sterft.
Absalom’s woede keert zich tenslotte ook tegen David. Hij komt tegen hem in opstand en eist het koningschap. David moet vluchten, weg van Absalom’s aanschijn (2 Sam 15:14). Absalom slaapt met David’s vrouwen (2 Sam 16:22) en Nathan’s voorspelling komt uit (2 Sam 12:11-12). Absalom komt ironisch genoeg ten val door zijn schoonheid (cf. 2 Sam 14:25), wanneer zijn prachtige haardos verstrikt raakt in een boom en door Joab, David’s dienaar, gedood wordt (2 Sam 18:9,14-15).
David huilt om het verlies van zijn zoon, jammerend roept hij “mijn zoon Absalom, mijn zoon Absalom”! (2 Sam 19:1) David moet nu leven met het verlies van drie kinderen. Wanneer Adonijah, de zoon van David en Haggith, vlak na Davids dood ter dood wordt gebracht (1 Kon 2:23-25) omdat hij het koningschap van Salomo wil afnemen, is de profetie van Nathan compleet. David heeft zijn misdaden viervoudig betaald.

Jannica de Prenter (Bijbelwetenschappen)

Elia de profeet. Man van God in tijden van afgoderij, man van het rechte pad in tijden van dwaling. Elia, die koning Achab grote droogte aankondigt en bij gebrek aan voedsel door raven van brood voorzien wordt. Die wonderen doet en doden tot leven wekt, die met vuur uit de hemel water doet ontbranden en die honderden profeten van Baäl laat doden om het na drie jaar opnieuw te laten regenen. Elia, die met wagens van vlammen en paarden van vuur in de hemel wordt opgenomen om later de weg voor de Messias te bereiden.

Stef Bos bezingt een man die bewonderd wordt om zijn ijver voor een waarachtige wereld. Een man die daad bij woord voegt, die geen twijfel kent, die er bewust voor kiest om de wereld in zwart en wit te zien. Leven is een kwestie van alles of niets, van liefde of haat. Er is geen middenweg en er is geen excuus om niet altijd en overal het goede te doen; leven is passie, leven is storm, leven is bliksem en vuur. Met het lied van Elia roept Stef Bos het beeld op van mensen die strijden voor rechtvaardigheid. Mensen die durven opstaan tegen geïnstitutionaliseerd onrecht. Die oog hebben voor onderdrukking, die tegen de stroom inzwemmen, die roepen tegen de heersende opinie. Denk aan Jezus, aan Gandhi, aan Martin Luther King. Aan klokkenluiders, aan mensenrechtenactivisten. Maar guerillastrijders? Terroristen? Zelfmoordcommando's? Waar ligt de grens?

Voor Stef Bos gaat Elia te ver: "Een figuur als Elia bijvoorbeeld is voor mij zeer boeiend maar ook nogal discutabel wanneer hij tweehonderd priesters van Baäl om zeep helpt. Ik heb ervoor gekozen om van hem een soort terrorist te maken met een harde maar eerlijke opvatting die de daad bij het woord voegt en daarin ver gaat." "Hij doet mij denken aan de Duitse terroristische Baader-Meinhof-Groep. Van die mensen voor wie je eigenlijk wel sympathie hebt, maar die middelen gebruiken waar je niet achter kunt staan. Die zich vergalopperen aan hun goede intenties."

Na de slachting van de valse profeten zint koningin Izebel -vrouw van koning Achab, aanbidster van Baäl- op wraak. Elia trekt zich terug in de woestijn. Het is hem genoeg: "laat mij sterven want ik ben niet beter dan mijn voorvaders" (1Kon 19:4). "De Israëlieten hebben uw verbond met voeten getreden, uw altaren omvergehaald en uw profeten met het zwaard gedood; ik alleen ben overgebleven en mij staan ze naar het leven" (1Kon 19:10). De onverbiddelijke strijd voor waarachtigheid eist zijn tol en eindigt in een impasse. In het geval van Elia maakt God een eind aan deze toestand. Hij geeft Elia zijn laatste opdrachten als profeet en laat hem een opvolger zalven. Volgens sommige rabbijnen is het overigens niet op verzoek van Elia, maar op verzoek van God dat Elia's carrière als profeet ten einde loopt. Zij zeggen dat Elia voor God een eindpunt had bereikt, omdat hij alleen maar oog had voor zonde en straf en niet in staat was om zich als een onbevooroordeeld middelaar tussen God en volk op te stellen; dat er daarom, wegens gebrek aan empathie, een opvolger moest worden aangesteld. Immers: als de middelaar tot vervolger wordt, valt het rechtssysteem en is iedereen vogelvrij verklaard.

Elia weet dat hij over een grens gegaan is. Dat hij uiteindelijk ten hemel vaart met wagens van vlammen en paarden van vuur doet daar niet aan af. Hoeveel sympathie strijders voor een betere wereld ook mogen oproepen, goede bedoelingen zijn geen garantie voor goede daden. Een vurige gedrevenheid maakt de grens tussen goed en slecht gevaarlijk dun en waar goede daden in wezen slecht zijn, wint haat het van rechtvaardigheid. Guerillastrijds, terroristen en zelfmoordcommando's: in naam van God en de waarheid verzaken ze de grenzen van hun menszijn te erkennen en de waarachtigheid van hun eigen waarheid te onderzoeken. Als in een tragedie brengt het idee van het ware en goede hen uiteindelijk tot niets anders dan een groter kwaad.

Hanneke van Loon (Bijbelwetenschappen)