Leren, leven en werken in een wereld waar Auschwitz mogelijk is

There is no future without memory. History itself is memoria futuri (We Remember, Vaticaan, 1998)

De hedendaagse mens is een mens die leeft in een wereld na Auschwitz, na Hiroshima en Nagasaki, na Ruanda, na de Goelag. Alle onderdelen van deze opsomming zijn onloochenbare belichamingen van extreem geweld –en misdadigheid Alle elementen roepen elk voor zich ernstige vragen op inzake de uitbouw van de toekomst van mens en wereld. Ze vormen evenzeer een stuk verleden dat ons niet loslaat, ook al zouden we dat zelf willen. We blijven er mee in de maag gesplitst. We komen er maar niet mee in het reine. Deze specifieke, hermeneutische focus op het “wereldkwaad”, geconcretiseerd in Auschwitz- zal ons confronteren met extreme vormen van kwaad, doch we zullen altijd de band met het “alledaagse kwaad” trachten aan te halen. De kennis en de vaardigheden die binnen deze communicatie ontwikkeld worden, kunnen op hun beurt impulsen vormen voor de latere lespraktijk wanneer we leerlingen confronteren met dergelijke vormen van kwaad (het extreme kwaad en het kwaad van elke dag). Enkele belangrijke en oriënterende vragen binnen dit gezamenlijk leer-en leefproces zijn: “welke les kan ik er als mens uit trekken vooraleer ik er als leerkracht les over geef? In welke mate is het worstelen met de verschillende visies op het kwaad in mijn eigen levensbeschouwelijke autobiografie vervat, vooraleer we de leerlingen dit hermeneutisch knooppunt aanreiken, met het oog op hun eigen levensbeschouwelijke groei. Voor het theoretisch kader zijn we integraal schatplichtig aan het denken van de Leuvense theoloog en Holocaustexpert Didier Pollefeyt. Hij bracht een drievoudige ordening aan binnen de verschillende visies op het kwaad en de boosdoener. We trachten in zijn spoor de voordelen, maar vooral de tekorten, ja zelfs de onhoudbaarheid van elk denkschema (paradigma) op het spoor te komen, na te denken over de (on)mogelijkheid van vergeving en verzoening om tenslotte te komen tot een alternatieve, uitgebalanceerde visie. Het spreekt voor zich dat onze gezamenlijke “be-sluiten” geen “afsluiten” zijn. De aangesneden onderwerpen en de beschouwingen die er uit voortvloeien blijven altijd “under construction”: zolang we als mens open staan en blijven groeien, zullen ook de standpunten die we innemen veranderen, verdiepen… .

De visie die wij op basis van Pollefeyt onderschrijven is een visie die tracht recht te doen aan dader én slachtoffer. Het is een visie die ons eveneens gesprekspartner maakt en ons duidt op onze verantwoordelijkheid. Eigenlijk is het basisinzicht dat de treinen naar Auschwitz vertrokken uit de tuinen van alledaagse mensen. Auschwitz is mogelijk door kleine ondeugden van elke dag. Het lijkt wat banaliserend (2e paradigma), maar dat is het niet. Het zijn kleine ondeugden die op grote schaal, op lange termijn en door een ganse natie werden gerealiseerd. Het zijn allemaal kleine beslissingen van kleine mensen die samen verantwoordelijk zijn voor dat grote kwaad dat Auschwitz is. Over welke kleine ondeugden gaat het ondermeer:

Fragmentatie is de moeilijkste ondeugd. Het gaat om een innerlijk proces. Men wordt geraakt door iets, maar men sluit dit gevoel af, zodat het niet de hele psyche doordringt. Je kunt het vergelijken met een duikboot waar water in loopt. Men kan een tussenschot sluiten, waardoor het water niet de hele duikboot beschadigt. Men kan wellicht gewoon doorvaren. Kennen we dat gevoel ook niet, dat je aangeraakt wordt door het lijden van de ander, maar dat we deze vraag verhinderen door te breken? Wat met die bedelaar die je tegenkomt? Sluit je zijn vraag niet vlug af met het idee: “hij zou het geld toch maar opdrinken”, “het is niet aan mij om hem te helpen, er moet structurele hulp komen”? Eigenlijk is het een vorm van zelfbedrog. Je kan maar bewust je ogen sluiten als je iets gezien hebt. Dat kleine stemmetje van het geweten heb je het zwijgen opgelegd, heb je weggeredeneerd… .
Ook de Duitsers konden zich, net als ons, fragmenteren. Ze fragmenteerden, distantieerden zich van het kwaad dat ze zagen en deden. Ze lieten hun geweten niet doorbreken, maar legden het het zwijgen op. Het was pas gevaarlijk als een jood die persoonlijke barrière doorbrak. Je mocht daarom nooit een bewaker in de ogen kijken. Stel je voor dat hij ontdekte dat er een mens tegenover hem stond, dat hij een mens aan het vermoorden was. Dat ethisch besef zou de bewaker doen instorten en zijn werk onmogelijk maken.

Depersonalisatie gebeurt wanneer je een mens niet meer ziet als een individu, als een unieke persoon, maar als een nummer, een vervangbaar element. Elke dag maken wij van unieke mensen een nummer, een abstract iets. Wat met de leerlingen in je klas, zijn ze uniek of een getalletje in een lijst? Wat met dat ‘probleemgeval’ (die leerling die het je moeilijk maakt), wat met dat dossier X (een leerkrachtenrapport bijgehouden door de directie)? Auschwitz kon ook maar gebeuren doordat het menselijke werd ontmanteld. Al wat identiteit gaf, werd afgenomen: de familie, de geloofspraktijk, de kledij, het haar, de naam… . De opzichters gaven bijna geen eten, zodat de gedeporteerden zich (zouden moeten) gedragen als beesten. Men had geen privé-leven, geen persoonlijke hygiëne. Een gedeporteerde kreeg geen persoonlijke dood als een executie, neen, men kreeg een kille massamoord en een massagraf.

De Duitsers bezondigden zich aan hun drang naar machtswellust. Als we in eigen boezem kijken, kunnen wij ons niet vrijpleiten van deze kleine ondeugd. Wat met de “schachtentemmer” die zichtbaar geniet van de kruipende, gehoorzamende groentjes? Wat met een manager die ‘kickt’ op zijn macht? Wat met de leerkracht die iets teveel plezier schept in het geven van bevelen? Kan een leerkracht niet te ver gaan in zijn eisen en zijn gebod om gehoorzaamheid?

Opdeling

Gevolgen

Geen vrijheid => geen verantwoordelijkheid => geen schuld => geen vergeving

Allles wat we weten over Adolf Eichmann

Ogen: doorsnee
Haar: doorsnee
Gewicht: doorsnee
Lengte: doorsnee
Bijzondere kenmerken: geen
Aantal vingers: tien
Aantal tenen: tien
Intelligentie:doorsnee

Wat verwachtte u?

Klauwen?
Te grote snijtanden?
Groen speeksel?
Krankzinnigheid?

Leonard Cohen

Hier volgt de weerslag van enkele getuigenissen en redevoeringen die gebracht werden tijdens het Eichmann-proces. Sorteer het tekstfragment onder het passende paradigma of het alternatief, door de letter in de juiste kolom te plaatsen.

1. Eichmann: (...) “En ik was er me van bewust dat sommige van deze mensen in de kampen werden vermoord. Dat moet ik naar waarheid toegeven”. (men vraagt of hij zich in dit verband schuldig voelde?) “Wat eens juist was, was dat nu niet meer”, antwoordde hij.

2. In de openingstoespraak van het proces beweerde de openbare aanklager Gideon Hausner te spreken “namens zes miljoen aanklagers aan het adres van één dader.”
3. Hausner vroeg Eichmann of hij dacht dat Göring en andere leiders die door het Neurenbergproces tot de strop veroordeeld waren, dit lot verdienden. Eichmann antwoordde: “Ja, maar zij waren mensen die werkelijk de bevelen gaven. De mensen die de bevelen gaven waren verantwoordelijk, niet zij die ze ontvingen.”
4. “Eichmann heeft zich door de gruwelijkheid van zijn daden buiten de gemeenschap gesteld. Hij was geen mens meer en een vijand van de menselijke soort geworden. Zonder berouw, nog steeds overtuigd, verdiende hij geen medelijden. Aangezien er geen passende straf voor zijn misdaden bestond, was de doodstraf wel het minste wat kon worden geëist” (Hausner).
5. Eichmann: mijn schuld is mijn gehoorzaamheid.
6. Eichmann: “Ik moest de eenheid van ethiek inruilen voor verschillende vormen van moraal”.
7. Rechter Halevi vraagt Eichmann naar een ‘innerlijk conflict”. Eichmann antwoordde dat “het beter zou zijn van een staat van gespletenheid te spreken, een soort gespletenheid waar men van de ene kant naar de andere vlucht en omgekeerd”.
8. Hannah Arendt: “Eichmanns misdaden waren niet het gevolg van ‘een boosaardige inborst’ maar van ‘pure gedachteloosheid’”.

Paradigma			Alternatief (ondeugden)
Diabolisering	Banalisering	Ethisering

De Oostenrijker Adolf Eichmann, Zoon van Adolf Karl en Maria Eichmann, klom op binnen de SD (Sicherheitsdienst, inlichtingendienst). Dit laatste orgaan werd op 27 september 1939 overkoepeld door de RSHA (Reichssicherheitshauptambt). Eichmann werd in december ’39 hoofd van het vierde departement (IVD 4), dat vanaf maart 1940 de titel “Evacuatie en emigratie” kreeg. In eerste instantie was hij bevoegd voor het “herhuisvestingsbeleid” (oa Polen; Nisko) en de emigratiepolitiek (Palestina, het Madagascarplan en het plan om de joden te deporteren naar de Russische gebieden). In maart ’41 werd het bureau aangepast tot IVB4, “Joodse Aangelegenheden en Evacuatie”. De toon werd echter grimmiger en de gedwongen migratie ontpopte zich tot de fysieke vernietigen van de joden. Eichmann werd uitgezonden om de efficiëntie van verschillende methoden vast te stellen. Hij zag hoe in Chelmno mensen zich moesten uitkleden en instappen in een vrachtwagen. Terwijl de vrachtwagen rondreed werden de uitlaatgassen naar het laadruim geleid. Eichmann kon niet tegen het gegil en de aanblik van de lijken. Hij spoedde zich daarna naar Minsk, waar hij een einsatzkommando (een mobiele moordeenheid) in actie zag. Hij nam waar hoe de joden in een kuil werden doodgeschoten en viel daarna flauw. Er moesten meer humane vernietigingsmethodes ontwikkeld worden, waarbij het humane vooral de bevordering van de gemoedstoestand en werkomstandigheden van de nazi’s besloeg. Na de Wannseekonferenz van 20 januari 1942, waarbij een vijftiental hooggeplaatsten in een Berlijnse, riante villa aan een meer, bij een knetterend haardvuur uitkijkend op een besneeuwd landschap, nippend van een glaasje cognac de krijtlijnen uittekenden voor “die Endlösung der Judenfrage”, (The Final Solution, de definiteve oplossing voor het joodse vraagstuk). Datgene wat fragmentair en ongeordend aan joodse uitroeiing verricht was, zou vanaf dan systematisch en op Europese schaal georganiseerd worden. Men opteerde voor Zyklone B, een gifgas dat initieel gebruikt werd om ongedierte uit een woning te krijgen. Eichmann organiseerde de transporten, maakte afspraken op hoog niveau met verantwoordelijken van de overwonnen gebieden, controleerde of de quota (= aantal joden dat opgepakt en gedeporteerd moest worden) bereikt waren. Hij deed dit alles met de vurigste ijver, en de grootste zin voor organisatie. Zo kon hij furieus tekeer gaan wanneer onvoorziene omstandigheden een transport verhinderden of wanneer de vooropgestelde planning niet behaald werd.

Aan het eind van de oorlog (mei ’45) werd Eichmann in de Oostenrijkse bergen gevangen genomen. Hij liet zich registreren als een SS-officier onder een andere naam. Uit vrees ontdekt te worden bij de startende Neurenbergprocessen, ontsnapte hij uit het krijgsgevangenkamp. Hij verbleef een poosje werken als een houthakker en kippenfokker, om dan voorgoed te vluchten via de zogehete “rattenroute” over Italië naar Argentinië, een gekende thuishaven voor hooggeplaatste, gevluchte nazi’s. Hij leidde er met zijn gezin een teruggetrokken leven als Ricardo Klement. Op woensdag 11 mei 1960 werd Eichmann door een gewaagde, doch vaak klungelachtige opgezette actie van de Israëlische Geheime Dienst (Mossad) ontvoerd, naar een schuilhuis gebracht, om vervolgens overgevlogen te worden naar Israël. Hij werd er berecht d.m.v. een proces dat nog steeds ter discussie staat. Hij werd ondermeer veroordeeld voor misdaden tegen het Joodse volk, misdaden tegen de mensheid. Hij werd op 1 juni opgehangen en zijn assen werden uitgestrooid in de Middellandse Zee.

Artikel over de film 'Un spécialiste', de film van het proces Eichmann

Achtergrond

Regisseur: Oliver Hirschbiegel
Producer: Bernd Eichinger
Hoofdrollen: Bruno Ganz en Alexandra Maria Lara
Jaar release: 2005

Deze film belicht de laatste dagen van het nazistisch bewind. Er wordt getracht de illusie van de onoverwinnelijkheid, de belofte van de eindzege met gehoorzaamheid en trouw gaaf te houden en de barsten in deze illusie te maskeren met drinkgelagen en feesten. De feiten kunnen echter niet ontkend worden: de val van Berlijn is nakend. Buiten woedt de strijd onverminderd voort, maar in de führersbunker laait het conflict tussen de militaire ondergang en de ideologie van de superioriteit op tot ongeziene hoogte. Het doek valt als in een Shakespeare-toneelstuk, als alle protagonisten van het Dritte Reich het leven laten.

• Welke paradigma’s zie je aan het werk in “Der Untergang” als “verklaringsmechanisme” voor het nazistische kwaad.? Beschrijf uitvoerig.
• De film lijkt het eerste paradigma te nuanceren, maar valt uiteindelijk toch in een paradigmatische valkuil. Leg uit.
• Houdt de film de kijker een spiegel voor? Motiveer je antwoord.

Achtergrond

Regisseur: Tim Robbins
Producer: Tim Robbins
Hoofdrollen: Sean Penn en Susan Sarandon
Jaar release: 1996

De film verhaalt het levenseinde van Mathew Poncelet, een man die ter dood veroordeeld wordt voor twee gruwelijke moorden en een verkrachting. Hij vraagt geestelijke bijstand aan Helen Prejean, een zuster uit de katholieke congregatie Sisters of St-Joseph of Medaille. De evangelische nabijheid van Helen verandert zowel dader als slachtoffer (Lloyd LeBlanc)ten diepste.

• Opdracht
  • Toon aan welke paradigma’s actief zijn en verklaar waarom ze vergeving, genezing in de weg staan.
  • Je bent adviseur van de minister van justitie. Formuleer enkele aanzetten voor een rechtssysteem dat zijn doel niet voorbijschiet, dat niet “getackeld” wordt door de paradigma’s.
  • Lees het interview van Lucette Verboven met Helen Prejean en ontdek de visie van Helen op de doodstraf, geschraagd door haar christelijke inspiratie. Hoe staat deze inspiratie ten opzichte van jouw positie? Wat zou je haar vragen?
  • Ter informatie: bekijk de website rond het schooltoneel rond “Dead Man walking”, opgezet door Tim Robbins (regisseur) en Helen Prejean: http://dmwplay.org/home.html

Les geven rond de Holocaust is geen gemakkelijke opdracht. Het is dus niet ongewoon dat de leerkracht enige drempelvrees vertoont. Men begeeft zich als leerkracht immers op een “geladen” terrein, wat ten minste dwingt tot behoedzaamheid, bezonnenheid. Samen met de leerlingen op weg gaan naar Auschwitz is een ontwijken van valkuilen, niet blijven haperen aan de overblijvende prikkeldraad. Toch mag deze bewustwording de leerkracht niet tegenhouden om die weg te gaan. Een goed uitgewerkte lessenreeks rond de Holocaust, liefst vakoverschrijdend aangepakt, lijkt ons een onontbeerlijk onderdeel van het curriculum. Enkele argumenten om deze stelling te staven:

1. Er blijft een grote onwetendheid of weinig genuanceerde kennis aanwezig bij de leerling met betrekking tot het thema Holocaust, ondanks het feit dat het aanbod op de markt qua films, literatuur en musea nog nooit zo groot was.
2. Auschwitz installeert een breuk in onze Westerse geschiedenis: nog nooit werd zo dichtbij, zo systematisch, op zo’n dergelijke schaal een gehele bevolking geviseerd en geëlimineerd. Het gaat niet om een ver-van-mijn-bed-show, maar om pure realiteit uit onze eigen achtertuin.
3. Elk geweten in opbouw dient zich ten minste te confronteren met de feitelijkheid van deze genocide.
4. Het kracht van de erfenis van Auschwitz schuilt ondermeer in zijn hermeneutisch potentieel: het herbergt een knooppunt aan interpretatiemodellen die op hun beurt gevolgen hebben voor de visie op mens en wereld.
5. Het viseren van de joden in Wereld Oorlog II treedt vaak op de voorgrond in de actualiteit, in een positieve zin gerealiseerd door musea (Joods Museum voor Deportatie en Verzet), literatuur en film, in een negatieve zin bewerkstelligd door het neonazisme dat ook in West-Europa weid verspreid is.
6. Auschwitz kan de toetsteen worden voor onze visie op schuld, misdadiger, vergeving.
7. Auschwitz kan ons appelleren, kan ons een spiegel voorhouden m.b.t. het ontwikkelen en uitoefenen van onze dagelijkse deugden en ondeugden.
8. De “existentiële worsteling” van de student/leerling met Auschwitz is een voorbereiding op het omgaan met het eigen pijn en leed.
9. De studie en het onderwijs rond Auschwitz biedt vele mogelijkheden voor projectwerk, vakoverschrijdend werk, vrije ruimte, excursies ... .

We kunnen wel verklaringsmodellen aanbrengen rond het “waarom” van Auschwitz, toch worden deze modellen steeds voorafgegaan door het “wat” van Auschwitz gruwel. De grote vraag die hierbij reist is hoe we adequaat en respectvol deze feitelijkheid kunnen brengen. Volgens ons is niemand gebaat bij een verbloeming van de gruwel, in het minst de jongeren, die recht hebben op de waarheid. Dit stelling is totaal verschillend van een zogezegde “honger naar de ultieme grens” of een soort “pornografie van het geweld”, waarbij leerlingen vragen naar foto’s van lijken. Naast het belang van de leerling is het respect voor de slachtoffers en de nabestaanden de belangrijkste scheidrechter in het aanschouwelijk maken van de Holocaust.
Verder willen we enkele valkuilen aanstippen in het presenteren van Auschwitz, om vervolgens in groep te oordelen over de toelaatbaar-, wenselijk- of haalbaarheid van bepaalde approaches. Wij willen hierbij echter vermelden dat dé correcte aanpak niet bestaat. De leerkracht mag niet pretenderen “de totale waarheid” over de Holocaust meegedeeld te hebben. De Holocaust heeft altijd iets onbepaalds en elke informatie over Auschwitz heeft altijd iets tekort. Daardoor kunnen we dit verleden nooit afsluiten of opbergen. Het is een pijnlijke plaats die we als leerkracht, als student en als leerling zullen blijven meedragen. Leerlingen in aanraking brengen met Auschwitz, is leerlingen niet confronteren met een verleden, maar met een actualiteit. Een godsdienstdidactiek van de holocaust biedt geen “cleane” analyse om van buiten te leren maar een worsteling die van binnen begint te leven.

• Een aanpak die te sterk historiserend werkt. Auschwitz is meer dan getallen, historische oorzaken en gevolgen.
• Een aanpak die te choquerend of traumatiserend werkt: leerlingen worden geconfronteerd met extreem gruwelijke beelden waardoor het thema eerder afgestoten en afgesloten wordt. Het zou een tweede vernedering van de slachtoffers kunnen betekenen.
• Een te vage, abstracte voorstelling. Auschwitz werd gerealiseerd door concrete mensen van vlees en bloed en het was het graf voor concrete mensen van vlees en bloed.
• Een voorstelling waarbij Auschwitz een afzonderlijke, vreemde wereld in onze wereld wordt. Auschwitz is geen aquarium maar een spiegel (Pollefeyt).
• Een voorstelling die te sterk gekleurd is volgens een bepaald paradigma (diabolisering, banalisering en ethisering).

Bekijk aandachtig het materiaal dat achtereenvolgens gepresenteerd wordt. Beoordeel de bruikbaarheid (plaats een kruisje in de kolom ‘ja’ als je dit materiaal zou gebruiken, indien niet, kruis ‘nee’ aan) van het materiaal. Beargumenteer je keuze (specificeer desnoods de doelgroep die je voor ogen hebt). Vul deze lijst aan met voorbeelden die jij ter beschikking hebt (muziekfragmenten, kunstwerken, poëzie ...)

1. Maus:
   • Duitsers: katten
   • Joden: muizen
   • Polen: varkens
   • Amerikanen: honden
   • Fransen: kikkers
2. Croci

Bergen-Belsen was eerst en vooral een kamp voor krijgsgevangenen (41-45). De eerste krijgsgevangenen waren trouwens Belgen en Fransen. Het functioneren als een concentratiekamp was tussen de periode 43-45. Bergen-Belsen had ongeveer een capaciteit van 10 000 gevangenen, maar op het einde van e oorlog waren er algauw 60 000 en meer ondergebracht. Door het oprukken van de geallieerden werden heel wat andere gevangen van andere kampen overgebracht en dit met verschroeiende “dodenmarsen”. Door de overbezetting woedden er vele epidemieën (ondermeer tyfus). Ook Anne Frank en haar zus Margot stierven er aan tyfus.

(Krijgsgevangene Pat O’Leary vertelde over Mathausen aan de historicus Vincent Brome. O’Leary was in Mathausen verantwoordelijk voor het onderhoud van barak 5, waar nog zeven joden ondergebracht waren)
“De Kapo (de barakopzichter) had tegen de zeven mannen gezegd dat ze allen moesten sterven vòòr Kerstmis. De skeletachtige mannen werden elke ochtend uit de barak gejaagd om te gaan werken in een steengroeve. Zwijgend, de blik naar de grond gericht, vertrokken ze, sommigen met tranen in de ogen, anderen zachtjes tegen zichzelf pratend, een paar met de blik van een opgejaagd dier. De Kapo had hen gezegd: ‘jullie moeten allen sterven voor kerstmis. Kies zelf maar wie er het eerst dood moet”. Toen in de loop van de week niemand als eerste wilde sterven, zei hij; ‘als jullie niet kiezen, doe ik het.’

De volgende dag waren de zeven skeletten aan het werk in de groeve, sleurend aan stenen die meer wogen dan zij zelf. Sneeuwvlokken drongen door hun dunne kleren en ze likten de sneeuw op om hun dorst te lessen. Plots stortte de Kapo zich op één man, sleurde hem naar beneden en sloeg zijn schedel in stukken met een houweel, terwijl de kreten van de man echoden in de groeve.
In de tweede week bood zich nog altijd niemand aan om te sterven. Het haveloze rijtje van nauwelijks menselijke wezens, die groot leken omdat ze nog louter skeletten waren, wier ogen diep weggezonken waren in hun doodshoofd, wier stemmen nog slechts een fluistering van zwakte waren, strompelden weer naar buiten in de ijzige ochtendlucht. Maar niemand was bereid om te sterven.
Twee van hen waren vader en zoon. De zoon was een jongen van negentien die dikwijls weende, en de vader een man van vijfenveertig die er zeventig uitzag. Ze bleven zoveel mogelijk samen, ze sliepen samen, en soms hoorde O’ Leary tot laat in de nacht de trage, droefgeestige stem van de vader die probeerde woorden te vinden om de angst van zijn kind te verzachten.
Rond het einde van november sprak de Kapo hen opnieuw aan. Hij zei dat ze niet snel genoeg stierven. ‘Het is nochtans gemakkelijk’, zei hij. ‘Je loopt in de verboden zone en je wordt doodgeschoten. Je loopt op de elektrische afsluiting en je wordt onmiddellijk gebraden. Maar schiet op, jullie hebben niet veel tijd meer.’

De volgende dagen bleven ze allen in leven; maar de avond daarop keerden ze maar met vijf terug uit de groeve en ze vertelden Pat O’ Leary in paniek over de kreten die ze hadden gehoord. Terwijl ze de honderd treden afdaalden die naar de groeve leidden, had de Kapo als een razende een van de uitgemergelde lichamen met zijn houweel aan stukken gehakt.
Drie dagen later waren er nog altijd vijf joden in leven. Elk van hen scheen nog alleen aan zichzelf te denken, vechtend om in leven te blijven met een wanhopige sluwheid. In het begin van december was de sneeuw diep geworden, de wind ijzig en de koude belette de joden om nog veel te slapen. Op een dag in de tweede week van december keerden er maar vier joden terug uit de groeve. Die avond hoorde O’Leary de oude jood tegen zijn zoon zeggen: ‘Er is geen hoop. We kunnen maar beter sterven. We zullen in de draad lopen’. De zoon begon te wenen, maar ze deden niets… .

“In de vroege ochtend van 23 december was O’Leary bezig de slaapbanken van barak 5 te kuisen toen hij zag hoe de oude jood de zoon zachtjes naar de deur geleidde. De jongen huilde en er stonden tranen in de ogen van de vader. De oude man begon te lopen, met strompelende passen, zijn arm rond de schouders van zijn kind geklemd. Ze hadden de kracht niet meer om echt te rennen. Ze struikelden in de elektrische draden… de twee lichamen lagen dooreengestrengeld en snokkend op de grond tot ze verstijfden.
Die avond was het buitengewoon stil in de barak. De twee overgebleven joden waren als in elkaar gedoken dieren. Eén van hen beefde oncontroleerbaar. De volgende dag was het de 24e december en één van hen moest sterven. Ze spraken geen woord…. .
De volgende ochtend was koud, grijs en mistig. Ze konden zich nog maar nauwelijks overeind houden toen ze naar de steengroeve vertrokken, maar niets telde dan nog één dag langer te leven. De man die alleen terugkwam, was als een spook, met starende ogen en bevende lippen. Hij trachtte iets te zeggen tegen O’Leary, maar bracht alleen onverstaanbare geluiden voort. Elk spoor van menselijkheid was verdwenen. Een dier staarde uit de gevangenis van verschrompeld vlees –een dier dat zinloos jankte.
Op kerstavond moest de Kapo hem bijna wegdragen uit zijn barak. Die nacht, terwijl het ‘Heilige Nacht’ uit één van de andere barakken klonk, stond barak 5 leeg.”

Schwarze Milch der Frühe wir trinken sie abends

wir trinken sie mittags und morgens wir trinken sie nachts

wir trinken und trinken

wir schaufeln ein Grab in den Lüften da liegt man nicht eng

Ein Mann wohnt im Haus der spielt mit den Schlangen der schreibt

der schreibt wenn es dunkelt nach Deutschland

dein goldenes Haar Margarete

er schreibt es und tritt vor das Haus und es blitzen die Sterne

er pfeift seine Rüden herbei

er pfeift seine Juden hervor läßt schaufeln ein Grab in der Erde

er befiehlt uns spielt auf nun zum Tanz

Schwarze Milch der Frühe wir trinken dich nachts

wir trinken dich morgens und mittags wir trinken dich abends

wir trinken und trinken

Ein Mann wohnt im Haus der spielt mit den Schlangen der schreibt

der schreibt wenn es dunkelt nach Deutschland

dein goldenes Haar Margarete

Dein aschenes Haar Sulamith

wir schaufeln ein Grab in den Lüften da liegt man nicht eng

Er ruft stecht tiefer ins Erdreich ihr einen ihr andern singet und spielt

er greift nach dem Eisen im Gurt er schwingts seine Augen sind blau

stecht tiefer die Spaten ihr einen ihr anderen spielt weiter zum Tanz auf

Schwarze Milch der Frühe wir trinken dich nachts

wir trinken dich mittags und morgens wir trinken dich abends

wir trinken und trinken

ein Mann wohnt im Haus dein goldenes Haar Margarete

dein aschenes Haar Sulamith er spielt mit den Schlangen

Er ruft spielt süßer den Tod der Tod ist ein Meister aus Deutschland

er ruft streicht dunkler die Geigen dann steigt ihr als Rauch in die Luft

dann habt ihr ein Grab in den Wolken da liegt man nicht eng

Schwarze Milch der Frühe wir trinken dich nachts

wir trinken dich mittags der Tod ist ein Meister aus Deutschland

wir trinken dich abends und morgens wir trinken und trinken

der Tod ist ein Meister aus Deutschland sein Auge ist blau

er trifft dich mit bleierner Kugel er trifft dich genau

ein Mann wohnt im Haus dein goldenes Haar Margarete

er hetzt seine Rüden auf uns er schenkt uns ein Grab in der Luft

er spielt mit den Schlangen und träumet der Tod ist ein Meister aus

Deutschland

dein goldenes Haar Margarete

dein aschenes Haar Sulamith

In de volgende paragrafen gaan we na welke verrijking de reflectie rond Auschwitz kan bieden voor het concrete schoolleven.

Auschwitz leerde ons dat absolute gehoorzaamheid gevaarlijk kan zijn

We dienen ons niet te verstoppen achter de hiërarchie van een school. We dienen onszelf als leerkracht niet te zien als uitvoerders van wensen (of bevelen) van hogerhand (directie, inspectie). We roepen zeker niet op tot ongehoorzaamheid, enkel tot een “nadenkende loyaliteit”. Dit houdt in dat we ons trachten te verbinden met een beleid dat gevoerd wordt, zonder dat we een blinde uitvoerder worden. We trachten het opvoedingsproject, de visie van een school persoonlijk te ondersteunen met onze eigen (christelijke) waarden, onze ethische principes. Bij conflictsituaties trachten we beredeneerd ons standpunt te vertolken, altijd met respect voor het ambt en de persoonlijkheid van de ander die we in de dialoog ontmoeten. Toch kan een (godsdienst)leerkracht een zeker profetisch gehalte hebben en bepaalde zaken aanklagen, niet in eigen naam, maar in naam van een pastorale bewogenheid. Het is een pendelen tussen verzet en overgave.

Auschwitz leerde ons dat mensen niet langer nummers mogen zijn

We zouden eveneens kunnen pleiten voor de bescherming van de individuele leerling. Elke leerling is in een zekere zin uniek en bijgevolg onvervangbaar. Dit kan pedagogisch-didactisch vertaald worden in een gedifferentieerde benadering van de leerling, het zogehete leerling-gericht werken. We gaan rekening houden met zijn talenten, rijkdommen alsook zijn “aandachtspunten” om een maximale groei te bewerken. Dit houdt eveneens in dat wij de leerling niet behandelen als een nummer, als een “dossier” (in geval van probleemsituaties). Het schoolsysteem dient zoveel mogelijk het respect voor de eigenheid en welzijn van de individuele leerling te behartigen.

Auschwitz leerde ons dat de mens het kwaad vrij spel geeft als hij zich afsluit van het lijden en de noden van de ander. Auschwitz roept ons op raakbaar te blijven voor de broosheid van de mens. Nooit meer mag er een radicale en absolute scheiding komen tussen de “werkethiek” en de “private ethiek”.

Een goede leerkracht beheerst zijn vak maakt het maatschappelijk relevant . Hij bezit leerkrachtelijke attitudes als flexibiliteit, leergierigheid. Verder weet hij te evalueren, observeren, adviseren, organiseren, communiceren… .Hij staat echter niet alleen als “professional” voor de klas, maar eveneens als mens. Hij laat zich als mens raken, zonder dat hij aan professionaliteit moet inboeten. Hij houdt niet alleen zijn hoofd bij het lesgebeuren, maar ook zijn hart. Dit is geen pleidooi voor storende emotionaliteit of misplaatste “closeness”, wel voor een diepmenselijke aanwezig zijn van de leerkracht in de leef- en leeromgeving die een school vormt.

Auschwitz leerde ons hoe de menselijke geest kan gestuurd en gemanipuleerd worden door sluwe leiders. De jeugd, waar de referentiekaders nog in volle ontwikkeling zijn, werd de Arische idealen met de paplepel ingelepeld (Zie video: In naam van de Führer). Kinderen baden letterlijk: “handen vouwen, hoofdje zwenken en aan Adolf Hitler denken, hij die ons redt uit alle nood”. Willen wij het vrijheidsdenken van de toekomst beschermen, moeten we de jeugd van vandaag opvoeden in vrijheid en opvoeden tot vrijheid. We moeten ze niet onder dwang een bepaalde ideologie, een bepaalde levensbeschouwing opleggen. We moeten de jongeren die werktuigen aanreiken die ze nodig hebben om hun vrijheidsstreven uit te bouwen.

Leerkrachten moeten jongeren opvoeden in vrijheid. Ze moeten niet hun eigen levensbeschouwing programmeren in de geest van de leerling. Men moet leerlingen niet dwingen in een bepaalde denkrichting. Men dient leerlingen ruimte en vrijheid te geven, zodat ze zonder dwang hun eigen identiteit kunnen ontdekken. Een leerkracht moet leerlingen echter ook opvoeden tot vrijheid, opvoeden tot burgers die de vrijheids hoog in het vaandel voeren. Hij dient zijn leerlingen te leren omgaan met het verschil: datgene wat anders is, hoeft niet bedreigend te zijn. Het anders-zijn van de andere is een mogelijkheid tot dialoog, is een bron van verrijking. Het respect voor de eigen identiteit sluit het respect voor de vreemde identiteit niet uit, integendeel, door het durven ‘in den vreemde’ te gaan, komen we vaak thuis in onszelf. Door de respectvolle confrontatie met datgene wat anders is, komen we misschien duidelijker de eigen contouren, de eigen identiteit tegen.

We hebben ondermeer gekozen voor dit thema omwille van zijn hoge actualiteitswaarde. De Shoah blijft mensen bezighouden, jammer genoeg zijn de verschijningsvormen van deze interesse niet altijd even lovenswaardig (Cf. infra).
We kunnen ten eerste vaststellen dat in de academische wereld een grote belangstelling is voor de Holocaust-studies. Er zijn ontzaglijk veel publicaties op de markt, doch weerom dient gesteld te worden dat er een groot verschil is tussen de kwaliteit van de verschillende onderzoeken. Auteurs als Cornwell (Hitlers Pope) en Goldhagen (Hitlers Willing Executioners) vormen illustraties van bedenkelijk, wetenschappelijk onderzoek. Ten tweede is ook het grote publiek geïnteresseerd in deze duistere pagina’s van de mensheid. Steeds meer herdenkingscentra worden opgericht. Ook België is onderhevig aan deze trend. Zo is er ook de komst van een holocaustmeuseum in de Dossinkazerne in Antwerpen. Sommige auteurs vinden herdenking zo fanatiek en alomtegenwoordig, dat ze zelfs van de komst van een “religie rond Auschwitz” spreken. Ten derde blijft de Shoah actueel door de hardnekkige aanwezigheid van antisemitisme, ondermeer geleverd door neonazistische groeperingen.
We willen echter in dit tweede punt niet zozeer ingaan op de wijze waarop Auschwitz herdacht wordt in het heden, maar wel nagaan of we naar het heden kunnen kijken op basis van de lessen die we uit Auschwitz getrokken hebben. Anders gesteld gaat het niet om een hedendaagse sleutel om de deur naar de realiteit van Auschwitz te openen, maar om met de sleutel van Auschwitz de deur van de hedendaagse realiteit te openen. Kan ik op basis van de geziene paradigma’s zicht krijgen op datgene wat zich in het heden afspeelt?

Zo willen we nagaan of de diabolisering ons inzicht kan verschaffen in het militair conflict in Irak. We kunnen op basis van primaire bronnen (toespraken van President Bush en zijn naaste medewerkers) en secundaire bronnen vaststellen dat er in de aanloop naar de oorlog in Irak duidelijke zwart-wit-beelden in gebruik waren. Er was ofwel het goede ofwel het kwade. Ofwel werk je mee tegen het terrorisme ofwel ben je zelf een terrorist. Amerika aarzelde niet om de scheiding tussen goed en kwaad zelf te trekken. (an axis of evil, een as van het kwaad). Saddam was het aartsmonster, een duivel die in zijn ééntje 12 jaar lang de wereld wist te bedriegen.” Het ‘diaboliseren’ werd ook tijdens de oorlog in Irak aangehouden: “Saddam’s thugs” gebruikten kinderen en vrouwen als menselijk schild, vermoordden de Irakezen die de coalitietroepen verwelkomden, vochten onder een witte vlag en gebruikten bevolkte, openbare gebouwen zoals hospitalen en scholen als een uitvalsbasis voor hun gewapend verzet. “In sterk contrast, komen de burgers van Irak te weten welke soort mensen we gezonden hebben om hen te bevrijden”. Moed, eerbaarheid, respect, achtenswaardigheid kwalificeren de Amerikaanse strijdkrachten. Ze brengen niet alleen hulp, ze brengen hoop. Het gaat duidelijk om een scheiding tussen wit en zwart, tussen belle en het beest, the bold en the beautiful. Er was helemaal geen ruimte meer voor grijstinten, voor nuanceren. Bush zegt het zelf: “in Texas, we don’t do nuance” en “Mixed signals are the wrong signals”. Enkel op basis van een dergelijke propaganda kun een staat ten strijde trekken, tegen de wereldopinie in. Is het dan nog verwonderlijk dat men met het cultiveren van de diabolisering misdaden krijgen in de gevangenissen van Abu Graib en Guantanamo Bay, waar vermeende terroristen worden gefolterd en gekweld, zonder maar een greintje respect voor de menselijke waardigheid?
De diabolisering is eveneens van toepassing voor die staten waar de doodstraf toegepast wordt. Men tracht de dader als het ware voor eeuwig vast te kleven aan zijn daad. Niet alleen de daad wordt verworpen, ook de mens die de verwerpelijke daad voortbracht. Voor vergeving is sowieso weinig plaats binnen juridische middens, maar bij het toepassen van de doodstraf sluit men ook elke kans tot herstelbemiddeling toe. Wordt het geleden kwaad werkelijk gelenigd door de dood van de dader? Voelen we ons werkelijk “hersteld” door het leven van de ander te nemen? Wordt het slachtoffer niet voor eeuwig opgesloten in een gevangenis van scherven?

Christelijk liturgisch materiaal voor de herdenking van de holocaust 27 januari 2008

Men spreekt soms van het eerste Duitse Wirtschaftswunder, omdat na de machtsovername in 1933 de nazi’s de economie uit een zware crisis kregen: in minder dan vier jaar werd het werklozenaantal van 6 miljoen omgebogen tot een volledige werkgelegenheid. Een natie, gevloerd door de Eerste Wereldoorlog en het Verdrag van Versailles, maakte een ongelofelijke economische opgang. Na de zwarte jaren van de crisis (inflatie), de hongersnood kwamen de vette jaren: nieuwe overheidsgebouwen, honderden “eerste steenleggingen”, opbloei van de cultuur, de industrie herleefde... . De vraag die rijst: wie heeft de brandstof gegeven voor die opwaartse beweging?

Het derde rijk werd pas echt rijk op de rug van een ander. In het totaal werd onder het nazi-regime tussen de 230 en 320 biljoen dollar gestolen aan vermogen. Verder werden de overwonnen landen beroofd van hun grondstoffen. Duitsland haalde de korenschuren van Oekraïne binnen, evenals de kolen, het staal en het nikkel dat het land voortbracht. Polen injecteerde de oorlogsindustrie met kolen, ijzererts, koper, zinkertsen. Hongarije leverde het bauxiet voor de aluminiumproductie aan, terwijl Roemenië tot aardolieleverancier werd gepromoveerd. België, Frankrijk en Nederland zagen zestig procent van hun totale industriële productie aangeslagen worden door het nazi-Duitsland… . Het nalatenschap van twaalf jaar oude “duizendjarige rijk” was een ontredderd Europa dat door de “jarenlange brutale roof, plundering en uitbuiting”, door een immer voortschrijdend slagveld, herleid was tot puinhopen en verdriet.

Het aantal buitenlandse arbeidskrachten, bestaande uit burgers, krijgsgevangen en gedeporteerden uit de concentratiekampen, varieert tussen de 10 en 15 miljoen, afhankelijk van de gemaakte studie. Of men van dwangarbeid, slavenarbeid of erger moest spreken, hangt af van de achtergrond van de arbeider: Oost-Europese en Italiaanse krachten werden extreem uitgebuit, maar de economische rationaliteit gaf hun lichaam nog een waarde, wat niet kan gezegd worden van vele Russische en joodse arbeiders, waar men zich kan afvragen of “werk de doelstelling en vernietiging het gevolg was of vernietiging de doelstelling en werk het middel daartoe”. De vergoedingen aan de arbeiders kwam maar vele jaren later, na veel juridisch getouwtrek. Zo kreeg bijvoorbeeld Anna Snopzcyk, een oorspronkelijk Poolse dame die 4 jaar gedwongen arbeid had verricht in VW Duitsland, een som van 400 dollar uitbetaald als vergoeding voor de geleverde arbeid en de geleden ontberingen.

Wanneer de legerleiding, de partijtop en de industriële leiding samenwerkingsverbanden maakten, onstond letterlijk en figuurlijk dodelijkste cocktail ooit. Dit was zeker het geval van IG Farben en Degesch. IG Farben stelde het dodelijke Zyklone B samen in een afdeling in Leverkusen, maar het was het bedrijf Degesch (Deutsche Gesellschaft für Schaedlingbekampfund) dat reeds in 1920 het cyanidederivaat Zyklone A (vloeibaar HCN) en dan later in 1924 de verbeterde versie Zyklone B (vast HCN) ontwikkelde. Het gifgas werd op grote schaal geproduceerd door Degesch, waar IG Farben 42,5% van de aandelen van bezat. Degesch leverde Auschwitz genoeg gifgas om miljoenen mensen (5,6 miljoen) uit te moorden. Het uitroeien van mensen verdubbelde in elk geval de uitgekeerde winst aan de aandeelhouders. IG Farben gebruikte de gedeporteerde joden ook in hun testprogramma’s, nadat ratten en apen inadequate proefdieren bleken te zijn.

Wanneer de feitelijke dimensie van de holocaust tot ons doordringt, volgt onlosmakelijk de vraag naar het waarom. Hoe kon de Duitse economie zich laten spannen voor een karos vol dood en vernieling? Hoe kan een bedrijf, dat we zien als een collectief van gewetensvolle mensen, een aanbod aanleveren op de vraag naar de dood van miljoenen joden, net zoals er een grote vraag was naar oorlogsmaterieel. Vroeger (en nog steeds) kon een economie over lijken gaan om winst te maken, als een ongewenst neveneffect. Toen, in het Dritte Reich, waren die lijken geen neveneffect, maar een doel op zich. Deze vragen kondigen de noodzaak aan van een houdbaar en vruchtbaar verklaringsmodel. Het moet ten eerste houdbaar zijn: het mag de feitelijke (historisch-economische) dimensie niet ontkennen. Het verklaringsmodel moet ten tweede vruchtbaar zijn. Auschwitz is geen afgesloten hoofdstuk van een boek dat door de jaren heen steeds meer bedekt wordt met lagen stof. Auschwitz is geen privaat domein van academici, zelf niet van de slachtoffers en hun nabestaande. De wereld van Auschwitz is onze wereld, waar we elke dag in opstaan, werken, leven, gaan slapen. De wereld na Auschwitz is een wereld waar we anders opstaan, anders werken, anders leven en anders gaan slapen. Dit kan alleen als Auschwitz een persoonlijk appèl in zich draagt, als Auschwitz ons een spiegel voorhoudt. Dit is enkel mogelijk als het verklaringsmodel niet vastloopt in 3 paradigmatische valkuilen: het paradigma van de diabolisering, de banalisering en de ethisering. We steunen, net zoals in het deel voor opleidingen tot bachelors in het secundair onderwijs, op het model van Pollefeyt, enkel wordt hier het bedrijfsperspectief centraal gesteld. Het model van Pollefeyt verklaart de weg naar Auschwitz als een spoor van “dagelijkse ondeugden”, zij het op grote schaal, op lange termijn en op systematische wijze georganiseerd. Het nettoresultaat blijft hier behouden: het is een theorie die zich laat vertalen naar ons leven van elke dag. Het is een theorie die houdbaar en vruchtbaar is, vermits ze de resultaten van het wetenschappelijk onderzoek niet ontkent, maar in tegendeel opneemt en honoreert. Het is ten tweede vruchtbaar omdat ze het zaad van het verleden laat wortelen in de aarde van het heden, met het oog op de vruchten van de toekomst: de feitelijke dimensie van gisteren ontkiemt in onze achtertuin tot een groeiende herinnering, waar men de vruchten van zelfkritiek, weerbaarheid en waakzaamheid mee kan oogsten. Elk paradigma stemt ook overeen met een specifieke visie op het bedrijf als instelling en ondernemen als dynamiek. Elke visie gekoppeld aan het paradigma, heeft een zekere tekortkoming. Bij elk onderdeel zal aangetoond worden waar de visie tekort schiet.

Binnen dit perspectief worden de bedrijven die een aandeel hadden in de realisatie van de Holocaust gezien als geperverteerde organisaties, als verzamelingen van immorele personeelsleden. Zo omschrijft Josiah Dubois, hoofd van de Raad voor Oorlogsmisdaden in de zaak tegen IG Farben in ’47-48, de genoemde onderneming als een verzameling van “duivelse chemici”. Binnen dit paradigma zou het “streven naar winst” slechts het laagje verf zijn op de monsterlijke, ware identiteit van het bedrijf. Het is duidelijk dat binnen dit paradigma de immoraliteit van het bedrijfsleven centraal staat. Als we deze visie overzetten naar de context van vandaag, zouden we deze perceptie van de bedrijven kunnen toeschrijven aan de hyper-sceptische consument. Het is een consument die zijn koopgedrag baseert op een fundamenteel wantrouwen. Voor hem is alle productinfo een masker op een gedrochtelijke miskoop, hooggehouden door zeer kleine lettertjes. Het eerste paradigma geeft ons inziens geen juist beeld van wat een onderneming kan zijn. Het ondernemen kan een zinvolle, betekenisvolle uitdrukking zijn van een persoonlijke of collectieve (bedrijfs)identiteit, gedragen door een werkgemeenschap.

Binnen het paradigma van de banalisering gaan de interpretaties de nadruk leggen op het ondergeschikt zijn van de economie aan de politiek. Heel veel auteurs leggen de nadruk op het feit dat de economie dienstmaagd was van het belang van het Duitse volk, wat in concreto de partijbelangen betekenden. Een econoom, van Capelle, verwoordt het als volgt:

“Wat betreft vraag 1, in hoeverre Hitler zich geïnteresseerd heeft voor economische kwesties kunnen wij opmerken, dat hij zich daarvoor slechts interesseerde, voor zover deze hem van dienst konden zijn in zijn niet aflatende strijd om macht. Nadat hij die in 1933 eenmaal had veroverd, zag hij de economie als een van de vele hulpmiddelen, zij het weliswaar een belangrijke, ter verwezenlijking van zijn “lebensraum”-imperialisme en antisemitisme”.

In dit paradigma zal men de minimale autonomie van de bedrijven belichten: afhankelijkheid van de staatscontracten, het vastleggen van de prijzen, het verbieden van samenscholingen van werknemers buiten partijverbonden organen, de ver doorgedreven regelgeving om de bewapeningswedloop te bevorderen... . Als de vrijheid van een bedrijf beperkt is, zo dan ook meteen de ruimte van de ethiek. In het tweede paradigma staat niet de immoraliteit, maar de a-moraliteit centraal. Zo beweert Siemens dat het zich gedwongen voelde om de slavenarbeid toe te staan en dat men slechts uit vrees toestemde voor de inzet van slavenarbeiders.
Als we deze visie overzetten naar een gangbare visie op bedrijfsleven, dan wordt een bedrijf gezien als een grote ladder, waarbij de top-down beweging de enigste dynamiek is. Dit zou het beeld kunnen zijn van een werknemer, die zich gevangen voelt in de ijzeren kooi van het management, op hun beurt opgesloten door de constante eis van de aandeelhouders om op elke kwartaalbalans steeds hogere winsten te boeken. Het positieve van dit paradigma is de waarschuwing van radicale gehoorzaamheid of een gevoeligheid opbrengen voor totalitaire strategieën van een bedrijf (cfr. infra).Net zoals het eerste paradigma, doet deze visie geen recht aan de ethische slagkracht van het individu en het bedrijf als collectief. Een bedrijf kan werken aan de ontwikkeling van wat Michel Falise zou noemen “espace de liberté”.

Buchheim en Scherner gaan niet akkoord met de idee dat de bedrijven in het Dritte Reich marionetten waren van de politiek. Ze tonen aan dat er een zekere vorm van creativiteit mogelijk was, dat er een zekere vorm van “entrepreneurial autonomy” bleef bestaan. Zo waren slechts weinig bedrijven genationaliseerd, in tegenstelling tot het communistische systeem. Mensen die werkten in de metaalindustrie en scheepbouw (Krupp), de vliegtuigbouw (Messerschmidt), de auto- en wapenindustrie (VW) de chemische sector (IG Farben, Degesch), de elektromechanica (Siemens) waren niet allemaal slaafse uitvoerders. Het derde paradigma zal zeggen dat deze ondernemingen het goede voor ogen hielden en zich vol passie en gedrevenheid voor de goede zaak hebben ingezet. De bouwstenen van de Duitse ondernemingen in het Dritte Reich waren de onwrikbare naziwaarden: trouw, kracht, doorzettingsvermogen, standvastigheid, onbarmhartigheid. De bedrijfsleiders (industriëlen en bankiers als Krupp von Bohlen, Friedrich Flick, Georg von Schnitzler, Carl Bosch ...) hielpen Hitler mee aan de macht, de bedrijfsleiders vormden de industriële motor voor de constructie van het Duitse “Lebensraum”. De bedrijven waren dus niet immoreel of a-moreel, zoals respectievelijk gesteld in het eerste en tweede paradigma, maar beschikten over een ander ethiek. Binnen deze ethiek was er geen moreel bezwaar tegen het inzetten van joden en andere gevangenen, en dit in dodelijke, mensonterende omstandigheden. Binnen dit paradigma kan men moeilijk van schuld spreken, omdat men eenvoudigweg een andere ethische taal sprak waar goed en kwaad een andere invulling kregen. Het problematische van dit derde verklaringsmodel is het misbruik van de term ethiek. De zogehete “nazi-ethiek” is geen ethiek, maar wezenlijk een pervertering, een verkrachting van de ethiek.
Wanneer we dit paradigma overzetten naar de bedrijfsrealiteit, zouden we gewag kunnen maken van ethisch micro-klimaat dat heerst binnen een bedrijf. Het is een geheel van waarden, een impliciete of expliciete code die heerst binnen een bedrijf. Zaken die in de buitenwereld of de privé-sfeer “not done” zijn, kunnen binnen de ethische zeepbel plots wel. Meer dan eens laten klokkenluiders deze zeepbel openspatten door de “alternatieve ethische code” van het bedrijf in het openbaar te brengen.

Er werd aangetoond hoe de drie uitgewerkte paradigma’s tekortschoten in het aanbrengen van een houdbaar en vruchtbaar verklaringsmodel. Net zoals in het uitgewerkte deel voor de lerarenopleiding, vallen we terug op het alternatieve antwoord van Didier Pollefeyt. Deze laatste stelt dat de treinen naar Auschwitz vertrokken uit de achtertuinen van gewone mensen, zoals u en ik. Auschwitz was echter maar mogelijk door kleine ondeugden, die systematisch, op grote schaal en lange termijn werden gerealiseerd. Het was een voorschrijdend, schrijnend proces dat eindigde in Auschwitz. Iedereen heeft in zijn achtertuin een paar treinbilzen liggen. Het word pas catastrofaal en genocidaal als deze naast elkaar gelegd worden, gebruikt worden.

Binnen een depersonaliserende strategie worden mensen ontdaan van deze kenmerken die hen uniek en onvervangbaar maken. Men doet hierbij onrecht aan iemands verleden, toekomst, achtergrond, identiteit. De mens kan bijvoorbeeld verglijden tot een “human resource of asset”, een menselijk productie onderdeel binnen een radarwerk van doelstellingen, missies... . Het Human Capital Management, als een deeltak van het HRM, beschouwt het vormingsproces van werknemers daadwerkelijk als een evolutie van de mens van grondstof tot kapitaal. De waarde van een personeelslid stijgt door de input van training en opleiding, net zoals levensloze objecten als gebouwen en machines in waarde kunnen toenemen. De waarde van een personeelslid kan ook devalueren. Binnen deze antropologie is de mens een tandwieltje binnen de bedrijfsmachine, zoals Chaplin het weergaloos uitbeeldde in de film ‘Modern Times’. Dat dit geen loze metafoor of beeldspraak is, blijkt uit de geijkte formule “reengeneering the corporate machine”: wanneer de motor (lees de mensen) de permanente eis tot maximale resultaten niet aankan , moet de motor eenvoudig weg afgesteld worden (lees:moeten mensen afvloeien). Bepaalde auteurs als Greenwood, een researcher in management ethics, vragen zich in dit licht af of HRM als methodologie überhaupt wel ethisch kan zijn. Volgens haar definitie beslaat HRM “het effectieve management van mensen met als doel het bereiken van bedrijfsmatige doelstellingen”, waarbij management geïnterpreteerd wordt als een eufemisme voor het gebruiken van mensen. Greenwood stelt dat bij de evaluatie van HRM in het algemeen blijkt dat men niet aan minimale ethische standaarden kan tegemoet komen.

Een tweede ondeugd wordt door Pollefeyt omschreven als machtswellust. Machtswellust is iets wat de kop durft op te steken wanneer mensen plots opschuiven binnen de hiërarchie van een bedrijf: de asymmetrie in de relaties wordt plots iets waar men deugd aan heeft, iets dat men zelfs mogelijk kan uitbuiten (ongewenste intimiteiten). Koffie laat men vanaf dan komen, kopieën kan men vanaf dan laten maken, agenda’s worden beheerd voor jou. Het soortelijk gewicht van een mening neemt plots toe, waardoor vergaderingen zich anders afspelen. Delegeren is geen misdaad, het is zelf meestal noodzakelijk, maar de vraag is altijd hoe het gebeurt en wie er centraal staat: het welzijn van het bedrijf of de meerdere glorie van de opdrachtgever.

Een derde ondeugd wordt fragmentatie genoemd, waarbij men zich fragmenteert van de ethische impuls die men ontvangt. Men wordt enerzijds geraakt, maar men gaat anderzijds verhinderen dat dit geraakt worden doorbreekt in reflectie en handelen. Het gaat in een zekere zin om een zelfbedrog. Zo kunnen bedrijfsleiders zich fragmenteren van de ethische impulsen die ontstaan wanneer er ontslagen moeten vallen, wanneer hun productie een lokale bevolking in miserabele toestanden brengt (zoals bijvoorbeeld de gigantische kopermijnen in Chili zeer veel water nodig hadden bij hun ontginnings- en verwerkingsproces, waardoor de omringende gebieden met watertekort kampten).

Als het leed van Auschwitz een grote heilzame kracht in zich draagt, dan is het zijn potentieel om de toekomst te behouden van een dergelijke genocide. Als we daad-werkelijk een “herdenking voor de toekomst” willen realiseren, dan moet Auschwitz zich ontwikkelen als een waarschuwing voor de toekomst. Het betreft een waakzame blik en een adequaat verzet tegen elke vorm van totalitarisme, van welk aard dan ook. In het volgende gedeelte trekken we een parallel tussen de totalitaire strategieën van het nazisme en totalitaire allures van bepaalde bedrijven

De marketisation of life, de alleroverheersende economische ideologie vertoont sterke parallellen met de totalitaire, politieke argumentatiestrategieën, waar de opgave van de partij bestaat in het vestigen van het partijgedachtegoed in alle levensgebieden. We zullen verder deze vergelijking uitwerken.
Totalitaire bedrijven en totalitaire regimes hanteren ten eerste beiden een high-commitment-standaard en leven beide van afhankelijkheidsrelaties. De beginselverklaringen van de NSDAP bijvoorbeeld stellen duidelijk dat “het programma (van de partij) je dogma is en dat je complete toewijding aan de beweging vereist wordt”. “Trouw en onbaatzuchtigheid zijn je supreme geboden”. De toewijding van bepaalde CEO’s of andere directieleden in bedrijven neemt evenzeer buitenmenselijke proporties aan. Formuleringen als “trouw, offervaardigheid, zwijgzaamheid zijn de deugden die een groot volk nodig heeft”, laten zich gemakkelijk transcriberen naar een economische setting: trouw, offervaardigheid, zwijgzaamheid zijn deugden die een grote onderneming nodig heeft. Zo dient er volgens Winstanley, Woodall en Heery, die de ethiek van Human Resource Management onderzochten, moreel bezwaar aangetekend te worden bij de managements- en HRM-technieken die tot doel hebben ultra toegewijde werkkrachten te genereren. Er wordt een parallel getrokken met “utopische, religieuze en politieke sekten” die maar al te gretig inspelen op de toewijding van hun leden en eveneens intolerant staan ten aanzien van concurrerende identificatiebronnen. De hoge toewijding die een totalitaire onderneming en een totalitair regime claimen, impliceert niet louter een input van energie, tijd. Het vereist de inzet van de ziel, net zoals in de Faust van Goethe. Een vacature van Euronics Belgium, de holding company van Selexion en Action shop, illustreert deze gedachte. De boodschap die ze hebben voor de vijf toekomstige product managers: “inkopen begint met verkopen. Van uzelf”. In dit licht stellen Verstraeten en Nicole Aubert dat na de instrumentalisering van het lichaam, de instrumentalisering van de ziel zijn opwachting maakt. Het betreft een “captation de l’être” ten dienste van de productieschemata. Zo kan bijvoorbeeld een specifieke en bewuste incentive de ontvanger afhankelijk maken van de zender van de incentive. Zo is in de bedrijfswereld erkenning als een “an intraorganizational reward” voordeliger dan een financiële stimulus, omdat de incentive als beloning voor een gewenst gedrag, binnen de onderneming wordt verzilverd. Deze manipulatie van de ziel doet denken aan de freudo-marxist Herbert Marcuse. Marcuse stelt dat de consumptiemaatschappij gebruikt maakt van ‘Humantechnologie’, een technische kennis die er op gericht is de mens te manipuleren. De mens wordt zo geconditioneerd door de consumptiemaatschappij dat hij het waardepatroon van deze laatste volledig interioriseert. Mensen worden daardoor niet alleen financieel, maar ook relationeel, psychologisch afhankelijk van de onderneming of de partij. Heel het menselijke bestaan en de menselijke zingeving wordt onlosmakelijk verbonden met die particuliere, eendimensionale gemeenschap. Als het individu zijn bestaan en betekenis ontleent aan het collectief, stort ook het individu ineen bij de ondergang van het collectief. Zo nam mevrouw Goebbels haar hele gezin (6 kinderen) mee in de ondergang van het Nazisme. Ze expliceerde in haar afscheidsbrief dat ze haar kinderen niet kon laten opgroeien in een wereld zonder het nationaal-socialisme. Zonder deze prachtige idealen (sic) was het leven niet meer waardig om geleefd te worden. Zo ook de piloot van Sabena die zich van het leven ontnam toen Sabena failliet ging. Dit voert ons naar de vraag naar de verhouding van het deel ten opzichte van het geheel.

Een tweede karakteristiek van totalitaire bedrijven en regimes is de geperverteerde relatie individu-collectief. Het belang van het individu is een ‘quantité négligeable’. Wat de joodse filosofe Hannah Arendt identificeerde als terreur was juist de opoffering van het deel voor het geheel. In de corporate cult zijn de doelstellingen en principes van de werknemer altijd ondergeschikt aan de doelstellingen van de onderneming. Het geheel moet operationeel blijven, zelf al houdt dit een downsizing in. Met een technische nuchterheid kunnen we immers niet anders dan accepteren dat elke (concurrentie)strijd ‘casualties of war’ impliceert. De geperverteerde relatie van het individu met het collectief schuilt niet alleen in de subordinatie, maar ook in de fusie van het individu en het collectief. Net zomin het individu in de politieke sfeer te differentiëren is van de partij, zijn de onderneming en de enkeling niet langer gescheiden entiteiten: “opdat de werknemer niet tegen de onderneming is, is het nodig dat hij ophoudt tegenover haar te zijn; het volstaat niet dat hij met haar is, het is vanaf nu aan nodig dat hij zich versmelt in haar. Het is nodig dat hij onderneming wordt”.. Een derde punt van de geperverteerde relatie tussen het individu en het collectief schuilt in de inconsistente argumentatiestrategie. Er is een ogenschijnlijk primaatschap van het collectief, zowel in het totalitaire regime als in het totalitaire bedrijf. Een bedrijf is een geheel dat als een corpus moet functioneren, wil het zich wapenen tegen de concurrentiestrijd. Niettegenstaande het geheel het welslagen van de onderneming verzekert, ligt de leiding en het bestuur in de handen van het individu of een selecte groep. Zo is het vaak dat binnen de Angelsaksische bedrijfsorganisatorische realiteit er een versmelting is van het management en de raad van bestuur. Hetzelfde management verwerft een grote invloed in de aandeelhoudersvergadering door de aandelenpakketten die het salaris van een manager vergezellen. De werknemer, nochtans de hoeksteen van het goed functionerend collectief, komt binnen deze Angelsaksische organisatie niet voor in de ondernemingsraden of de raad van commissarissen. Een parallelle inconsistentie komt ook aan de oppervlakte in het nazisme waar het (Duitse) volk de bestaansoorzaak is van Das Volk Toch kunnen zij als volk de geest van het Volk enkel cultiveren door de mediatie van de Führer. Het collectief laat zich met andere woorden enkel realiseren door de enkeling. Het gaat hem de facto niet om het primaat van het collectief, maar om de vergoddelijking van de Führer en de reïficatie van de volgelingen, mutatis mutandis de deïficatie van de CEO (PDG) en de depersonnificatie van de werknemer. Er is een onoverbrugbare afstand tussen de supra-humane bedrijfsleider en de infra, zelfs non-humane werkkracht (workforce). Deze laatste wordt gedegradeerd tot resource, een tandwieltje binnen het corporate engineerings-proces. De bedrijfsleider hanteert wel de proximiteit in zijn populistische retoriek (één bedrijf, één missie, één waarderingsschaal) met het oog op de verhoging van de productiviteit, maar in realiteit troont de bedrijfsleider torenhoog uit boven zijn (werk)volk.

Ten derde floreren de totalitaire onderneming en de totalitaire staat bij een opofferingsbereidwilligheid. Deze opofferingsbereidwilligheid wordt –contradictio in terminis- gecultiveerd als plicht. Zo staat te lezen in Mein Kampf:

Een vierde punt binnen onze concordans situeert zich in het verwerpen van de sinistere kant van het collectief. De onderneming kan zichzelf het fantasme aanmeten de perfectie te incarneren. De onderneming wordt “l’idéal de l’organisation” een organisatorische uitvergroting van de Freudiaanse “l’idéal du moi”, een regressie naar de oorspronkelijke fusie met de moeder, de totale symbiose. Het ideaalbeeld wordt gevoed vanuit de angst voor onmacht, beperkingen, eindigheid, eenzaamheid, de imperfectie van de leden van het bedrijf en de dolende consumenten. De leden gaan op in het lichtende, organisatorisch ideaal. Spontaan rijst dan ook de vraag: wat te doen met het gebrokene, imperfecte; duistere, de twijfel en de onzekerheid? Een bedrijf dat markteconomische excellentie als basisassumptie neemt, moet al datgene wat gebrekkig, imperfect is, afstoten, net zoals Hitler stelt in Mein Kampf dat men mag hopen “dat de beweging door alle versplinterende en onzekerheid opwekkende gebeurtenissen op een aftstand te houden, de vereiste kracht voor zijn voorvechten behoudt.Het persoonlijk échec wordt geëxternaliseerd en geprojecteerd in de andere, die onherleidbaar is tot het ideaalbeeld. Het geëxterioriseerde kwaad wordt bestreden als een kruistocht tegen het kwaad. “La dimension sinistre” wordt gelokaliseerd in de diabolische andere. Arnott zal in een parallelle denkstrategie een dergelijk “economisch manicheïsme” toeschrijven aan de corporate cult. Het goede wordt belichaamd door de eigen onderneming, het kwade wordt gelokaliseerd in de concurrentie die ze bestrijden. .Howard Schwartz vergelijkt deze idealisering van de organisatie en de diabolisatie van de andere terecht met het politiek totalitarisme. Ook Hitler bediende zich maar al te vaak van deze gepolariseerde reductie van de werkelijkheid. De verloedering van de kunst, de economische chaos, de opkomst van het communisme, het verliezen van de Eerste Wereldoorlog, het was allemaal te herleiden tot de joden.

In een vijfde punt baseren we ons op Francis Sejersted, professor economie en sociale geschiedenis aan de Universiteit van Oslo.  Francis Sejersted gaat expliciet de link leggen tussen totalitaire regimes en het managementsdenken. Hij stelt dat sterk ideologische regimes, zelf het totalitaire communisme, bijzonder geïnteresseerd waren in managementresearch. In bepaalde opvattingen rond management, is er volgens Sejersted net zoals binnen de totalitaire regimes weinig ruimte voor kritiek. De discussie wordt het zwijgen opgelegd door het dictaat van de consensus.

Binnenkort zal gevraagd om marktstrategieën te ontwikkelen, boekhouding te verzorgen, risico’s te verzekeren.... . De eerste vraag blijft altijd wat het onderwerp is van de activiteit. De tweede vraag polst altijd naar de graad van toelaatbaarheid.
Wat denk je als je de volgende illustraties bekijkt?

Raadpleeg de mission statements van een aantal grote bedrijven.
Stel nu zelf een mission en een vision op voor een fictief bedrijf. Zorg ervoor deze gestoeld zijn op de kennis die je hebt opgedaan rond Auschwitz onder de vorm van opmerkzaamheid, bedachtzaamheid, anticipatie.

Dit dossier werd inhoudelijk uitgewerkt door Johannes Claeys.

Christelijk liturgisch materiaal voor de herdenking van de holocaust 27 januari 2008