Of je Christen, Zen-boeddhist bent, Islamiet of Jood, er is leven, er is leven na de dood.

Deze in de kijker wil leerlingen op een heel specifieke wijze laten kennismaken met de veelheid van religies. Meerbepaald willen we via de thematiek van het leven na de dood de leerlingen toegang verschaffen tot de rijkdom van religieuze diversiteit. Het thema van het leven na de dood is erg geladen, omdat het een grenservaring betreft, die gepaard gaat met verdriet en gemis. De meeste leerlingen zijn wellicht reeds geconfronteerd geweest met een sterven en het onherroepelijke afscheid dat daaraan verbonden is. Vaak hebben ze zich in de loop der jaren een beeld gevormd over het einde van het leven en wat daarna mogelijk volgt. Dit beeld zal sterk variëren van leerling tot leerling, en zal wellicht erg persoonlijk gekleurd zijn (zie hermeneutisch knooppunt 1). Sommige leerlingen wijzen elke vorm van leven na de dood af. Dood is dood en daar is dan meteen alles mee gezegd. Anderen hopen op en geloven in een leven na de dood, maar de wijze waarop verschilt sterk. Enerzijds zijn er leerlingen die geloven in een lichamelijk leven na de dood, wat dan meteen tal van vragen oproept zoals: 'Groeien mensen nog na de dood? Verouderen mensen nog? Blijven ze getrouwd? Wat met verminkingen?', enzovoort. Anderzijds hanteren andere leerlingen een erg dualistisch mensbeeld en menen zij dat enkel de ziel verder leeft. De twee laatste visies zijn het sterkst aanwezig in de zogenaamde monotheïstische godsdiensten, met name jodendom, christendom en islam. Er zullen echter ook erg veel leerlingen zijn die zich aangetrokken voelen tot de oosterse religies en de idee van reïncarnatie. Interessant daarbij is dat de leerlingen, zonder het te beseffen, een typisch westerse invulling hanteren van reïncarnatie.
Zo brengt het thema van het leven na de dood een vandaag de dag quasi algemeen geldende trend aan het licht; met name het feit dat jongeren in hun 'spirituele' zoektocht -in hun vragen omtrent leven en dood- op zoek gaan bij de verschillende wereldgodsdiensten en een eigen persoonlijke visie samenstellen. Daarbij zijn ze zich doorgaans niet bewust van het feit dat ze bepaalde facetten uit de oosterse traditie op een zodanige wijze verwesteren dat deze niet langer herkenbaar is voor een hindoe of boeddhist. Het mooiste voorbeeld is de westerse invulling van reïncarnatie (zie hermeneutisch knooppunt 2).

1. Uiteenlopende visies omtrent het leven na de dood
   De thematiek van het leven na de dood is vaak een erg geladen thematiek omdat het de vraag naar grenservaringen betreft en hoe mensen daar naar kijken. Sommige leerlingen zullen niet geloven in een leven na de dood, anderen wel, maar de wijze waarop zij geloven kan erg uiteenlopend zijn: er zullen leerlingen zijn die geloven in een lichamelijk leven na de dood; anderen hanteren -zonder dat ze zich er vaak van bewust zijn- een dualistisch mensbeeld waardoor zij geloven dat enkel de ziel verder leeft en nog andere leerlingen zullen veeleer de gedachte van een vorm van hergeboorte in het hart dragen. Op het dieperliggende niveau brengen deze verschillende visies op het leven na de dood ook verschillende visies op mens, wereld en God aan het licht (zie lesimpuls 2 en lesimpuls 3).
    
2.  Believers en non-believers
   Sommige leerlingen zullen elke visie op een leven na de dood afwijzen vanuit een sterke gerichtheid op het nu, het kenbare en het zichtbare. Zij beschouwen waarheid als een aantoonbaar en bewijsbaar gegeven. Omdat niemand kan beweren dat er leven na de dood is, is deze uitspraak volgens hen niet waar. Er zullen leerlingen zijn die ofwel vanuit een wetenschappelijke ingesteldheid niet geloven ofwel op grond van mogelijke bewijzen net wel geloven in een leven na de dood. Deze laatsten verwijzen dan naar het 'bewijs' van de bijnadoodervaringen. Deze wetenschappelijke ingesteldheid verschilt heel erg van een geloofshouding die niet steunt op bewijzen (zie lesimpuls 5).
    
3. Pluralisme versus diversiteit
   Het is een quasi algemeen geldende regel dat religies worden voorgesteld als verschillende 'historisch-cultureel bepaalde interpretaties van het ultieme, het mysterie, het goddelijke'. Hoewel ze formeel verschillend, hebben de verschillende religies toch allemaal hetzelfde doel: namelijk hun gelovigen en volgelingen 'verlossen of bevrijden'. In lijn met deze voorstelling van de verschillende godsdiensten ligt de stelling dat religies voortvloeien uit verlangens en angsten van mensen, zoals bijvoorbeeld het verlangen naar rechtvaardigheid en een betere wereld, angst voor het kwade en de dood, enzovoort. Als antwoord op deze algemeen menselijke vragen treffen we verschillende religieuze systemen aan. Hoewel deze systemen duidelijk van elkaar onderscheiden zijn, gaan ze fundamenteel over hetzelfde. De eenheid van de verschillende godsdiensten is dan ook groter dan hun verschillen.
   
   Deze interpretatie, die we vaak terugvinden in de godsdienstles, maakt de situatie van religieuze verscheidenheid en pluralisme een stuk toegankelijker voor leerlingen: omdat ze uitgaat van een aantal algemeen menselijke vragen, is het gemakkelijker om aansluiting te vinden bij de klas. Hoewel deze visie doorgaans ingegeven wordt door een groot verlangen naar tolerantie en diepe afkeer van al wat naar fanatisme ruikt (soms ook door onverschilligheid), mondt deze houding ten opzichte van de religieuze traditie toch uiteindelijk uit in haar tegengestelde: met name het voorbijgaan aan de eigenheid en particulariteit van de verschillende godsdiensten.
   Natuurlijk kunnen we vanuit een bepaald perspectief de religies met elkaar vergelijken en op zoek gaan naar een mogelijke definiëring. Religies doen zich dan bijvoorbeeld voor als zingevingsystemen die in de loop van de geschiedenis een antwoord hebben geformuleerd op grenservaringen en sleutelmomenten in het leven, zoals geboorte, lijden, dood, onrechtvaardigheid, ervaring van transcendentie, ….
   Een mogelijke definitie van religie vinden we bij Catherine Cormille. Zij omschrijft religie als volgt: "De ervaringen, handelingen, inzichten en instellingen die uitdrukking geven aan de relatie van de mens tot een transcendente werkelijkheid."
   
   Eigen aan deze benadering is het feit dat deze een buitenperspectief hanteren. Deze benadering is zeer verdienstelijk en heeft reeds veel kennis omtrent de verschillende godsdiensten opgeleverd. Het schoentje gaat -wat ons betreft- pas knellen wanneer men meent, vanuit een dergelijk 'objectief en neutraal' buitenperspectief, alles te kunnen zeggen over religie. Wanneer men met andere woorden voorbij gaat aan de heel eigen beleving van de gelovigen van de respectievelijke traditie, voor wie het onmogelijk is religie samen te vatten in een definitie. Wanneer men in de studie van religie enkel 'wetenschappers' aan het woord laat en niet de betrokken gelovigen, gaat men voorbij aan de heel eigen grammatica van religieuze tradities en de zeer specifieke plaats en rol die een religie inneemt in het leven van een gelovige en zijn gemeenschap.
   
   De gelovige werkt niet met generaliserende termen, zoals de religie, of het ultieme, of de verlossing of het leven na de dood. Voor hem/haar krijgen die concepten juist een heel concrete invulling. Reïncarnatie is een totaal ander concept dan verrijzenis. Deze tegenstellingen kunnen duidelijk gemaakt worden aan de hand van lesimpulsen 3 en 4. Uit elk van de teksten spreekt een ander mensbeeld, wereldbeeld en Godsbeeld.
   Deze voorstelling van de religieuze diversiteit staat haaks op de wijze waarop jongeren tolerantie vaak invullen, met name door de stelling: 'het maakt allemaal geen verschil.' Voor een gelovige maakt het een wereld van verschil of je christen, zenboeddhist bent, islamiet of jood (zie lesimpuls 3 en 4).
    
4. De westerse hoop op reïncarnatie en het oosters verlangen naar bevrijding uit de cyclus van hergeboorte
   Er speelt zich een interessante evolutie af in onze hedendaagse maatschappij. Terwijl jongeren zich enerzijds afkeren van de christelijke traditie, voelen ze zich anderzijds vaak aangetrokken tot oosterse religies, zoals het hindoeïsme en het boeddhisme. Jongeren van christelijke afkomst moeten doorgaans niet veel van kerkelijke instituties weten, maar hun interesse voor religie, ook hindoeïsme en boeddhisme, is groot.
   
   De grote aantrekkingskracht van het boeddhisme is niet uniek voor Nederland; het volgt hiermee landen zoals Duitsland, Engeland en Frankrijk. Er is zelfs een woord bedacht voor het westerse boeddhisme: 'navayana' ofwel 'het nieuwe voertuig'. Voor de stijgende populariteit bestaan diverse verklaringen. De secularisatie en ontkerkelijking zijn er twee. Volgens Ria Kloppenborg, hoogleraar godsdienstwetenschappen aan de Rijksuniversiteit Utrecht, "lag het boeddhisme voor de hand toen de westerling op zoek ging naar een andere zingeving dan de christelijke". Volgens haar spreekt het boeddhisme aan omdat het de persoonlijke verantwoordelijkheid van het individu centraal stelt. "Anders dan de kerkelijke instituten waarop veel gelovigen kritiek hebben omdat deze met allerlei regels greep op hen trachten te houden, kent het boeddhisme geen dogma's." Het boeddhisme benadrukt ook dat iemand de ideeën van de boeddha pas kan accepteren nadat hij er kritisch over heeft nagedacht.

   Zie: Het nieuwe voertuig voor andere zingeving

   Jongeren weten zich ook vaak aangetrokken tot de wijze waarop het boeddhisme en hindoeïsme, volgens hen, denken over verlossing (nirvana, verlichting) en het leven na de dood (reïncarnatie). Het is inzake deze thematiek een uitgelezen kans om het ideaalbeeld dat jongeren hebben van reïncarnatie te confronteren met het tragische wereldbeeld van karma en samsara waarmee de reïncarnatie binnen het boeddhisme en hindoeïsme verbonden wordt. We vinden een tegenstelling tussen enerzijds westerse jongeren die geloven in en hopen op reïncarnatie en anderzijds de hindoe en boeddhist die verlangt naar de uiteindelijke verlossing van de cyclus van leven en dood.
   
   Het beeld dat westerse jongeren hebben van reïncarnatie toont heel duidelijk dat zij willens nillens zijn opgegroeid in een cultuur die verworteld is in de joods-christelijke traditie, welke uitgaat van een relationeel mensbeeld: de mens staat als een vrije persoon in relatie met anderen en zijn identiteit vormt in en door die relaties. De gehechtheid aan deze identiteit, de vraag 'wie ben ik?', de hoop ook dat de dood niet het einde is van onze relaties en dat de dood niet de definitieve breuk is, dit zijn allemaal bekommernissen die duidelijk de verworteling in de joods-christelijke traditie tonen. De visie op leven na de dood en verlossing zijn onlosmakelijk verbonden met mensbeeld, wereldbeeld en godsbeeld. Wat we vandaag zien is dat jongeren dwepen met bepaalde aspecten van oosterse religies, maar deze –zonder het vaak zelf te beseffen-invullen vanuit hun eigen westerse mens-en wereldbeeld. Daar waar het individu vandaag de dag vaak zijn identiteit meent te moeten vinden in bezittingen, stellen het hindoeïsme en het boeddhisme het ideaal van de onthechtheid voorop. Daar waar het Westen uitgaat van een sterk individu, pleit het boeddhisme voor het anatman (niet-zelf). Daar waar reïncarnatie, slechts het herboren worden is van het karma, menen westerlingen dat het het herboren worden is van het individu (zie lesimpuls 5c).
   
   Maar het Boeddhisme houdt zich daar uiteindelijk niet mee bezig. Dat is geïnteresseerd in het opheffen van het ultieme lijden. Dat is het existentiële lijden. Dus het lijden aan het bestaan, alles wat met geboorte, ziekte, ouderdom, dood te maken heeft. Het Boeddhisme wenst de zaak bij de wortel aan te pakken. Het gaat om het bevrijden van de menselijke geest uit de illusie van de egocentrische werkelijkheid.
    
5. De mens als symboolscheppend wezen
   Het thema van het hiernamaals, maar ook van een vorm van eindtijdelijke verlossing in een ‘andere wereld’ kan erg botsen met de 'nu'-gerichtheid van de leerlingen. De weerstand richt zich voornamelijk tegen de traditionele voorstellingen van het leven na de dood, met name tegen de concepten van hemel, vagevuur en hel. Elke religie heeft bepaalde symbolen waarin een hele werkelijkheid en waarheid wordt uitgedrukt. De kracht van het lesgeven bestaat nu net in het voorbijgaan aan de gemakkelijke oplossing, met name het stellen dat deze symbolen geen enkele betekenis meer hebben en dus maar beter moeten afgeschaft worden en het samen zoeken met de leerlingen naar een hernieuwde betekenis voor vandaag. Wat betekent de hel voor jongeren? En wat de hemel. En waarom zou men vroeger ook over het vagevuur gesproken hebben (zie lesimpuls 6)?
   
   Hemel, hel, vagevuur zijn traditionele christelijke symbolen betreffende het leven na de dood. Het zijn echter niet de enige mogelijke symbolen om over leven en dood te spreken. De mens is een symboolscheppend wezen. Hij leeft van beelden en symbolen. Als mens kent hij zijn lichaam en geest alleen doorheen zijn imaginair vermogen. Om zijn menselijkheid te vatten, moet de mens deze beelden structureren in metaforen en modellen. Dit is een universeel proces waartoe schrijvers, kunstenaars en visionairen, maar ook wetenschappers, filosofen en theologen een essentiële bijdrage leveren.
   
   Ook het menselijk verlangen om aan de onontkoombaarheid van de dood een plaats in het bestaan te geven, heeft zich in de loop van de geschiedenis uitgedrukt in een aantal krachtdadige (onsterfelijkheids)symbolen.
   

Zie: cursus Prof. Pollefeyt: Symbolen van onsterfelijkheid.

6. Het hiernumaals versus hiernamaals
   Volgens sommigen moet religie zich uitsluitend focussen op het hiernamaals en moet de politiek zich buigen over het hiernumaals. Deze visie ondervindt echter heel sterke kritiek, voornamelijk vanuit de zogenaamde bevrijdingstheologie, die stelt dat het streven naar de hemel en naar bevrijding zich niet moet situeren in het hiernamaals, maar in de eerste plaats een streven moet zijn naar het opheffen van de hel op aarde. De hemel moet hier en nu gerealiseerd worden door het bevrijden van menselijk lijden, het wegnemen van sociale wantoestanden en het rechttrekken van onrecht (zie lesimpuls 7).

Door op een trefwoord te klikken, komt u op het resultatenvenster van de zoekopdracht in het leerplan met de bijhorende zoekterm.

• pluralisme
• zingeving 
• wereldgodsdiensten 
• relativisme
• engagement 
• wereldbeeld 
• mensbeeld 
• Godsbeeld

• CORNILLE C., De wereldgodsdiensten over schepping, verlossing en het leven na de dood, Leuven, Davidsfonds, 1997.
•  CORNILLE C., Het christelijk godsgeloof en de oosterse religies in Collationes 2, 1996.
• MACKEN P., Reïncarnatie of de vraag: wie is ik?, in Mensen onderweg, 1997.
• S. N., Leven en sterven... Godsdiensten over lijden, dood en levenszin in Catechetische Service, 1993.
• VANDIKKELEN J., Religie zonder God. Gesprek met zenleraar Ton Lathouwers in TGL, 2001.
• WILLEMS L., De doden wachten. Hoe denken de verschillende godsdiensten over de dood?, in Knack, oktober 1997.

Algemeen

• De vijf grote godsdiensten
• Inleiding op Godsdienstwetenschappen

Inleiding in het boeddhisme

• BoeddhaNed

Inleiding in het hindoeïsme

• India: voor jongeren van 12 jaar en ouder

Inleiding in het jodendom

• /

Inleiding in het christendom

• /

Inleiding in de islam

• /

• Ik geloof dat de dood het definitieve eindpunt is van ons leven. Dood is dood. Na de dood komt er niets meer. Ik geloof dus niet in een eeuwige ziel die zich na de dood losmaakt van ons lichaam en verder leeft. Evenmin geloof ik in de hemel of in de hel. Dat zijn achterhaalde begrippen. Religie is noch meer noch minder dan een verhaal door de mensen geconstrueerd om een antwoord te geven op de dood. Religieuze mensen zijn vaak bang voor de dood en daarom geloven ze in God, die hen een leven na de dood verzekert.

• Ik geloof in een leven na de dood. De dood kan niet het einde zijn:

  • Ik geloof in een persoonlijk leven na de dood
  • Ik geloof in een eeuwige ziel die verder leeft
  • Ik geloof in reïncarnatie
  • Ik geloof dat er een leven na de dood is, alleen weet ik niet hoe dit zal zijn
  • Ik heb een andere persoonlijke visie op het leven na de dood

Zie ook: didactische suggestie 2

"Toen het begrip 'onsterfelijke ziel' via de oude Egyptenaren en Grieken doordrong tot de joodse cultuur, en de westerse cultuur in het algemeen, leidde dat tot verzoening van twee tegengestelde principes. Je blijft voortleven na de dood en je verrijst met de opstanding. Meteen na de dood werd er een oordeel uitgesproken en ging de afgestorvene naar een paradijselijke omgeving, de hemel, of naar een eindeloos voortbestaan in erbarmelijke omstandigheden. Wie niet helemaal boosaardig was, maar toch wat meer zijn best had mogen doen, diende een louteringsfase in het vagevuur te ondergaan."

Dit geldt zeker voor de christenen. Na het einde der tijden, bij het laatste oordeel, worden alle mensen nog eens op het appel geroepen, voorzien van een nieuw lichaam. Joden en getuigen van Jehova die er bij het leven een potje van hebben gemaakt, gaan dan wel definitief dood. Ze komen er, in vergelijking met christenen en islamieten nog goedkoop van af, aangezien die voor altijd in de hel worden gestort."
(Bron: WILLEMS L., De doden wachten. Hoe denken de verschillende godsdiensten over de dood?, in Knack, oktober 1997)

"Hindoes geloven dat elk mens een ziel heeft. Hindoes noemen die ziel het atman. Hindoes geloven dat het atman na de dood terugkeert op aarde. Het atman wordt herboren in een nieuw lichaam. Soms als mens en het kan ook als dier. Soms wordt het een godheid. De dood is dus niet het einde, maar een nieuw begin. Een nieuw leven. Dood en geboorte volgen elkaar steeds op. Dat wordt reïncarnatie genoemd.
Toch hopen hindoes dat het atman ooit bevrijd wordt van het leven op aarde. Want leven op aarde brengt altijd leed met zich mee. Om het atman te bevrijden moet je je aan je godsdienstige plichten houden. Het atman kan daarna moksha bereiken. Het keert niet terug op aarde, maar bereikt de eeuwige gelukzaligheid."

(Bron: Levensbeschouwing in beeld: bruggen bouwen)

"Moslims geloven dat God op de laatste dag zal oordelen over jouw leven. Je gaat naar de hemel of naar de hel. Dat hangt af van hoe je geleefd hebt. De doden zullen op de laatste dag opstaan uit de dood. Zij worden daarom niet gecremeerd (verbrand).

Familieleden wassen het lichaam van een overleden moslim driemaal. De imam (voorganger) leest stukken uit de koran (heilige boek). Daarna wikkelen zij het lichaam in witte doeken. Iedereen is in de dood gelijk. Dure kleding is dus niet toegestaan. Na de wassing regelen moslims de begrafenis zo snel mogelijk.

Moslims geloven dat twee engelen de dode in het graf zullen ondervragen. De imam fluistert de antwoorden in. Dat is talkien. Hij zegt, dat de overledene een moslim was. Dat hij gelooft in één God. En dat hij gelooft dat Mohammed de boodschapper van God is."
(Bron: Levensbeschouwing in beeld: bruggen bouwen)

"De dood is in de islam geen eindpunt. Alles is in de handen van God: zowel de tijd, de plaats als de manier waarop iemand sterft. Na de dood gaat de ziel naar een tussenwereld waar ze wacht. Dan komt het grote oordeel dat de beloning of straf van het lichaam en de ziel zal bepalen. Iedereen zal krijgen wat hij of zij verdient, naargelang de handelingen die hier op aarde verricht werden.
Het kan pijn of angst zijn of een voorsmaak van het eeuwige leven. Op een dag zal de aarde vergaan en die eindtijd noemt men in de islam de 'Dag des Oordeels'.
Op die dag zullen de zielen terugkeren naar het lichaam in het graf. En op die dag zal Allah elk van ons verhoren en beslissen wie Hij naar de hemel of de hel zal zenden.
Dus de dood heeft voor de moslims veel te betekenen: ze is dan eigenlijk het begin van een nieuw leven.
'Moge Hij ons beschermen en behoeden voor het kwade'."
(Bron: Islam over ziekte, dood en geboorte)

"De koran stelt hemel en hel heel beeldrijk voor. De beschrijvingen van het paradijs hebben met permissie gezegd veel weg van de natte droom van een puber. Terwijl de gedetailleerd beschreven folteringen in de hel in tegenstrijd zijn met de oneindig goede en vergevingsgezinde God uit de aanhef van de koran. Later poneerden de islamitische theologen en mystici dat deze beelden slechts functioneerden als metaforen voor het opperste geluk en ongeluk. En net als in het christendom zijn er theologen die twijfelen aan het bestaan van de hel. Zij voeren de hel niet terug tot een lichamelijke foltering, maar tot de knagende spijt om alle gemiste kansen tot goedheid of ook tot de staat van verstokte boosaardigheid."
(Bron: WILLEMS L., De doden wachten. Hoe denken de verschillende godsdiensten over de dood?, in Knack, oktober 1997)

"In de materialistische opvatting betekent de dood het einde van een bestaan. Punt uit. Dat is dan de dood benaderd vanuit de volgende invalshoek: 'wat ik zie, is de werkelijkheid en wat ik niet zie, bestaat niet.' Zo geredeneerd, liggen de zaken simpel. De strikt objectieve waarneming van de dood gebiedt maar één conclusie. Dood is dood. Nadien komt er niets meer."
(Bron: WILLEMS L., De doden wachten. Hoe denken de verschillende godsdiensten over de dood?, in Knack, oktober 1997)

"In elke cultuur en in alle tijden zijn er niet allen individuen, maar ook groepen geweest die leefden vanuit de overtuiging dat de dood het absolute einde is van de mens. Een dergelijk geloof vindt men nu ook terug bij personen of groepen die zich humanistisch noemen. Het geloof dat de dood het einde is, hangt vaak samen met de idee van de radicale verbondenheid of identiteit van lichaam en geest. Bij de dood sterft de geest dus samen met het lichaam en blijft er niets over van de mens. Deze voorstelling van de radicale eindigheid van de mens gaat meestal gepaard met een hedonistische levenshouding. Zolang we leven moeten we zoveel mogelijk genieten en elke vorm van lijden vermijden."
(Bron: CORNILLE C., De wereldgodsdiensten, p. 115)

"Voor humanisten is de dood een ondoorgrondelijke gebeurtenis waarover verschillende opvattingen kunnen bestaan. Aangezien de dood in de ogen van humanisten in ieder geval het einde van het menselijk leven in de huidige vorm is, richten zij zich op de eerste plaats op de kwaliteit van het leven.
De angst voor de dood wordt door humanisten beantwoord met het streven naar aanvaarding. De dood is een niet te veranderen gegeven dat je onder ogen moet zien en waarmee je moet leren leven, zeggen zij. Daarom stimuleren zij mensen om tijdens hun leven al wensen over hun uitvaart vast te leggen."
(Bron: Uitvaart voor humanisten)

Zie ook: didactische suggestie 3

Wat betreft de reïncarnatie vinden we een gelijkaardige discussie als bij de bijnadoodervaringen.

Enkele getuigenissen die in het voordeel pleiten van zij die geloven in de reïncarnatie.

"Een voorbeeld: Een kind herinnert zich dat hij een ander leven geleefd heeft met genoeg details erover (namen, plaatsen, gebeurtenissen) om onderzoekers in staat te stellen de vroegere persoonlijkheid te identificeren. Die persoonlijkheid stierf aan een schotwond en medische of gerechtelijke verslagen bevestigen de locatie van de wonden waar de fatale kogel het lichaam binnendrong en weer verliet. Het kind dat zich het vroegere leven herinnert, heeft moedervlekken op plaatsen die overeenkomen met de wonden van de vroegere persoonlijkheid. Bovendien is de moedervlek die overeenkomt met de uitgaande wond groter dan de moedervlek die overeenkomt met de inkomende wond, net zoals de wonden zelf waren, daar dit het normale patroon is van schotwonden. Dit is slechts één geval van vele die betrekking hebben op moedervlekken en defecten."

(Bron: Reïncarnatie: het bewijs)

"Het Westen raakt gewend aan de idee van wedergeboorte. Dat blijkt uit de talrijke groepjes die de vorige levens trachten te achterhalen. Het is bijzonder grappig dat de geïnteresseerden zich meestal herinneren dat zij in een vorig leven een Egyptisch priester of een Tibetaans Lama waren!"

"Als je het aan je klasgenoten vraagt, zullen de meesten zeggen dat ze in reïncarnatie geloven. Ik weet niet of je daar al eens goed bij stil gestaan hebt. Een christen uit de derde eeuw, Irenaeus van Lyon, vindt dat wie in reïncarnatie gelooft, consequent moet zijn en dus geen vlees mag eten, want je bent misschien je overgrootvader aan het oppeuzelen. Het idee van reïncarnatie vind ik helemaal niet aangenaam. Je bent dan maar een nummer in de rij. Vroeger was je Jan, nu Stijn en volgende keer Mieke. Maar je bent zeker niet jezelf!"

"Moet men al zijn bezittingen opgeven om gehechtheid te bestrijden?
Vaak wordt de grote meester Naropa geciteerd, die eens heeft gezegd: 'Zoon, niet de verschijnselen zelf zijn rampzalig, maar de gehechtheid eraan.'
Als men niet meer aan goederen gehecht is, dan kan het bezit ervan geen negatieve resultaten meer opleveren. Bezittingen hoeven niet te worden opgegeven. Ze kunnen gebruikt worden en zelfs goed verzorgd worden. Alleen is het beter er niet aan gehecht te zijn."
(Bron: LAMA KARTA, Inleiding tot het boeddhisme, Kunchab publicaties schoten, 1994)

In onderstaand videofragment verwoordt de spirituele leider Sogyal Rinpoch dat de westerse mens zich concentreert op het leven hier en nu en probeert zo weinig mogelijk aan de dood te denken: hij verdringt de dood uit angst.

Zie ook: didactische suggestie 6

Didier Pollefeyt herdenkt de begrippen van hemel, hel en vagevuur op een wijze begrijpelijk voor mensen vandaag, doch nog steeds verworteld in de joods-christelijke gedachte van de mens als persoon in relatie. De hel is dan verbonden met "de toestand waarin de geslotenheid het op een gegeven moment blijkbaar gehaald heeft van de principiële en meest fundamentele menselijke bestaansdynamiek, met name de ontvankelijkheid van de mens voor het andere dan zichzelf." Het betreft hier dan een "toestand waar geen sprankeltje hoop meer is. De dood van de individuele mens kan dan inderdaad de definitieve bezegeling betekenen van de toestand van geslotenheid. Christenen geloven dat de ethiek zich in een eschatologisch verlossingsperspectief situeert. Het fundament van het christelijk geloof is dat de genade oppermachtig is, ook over de zonde. In het leven na de dood is de mens veel ontvankelijker voor de alteriteit. In het licht van het eschatologisch perspectief kan het 'vagevuur' geïnterpreteerd worden als groeien in de richting van de openheid en de ontvankelijkheid (de hemel). De 'hel' kan dan geïnterpreteerd worden als de diepe pijn waarmee de ontmaskering van elk zelfbedrog en het zichtbaar worden van alle gemiste groeikansen onvermijdelijk gepaard gaat."
(Bron: POLLEFEYT D., Religie, zingeving en levensbeschouwing, acco Leuven, 2003, p. 46-47)

"Er bestaan echter ook andere symbolen om de eindigheid van het leven te overstijgen. De mens probeert immers op zeer verscheiden wijze aan de eindigheid en sterfelijkheid te ontsnappen. Deze kunnen we omschrijven als symbolen van onsterfelijkheid. De mens heeft het immers moeilijk met de gedachte eindig te zijn.
Een eerste en wellicht meest verspreide belevingsvorm van de onsterfelijkheid is de socio-biologische modus. Wij leven voort in en door onze zonen en dochters en zo in een lange, eindeloze keten. Deze modus is zeer belangrijk in de Oostaziatische cultuur, maar blijkt toch een universeel gegeven te zijn. Deze categorie is niet louter biologisch, maar omvat ook een sociale dimensie: men leeft voort in zijn stam, organisatie, volk of natie.

Een tweede modus van onsterfelijkheid noemt Lifton de creatieve modus. Men kan een gevoel van onsterfelijkheid ontlenen aan het geven van onderwijs, het voortbrengen van kunstwerken, bouwen of herstellen, schrijven, genezen, uitvindingen doen, enzovoort. Op deze wijze oefent men op de wereld een invloed uit die zich over het individu heen tot de ganse mensheid kan uitstrekken.

Een derde modus van onsterfelijkheid is de theologische modus. In verschillende religies vinden we de idee terug van een leven na de dood of op zijn minst het algemeen theologisch principe van de overwinning van de geest op de dood. Zo transcenderen zowel Boeddha, Mozes, Jezus als Mohammed elk op hun wijze door diverse combinaties van morele kundigheden en openbaring de individuele dood.

Een vierde modus betreft het gevoel van onsterfelijkheid dat men beleeft door de continuïteit met en in de natuur. Men heeft de ervaring verder te leven in de elementen van de natuur. Dit is bijvoorbeeld typisch voor het animisme, de Europese romantiek of het Japans natuurgevoel.

De vijfde en laatste modus verschilt van de voorgaande omdat deze geheel berust op een inwendige toestand. Het is de modus van de transcendente ervaring. Deze toestand omvat de ervaringen van verlichting of vervoering waarbij de tijd weg schijnt te vallen. Het zijn ervaringen waarbij men het dagelijks leven, ook de dood overstijgt. Zij zijn te vinden in een religieuze ervaring, maar ook in muziek, dans, strijd, atletiek, contemplatie van het verleden, geslachtelijke liefde, kinderen krijgen, kameraadschap, enz. Het ontstaan wordt bevorderd door feesten en plechtigheden, waarbij het dagelijks leven wordt onderbroken en de deelnemers de tijd kunnen vergeten. Zij worden ervaren als een buitengewone psychologische eenheid, als een intense lichamelijkheid of als een onuitsprekelijke verlichting. Zij kunnen geassocieerd worden met het Dionysische principe van grensoverschrijding, het mystieke gevoel van eenheid met het universum en met Freuds omschrijving van het "oceanisch gevoel".
Wanneer de mens een van deze symbolische uitdrukkingsvormen in zijn doodsbeleving kan integreren, verwerft hij een gevoel van onsterfelijkheid dat het actieve, vitale leven doorgaat."
(Bron: Symbolen van onsterfelijkheid)

Bij aanvang van het thema 'Leven na de dood in de verschillende wereldgodsdiensten' kan het liedje van Freek de Jonge 'Er is leven na de dood' beluisterd worden. Daarbij is het interessant een aantal vooronderstellingen in de tekst op te merken. De zanger gaat er duidelijk van uit dat het, in tegenstelling tot wat wij in deze in de kijker beweren, uiteindelijk geen verschil maakt of 'je christen, zenboeddhist bent, Islamiet of Jood', want er is 'leven na de dood'. Dit is een pluralistische noot, die het belang van de godsdiensten en de rol die de verschillende tradities spelen in het leven van hun gelovigen erg onderschat. Het liedje van Freek de Jonge betekent zo niet enkel een mogelijke instap in het thema leven na de dood, maar kan ook een aanzet zijn om na te gaan hoe de leerlingen denken over de verhouding tussen de verschillende godsdiensten.

• Wat denken de leerlingen van de voorstelling van de wereldgodsdiensten in dit liedje?
• Maakt het geen verschil of je christen, zenboeddhist bent,...
• Leiden alle godsdiensten tot hetzelfde?
• Ziet het leven na de dood er voor iedereen hetzelfde uit?
• Hoe denken de leerlingen over het leven na de dood?
• Zijn er verschillende meningen in de klas?
• Denken zij dat deze verschillende visies slechts interpretaties zijn van hetzelfde?
• Of is er maar één waarheid? Is er slechts één visie waar, en zullen we wel zien in het hiernamaals wie er gelijk heeft gekregen?

Bij aanvang van dit thema kan het interessant zijn te werken met een klasgesprek. Omdat het 'leven na de dood' niet meteen een onderwerp is waarmee leerlingen elke dag geconfronteerd worden, is het best het klasgesprek op voorhand een beetje te sturen aan de hand van enkele vragenlijsten. Dit geeft de leerlingen de mogelijkheid in alle rust en stilte even na te denken. Moedig leerlingen ook aan om voorbij de richtvragen in hun eigen woorden hun voorstelling omtrent het einde van het leven te omschrijven.

• Wie gelooft er in een leven na de dood?
• Waarom geloven ze dat er wel een leven na de dood is, waarom niet?
• Gaan mensen die geloven in een leven na de dood anders om met het levenseinde dan zij die niet geloven?
• Zijn er leerlingen die wel eens praten tegen de mensen die overleden zijn?
• Hoe stellen ze zich het leven na de dood voor?
• Het is interessant om bij elke voorstelling te peilen naar het Gods-, mens- en wereldbeeld dat aanwezig is in de visie op het leven na de dood.

In de tweede vragenlijst vinden we sterk de veronderstelling dat zij die niet geloven in een leven na de dood, er een hedonistische levenstijl op na houden. Dat is een gedachte die vaak door niet-humanisten wordt geopperd. Zij die niet geloven in God en in een leven na de dood, richten hun leven volledig op het nu en willen enkel ongehinderd genieten. Zij die geloven in een leven na de dood en in een mogelijk oordeel (dat is in alle religies aanwezig), moeten toch hun 'hemel verdienen'. Zijn de leerlingen het eens met deze voorstelling? Waarom wel of niet? Gaat ongeloof sowieso gepaard met hedonisme? En gaat geloof in God altijd gepaard met een zeer ethisch leven, met het oog op het hiernamaals? Gaat geloof in God sowieso gepaard met geloof in een leven na de dood? En omgekeerd gaat geloof in een leven na de dood sowieso gepaard met een geloof in God?

De quiz kan gebruikt worden als toets.

• Waarom geloven leerlingen in een leven na de dood en waarom niet?
• Wat denken ze over de argumenten die worden aangevoerd om een leven na de dood te bewijzen?
• Kennen ze zelf iemand die al een bijnadoodervaring heeft gehad?
• Hoe zouden ze een dergelijke ervaring verklaren?
• Wat met de bewijzen die worden aangevoerd voor de reïncarnatie?
• Kennen ze tegenbewijzen? Zijn er redenen om niet te geloven in de hergeboorte? (bv. hoe te verklaren dat het bevolkingsaantal steeds stijgt?)