node-header

Relationele en seksuele vorming

Beginsituatie

Jongeren, relaties en seksualiteit

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/9(1).jpg

De leeftijd van ongeveer 10 tot 15 jaar kan beschouwd worden als een overgangsperiode tussen kind zijn en volwassenheid. Op dat moment vinden er belangrijke veranderingen plaats op lichamelijk-seksueel en psychisch-affectief vlak. Idealiter begint seksuele en relationele voorlichting dus al in de lagere school. Het is echter wenselijk deze seksueel-relationele vorming verder te zetten in het secundair onderwijs. Seksualiteit en relationaliteit vormen wezenlijke aspecten van het mens-zijn en mogen binnen de school zeker ook voldoende aandacht krijgen (ook ná de leeftijd van 15 jaar).

Toch leven er misschien nog bepaalde taboes inzake het communiceren met jongeren over seksualiteit. Veel leerkrachten vrezen bijvoorbeeld het risico dat de bespreking van seks en relaties in de klas met veel gegiechel gepaard zal gaan. Sommigen denken ook dat een te veel of te vroeg ter sprake brengen van het onderwerp een ‘te vroeg’ seksueel rijp zijn in de hand kan werken. Uit onderzoek blijkt echter dat het open praten met jongeren over seksualiteit er helemaal niet voor zorgt dat jongeren vroeger of meer seksueel actief worden. Integendeel: jongeren die een communicatieve vorm van seksuele voorlichting genoten hebben, weten zich weerbaarder op te stellen in relaties en beleven seksualiteit veel meer in een kwalitatief groeiperspectief. Er is dus veeleer sprake van een verlating dan van een vervroeging van seksuele handelingen bij jongeren die relationele en seksuele vorming kregen.
Niet enkel ouders, leerkrachten en leeftijdsgenoten hebben een invloed op de manier waarop jongeren omgaan met hun seksualiteit (en die van anderen). De laatste decennia wordt ook steeds meer gewezen op het belang van media. Vanuit verschillende invalshoeken (onder andere door seksuologen) wordt bezorgdheid geuit over een toenemende ‘pornoficatie’ van onze samenleving. Deze houdt in dat er steeds meer seks (of toespelingen op seks) te zien is in reclame, muziekclips, films, tv-series,… Bovendien gaat het steeds vaker over een vulgaire, vrouwonvriendelijke of irrealistische vorm van seksualiteit.

  • Zie de achtergrondartikels over pornoficatie van de samenleving en het boek van journaliste Myrthe Hilkens ‘McSex. De pornoficatie van onze samenleving’ (2008)

Hedendaagse liefdesopvattingen

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/15(3).jpg

Sociologe Thérèse Jacobs onderscheidt drie verschillende visies op liefde die vandaag de dag gangbaar zijn, ook bij jongeren¹. Deze drie liefdesvisies worden hier in grote lijnen weergegeven. In realiteit bestaan er uiteraard vele tussen- of mengvormen van deze visies.

  • Vooreerst kan men spreken over de duurzaam monogame liefde. Deze vorm van liefde wordt gekenmerkt door exclusiviteit (of trouw): men kiest ervoor om bij die ene partner te blijven (monogamie) en door duurzaamheid: beide partners willen dat hun relatie voor het leven is (‘tot de dood ons scheidt’). Omwille van de duurzaamheid van de relatie is men bereid inspanningen te doen. Men vindt het belangrijk de verschillen tussen de partners te respecteren, maar streeft tegelijkertijd naar een ‘wij’. Wat ook kan voorkomen binnen het geloof in de duurzaam monogame liefde is het concept van de fusionele liefde. Hierin komt de klemtoon volledig op het ‘wij’ te liggen, terwijl de aandacht voor verschillen tussen ‘ik’ en ‘jij’ verdwijnt.
  • Bij de serieel monogame liefde kiest men wel voor monogamie, maar niet voor duurzaamheid. Het is niet zozeer de bedoeling een toekomst met elkaar te creëren, maar men wil op de eerste plaats deugd beleven aan de liefde. De relatie staat of valt niet met het al dan niet aanwezig worden van een ‘wij’, maar hangt af van de mate waarin beide partners voldoening vinden in hun relatie. Men begint de relatie vaak ook met de bewuste of onbewuste idee dat de liefde tussen beide partners een voorlopig karakter heeft.
  • Ten slotte kan ook de polygame liefde vermeld worden, een liefdesconcept dat echter door een erg kleine groep van mensen aangehangen wordt. Liefde hoeft in deze visie niet duurzaam te zijn en ook niet exclusief. In de relaties (of vluchtige seksuele contacten) met anderen zoekt men vooral het eigen genot. In deze visie is men er vaak van overtuigd dat de binding aan slechts één partner het persoonlijke geluk en een optimale genotbeleving in de weg staat.

In feite is er sprake van een paradox. Enerzijds is het fusionele liefdesconcept vandaag sterk aanwezig; veel mensen hebben hoge verwachtingen van de liefde. Anderzijds komt er, ook in de liefde, een steeds grotere klemtoon te liggen op zelfbeschikking en individualiteit. (Deze individualiteit komt al sterk naar voor in de serieel monogame liefde en nog sterker in de polygame liefde.) Vaak gebeurt het dat dezelfde persoon verwacht in een liefdesrelatie één te worden met de ander, maar tegelijkertijd zijn/haar autonomie wil behouden.
Onderzoek wees uit dat samenwonende koppels vaker kiezen voor het liefdesconcept van de seriële monogamie dan voor het liefdesconcept van de duurzame monogamie. Bij gehuwde koppels is het omgekeerde van tel: zij kiezen vaker voor een duurzaam monogame liefde dan voor serieel monogame liefde. Het aantal samenwonende koppels dat uit elkaar gaat ligt ook dubbel zo hoog dan het aantal gehuwde koppels dat uit elkaar gaat. Zoals verder duidelijk zal worden, moet echter een onderscheid gemaakt worden in verschillende vormen van samenwonen. Samenwoners die kiezen voor een duurzame monogame liefde leven in feite veel ‘huwelijkser’ dan samenwoners die duurzaamheid niet (per se) als voorwaarde voor hun relatie beschouwen (seriële monogamie).

Samenwonen en/of huwen

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/21(1).jpg

De laatste decennia heeft het huwelijk een belangrijke betekeniswijziging ondergaan. Vroeger had het (burgerlijke en kerkelijke) huwelijk op de eerste plaats een sociaal-maatschappelijke functie. Voor veel mensen markeerde het de overgang tussen kindertijd en volwassenheid. De stap naar het huwelijk stond met andere woorden gelijk aan de stap naar onafhankelijkheid. Bovendien bestond er een sociale druk, een ‘deadline’, om voor een bepaalde leeftijd te huwen en een gezin te stichten. Die druk is vandaag aanzienlijk verminderd.

Vandaag ligt de grootste nadruk op het relationele aspect van het huwelijk. Meer dan een maatschappelijke functie, heeft het huwelijk nu een interpersoonlijke functie gekregen. Sommige sociologen wijzen op de individualiseringstendens die zich sinds de tweede helft van de twintigste eeuw heeft doorgezet. Deze zou verklaren waarom mensen zich steeds minder spiegelen aan maatschappelijke normen omtrent relaties en gezinsvorming en steeds meer verwachten om persoonlijk voordeel uit het huwelijk te halen. In het huwelijk hoopt men affectiviteit en intimiteit te vinden en/of men ziet het huwelijk als een manier om zichzelf te ontplooien. Anderen wijzen erop dat men sinds de periode van de Romantiek de klemtoon al gelegd heeft op het relationele en het persoonlijke aspect van het huwelijk. Feit is dat men op relationeel en emotioneel vlak veel meer verwacht van het huwelijk dan vroeger.
Wanneer men echter afgaat op de mediaberichting kan men gemakkelijk de idee krijgen dat veel mensen het huwelijk als achterhaald beschouwen. In de periode van enkele decennia is het aantal huwelijken sterk afgenomen, waarbij ongeveer één op de vier tot één op de drie huwelijken uitmondt in een echtscheiding. Bovendien gaat het bij ongeveer één derde van de huwelijken om een tweede huwelijk. Veel (vooral jonge) koppels kiezen er vandaag voor om te gaan samenwonen. Een deel van deze koppels beschouwt samenwonen als een alternatief voor het huwelijk. Zij verzetten zich tegen het contractuele, institutionele aspect van het huwelijk. Nog anderen kiezen ervoor samen te gaan wonen omdat zij een voorlopig karakter toekennen aan hun relatie. Wanneer er een eind komt aan de liefde is het ook gemakkelijker uit elkaar te gaan dan bij een huwelijk.

Bevragingen wijzen echter uit dat veel samenwonende koppels van plan zijn ooit te huwen. Zij beschouwen het samenwonen als een tussenstap naar een definitief engagement. Deze  vaststelling wordt ondersteund door het feit dat er weinig samenwonende koppels die boven de 30 jaar oud zijn leven in België. Bovendien zijn er ook weinig samenwonenden die kinderen hebben. Dit betekent dat een aanzienlijk deel van de samenwonende koppels zichzelf beschouwen als ‘op weg zijnd naar een huwelijk’. Vaak huwen samenwonenden op het moment dat zij er klaar voor zijn om hun kinderwens waar te maken.
Henk Sanders, die voor zijn doctoraat in de godgeleerdheid het ongehuwd samenwonen bij jongvolwassenen onderzocht, wijst erop dat vele relaties van samenwonenden een ‘huwelijks’ karakter hebben. Dit houdt in dat deze samenwonenden trouw willen blijven aan elkaar (exclusiviteit), dat zij streven naar duurzaamheid, intimiteit beleven met elkaar en open staan voor kinderen. Wanneer relaties deze vier kenmerken vertonen, wordt ook gesproken over ‘conjugaliteit’.
Het samenwonen is met andere woorden een fenomeen dat bijzonder divers is. Samenwonenden kunnen vanuit erg verschillende motivaties en waarden kiezen voor het samenwonen. In feite geldt hetzelfde voor het huwelijk. Een gehuwd paar kan ook leven met de idee dat hun liefde niet voor altijd zal duren (ook al toont onderzoek aan dat deze opvatting toch een stuk minder voorkomt bij gehuwde paren dan bij samenwonende paren). Dit maakt het tot een erg complexe aangelegenheid om conclusies te trekken uit de cijfers en evoluties aangaande samenwonen en huwen.

Ook de redenen waarom men kan kiezen voor (enkel) een burgerlijk en/of kerkelijk huwelijk zijn divers. De afgelopen decennia is het aantal burgerlijke huwelijken waarop geen kerkelijk volgt, gestegen. De oorzaken voor deze stijging liggen onder andere in het feit dat echtgescheidenen enkel voor de wet kunnen hertrouwen, en in de openstelling van het burgerlijk huwelijk voor homo’s en lesbiennes (sinds 2003 in België). Een aantal koppels kiest er ook bewust voor om niet kerkelijk te huwen, aangezien zij niet christelijk gelovig zijn. Sommige van deze koppels houden na hun burgerlijk huwelijk een niet-kerkelijk (bijvoorbeeld een vrijzinnig of een islamitisch) huwelijksritueel.

Jongeren en echtscheidingen

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/33(3).jpg

Eén van de redenen waarom mensen veel meer samenwonen dan enkele decennia geleden, kan gevonden worden in het grote aantal echtscheidingen. Dit creëert bij vele koppels een niet te onderschatten relationele faalangst. Veel koppels leven in het besef dat ook hun relatie het risico loopt te mislukken. Dit zorgt ervoor dat velen voorzichtiger zijn in het aangaan van een definitief engagement en zij het huwelijk zullen uitstellen of zelfs afstellen. Sommigen die wél huwen kunnen dit overigens doen met de idee in het achterhoofd dat ook de huwelijksband niet onverwoestbaar is.
Veel jongeren leven met de realiteit van een gebroken huwelijk, ofwel van hun eigen ouders, ofwel van dichte familieleden of kennissen. Onderzoek heeft aangetoond dat deze realiteit wel degelijk een invloed heeft op de kinderen en jongeren die in een gebroken gezin leven. Vaak zullen kinderen/jongeren proberen hun ouders weer bij elkaar te krijgen. Wat ook veel voorkomt, is verzet tegen een eventuele nieuwe partner van één van de ouders. Sommige kinderen en jongeren zitten met veel woede die ze ofwel naar buiten toe uitwerken (agressie) of jarenlang opkroppen. Voor anderen kan de echtscheiding zo’n schok zijn dat ze zich gaan opsluiten in zichzelf. Wat ook voorkomt is dat  kinderen/jongeren kampen met schuldgevoelens en/of dat zij bang zijn dat hun ouders hen niet meer graag zien. Het is zeker ook niet voor elk kind vanzelfsprekend om op twee plaatsen te leven en de tijd te moeten verdelen tussen de vader en de moeder.
In sommige gevallen kan ook gesproken worden over een ‘gespleten loyaliteit’ (een concept van familietherapeut Ivan Boszormenyi-Nagy). Elk kind voelt zich loyaal tegenover beide ouders. In vechtscheidingen kan het voorkomen dat de ene ouder de loyaliteit van het kind aan de andere ouder probeert te ondermijnen. Dit heeft vaak een verscheurend effect op het kind dat helemaal niet wil kiezen tussen één van de ouders. Sommige kinderen van gescheiden ouders geven bijvoorbeeld aan dat zij aan vader niet kunnen tonen dat zij moeder graag zien omdat ze weten dat dit hun vader kwetst.
De gevolgen van een scheiding van de ouders zetten zich ook door naarmate men volwassen wordt en kunnen een impact hebben op de houding die men aanneemt tegenover liefde en relaties. Men kan kampen met een vorm van bindingsangst, waardoor men het risico loopt telkens opnieuw kortstondige relaties aan te gaan. Omgekeerd kunnen mensen van wie de ouders scheidden toen zij nog jong waren ook aan verlatingsangst lijden. Zij kunnen een grote nood voelen om voortdurend bevestigd te worden in het vertrouwen dat de ander van hen houdt, hen trouw blijft. Dit zet de partner vaak onder een voortdurende druk.
Het zou echter geen oplossing zijn echtscheidingen radicaal te veroordelen en het huwelijk onvoorwaardelijk te verheerlijken. “Kinderen functioneren het beste in een goed functionerend volledig harmonieus gezin”², zegt Maureen Luyens, psychologe en psychotherapeute van het UZ Leuven. “Maar een harmonieus gebroken gezin is beter dan een onharmonieus volledig gezin met ouders die aldoor mekaar afbreken. Het allerslechtste is een onharmonieuze scheiding/hertrouw waarbij ouders doorgaan met elkaar dwars te zitten.” 
Vaak wordt stilgestaan bij de gevolgen van echtscheiding voor de kinderen. Recent komt er echter ook meer aandacht voor de gevolgen van echtscheiding voor de gescheidenen zelf. Veel mensen die gescheiden zijn, twijfelen of zij ooit nog in staat zullen zijn een relatie te doen slagen. Het valt velen onder hen zwaar om op zichzelf terug te vallen. Sommigen lijden onder eenzaamheid en/of hebben het financieel lastig. In de meeste gevallen (80 tot 90 procent) is het de vrouw die alleen de zorg voor de kinderen opneemt na de scheiding. Dit heeft bijgedragen tot een vervrouwelijking van de armoede. Alleenstaande moeders en hun kinderen hebben het vaak minder breed dan tweeoudergezinnen en lopen een groter risico in de armoede terecht te komen.

1. H. Sanders, Ongehuwd samenwonen. Huwelijk op (de) tocht?, in Collationes 33 (2003/4) 341-362, p. 357-361.
In deze ‘in de kijker’ wordt gebruik gemaakt van de herbenamingen van de drie liefdesopvattingen door Henk Sanders.
2. H. Sanders, Internationaal congres ‘Huwelijk, echtscheiding en hertrouw’ (18-20 april 2005 KU Leuven), in Rondom Gezin 26 (2005/3) 151-159, p. 158.

Hermeneutische knooppunten

Pornoficatie: een vorm van (anti)emancipatie?

De laatste jaren wordt er een ‘pornoficatie’ van de samenleving vastgesteld. Hoe  problematisch is deze pornoficatie? Kan deze seksualisering van de samenleving verklaard worden als een logische (en wenselijke) uitloper van de seksuele revolutie, als een maximalisering van de menselijke vrijheid op het vlak van seksualiteit? Of leidt pornoficatie net tot een beperking van de menselijke vrijheid? De nogal ongenuanceerde voorstelling van seks(ualiteit) legt immers nieuwe normen op: inzake seksuele aantrekkelijkheid, de intensiteit van de seksualiteitsbeleving,... Bovendien lijken jonge meisjes de stereotype voorstelling van vrouwen als ‘bitches’ in bepaalde videoclips en films soms ook als norm te ervaren. Is de seksualisering van de samenleving wel zo bevrijdend als zij zichzelf voorstelt? Of kan men stellen dat met pornoficatie een stap terug wordt gezet in het emancipatieproces?
Men kan zich ook afvragen hoe ongewenst deze pornoficatie is. Enerzijds erkennen heel wat mensen dat zij zich vaak storen aan de overdaad aan seks in de media. Bovendien wordt seksualiteit vaak (niet altijd) op een platvloerse manier voorgesteld, en buiten de context van een intieme relatie. Velen ergeren zich ook aan  onrealistische voorstellingen van seks en relaties. Anderzijds blijken TV-programma’s zoals ‘Temptation Island’ en ‘Undercover Lover’ die het onderwerp zijn van kritiek ook hoge kijkcijfers te behalen.

(Zie de in de kijker: Relatietests in reality-tv: zalig of schandalig?, de krantenartikels over pornoficatie van de samenleving en de impulsen Intersexual en Elektronica voor geliefden)

Waarom kiezen voor samenwonen en/of huwen?

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/1(1).jpg

Steeds meer mensen (vooral jongeren) gaan samenwonen in vergelijking met vroeger. Is dit een aanwijzing van een algemene bindingsangst onder jonge mensen en/of van normvervaging? Erkennen jongeren de waarde van het huwelijk niet meer? En kan de keuze van veel jongvolwassenen om een tijdlang samen te wonen vooraleer ze met elkaar huwen, gezien worden als een aanval op het huwelijk? Het samenwonen, delen van het leven met elkaar, gemeenschap hebben en soms ook het krijgen en opvoeden van kinderen worden immers in steeds grotere mate buiten het huwelijk beleefd. Men lijkt op het eerste zicht geen nood meer te hebben aan het huwelijk.
Kan men het premaritaal samenwonen anderzijds ook niet beschouwen als een teken van opwaardering van het huwelijk? Veel jongvolwassenen zien samenwonen namelijk als een voorbereiding op het huwelijk. Zij hechten zoveel waarde aan het huwelijk dat zij het niet onbezonnen, niet onvoorbereid willen aangaan. Men moet zich er echter voor hoeden niet alle vormen van samenwonen over dezelfde kam te scheren. Zou men niet kunnen zeggen dat het bij elk samenwonend koppel over een andere vorm van samenwonen gaat?

(Zie de in de kijker: Relatienood en relatiedruk in de hedendaagse samenleving, en de impulsen Cartoons over relaties, huwelijk en echtscheiding en  ‘Ongehuwd samenwonen: groeien naar een huwelijk?)

Een kloof of toenadering tussen kerk en jongeren?

Wat betekent het sacrament van het huwelijk vandaag nog voor jongeren? Enerzijds kan men vaststellen dat de conjugale liefde (die ook de basis vormt van de christelijke traditie omtrent het huwelijk) doorheen talrijke eeuwen een belangrijke rol heeft gespeeld en ook vandaag niet achterwege gelaten wordt. Veel samenwonende koppels leven in conjugaliteit en/of met het vooruitzicht van een huwelijk. Anderzijds kan men niet ontkennen dat de duurzaamheid van relaties steeds minder als wenselijk en/of als mogelijk ervaren wordt. (Veel jongeren hebben een scheiding meegemaakt, wat zeker een impact heeft op hun verwachtingen tegenover liefde en relaties.) In die zin is er zowel sprake van een raakpunt als een twistpunt tussen kerk en maatschappij.
Op de vraag hoe de kerk kan omgaan met de raak- en twistpunt zijn verschillende antwoorden mogelijk. Sommigen zijn ervan overtuigd dat de kerk al te vaak het goddelijke, transcendente karakter van het huwelijk beklemtoond heeft ten nadele van het menselijke karakter ervan. Dit zou een verklaring zijn voor het feit dat steeds meer mensen vervreemden van het kerkelijk huwelijk. Anderen wijzen erop dat het verdwijnen van de overtuiging dat het huwelijk een heilige instelling is (waar men dus niet aan mag raken) net één van de verklaringen is voor het stijgende aantal echtscheidingen.

(Zie de in de kijker over huwelijk en huwelijksrituelen: Twee aan twee gaan ze en de impuls ‘Ongehuwd samenwonen: groeien naar een huwelijk?’ )

Scheiden doet lijden: hoe lijden vermijden?

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/16.jpg

Onderzoekers komen steeds vaker tot de vaststelling dat een echtscheiding zowel sporen nalaat bij het koppel dat uit elkaar gaat als ook diepgaande gevolgen heeft voor de kinderen van het scheidende echtpaar (zie beginsituatie). Betekent dit dat er meer energie moet gaan naar de preventie van echtscheidingen? En zo ja: op welke manier kan men het aantal echtscheidingen doen afnemen? Moet men ervoor ijveren de wetgeving omtrent echtscheiding te verstrengen? Of concentreert men zich het beste op het stimuleren van een gezond huwelijksleven? Ligt een oplossing misschien in het koppelen van meer en strengere voorwaarden aan het huwelijk?
Er is ook discussie mogelijk over de definitie van het begrip ‘echtscheiding’. Moet men de echtscheiding begrijpen als een duidelijk afgebakend moment in de tijd: het moment waarop het echtpaar officieel uit elkaar is? Of is het beter de echtscheiding te zien als een proces dat in feite al begint met de eerste symptomen van spanning, onbegrip, vervreemding,…? Kortom: is de toename van het aantal echtscheidingen het grootste probleem of zou de aandacht beter gaan naar relatieproblemen in zijn geheel?

(Zie de impulsen  Voor duurzaamheid is liefde niet genoeg en ‘Over passie, ontrouw en duurzame relaties’)

Echtscheiding in genderperspectief

Men kan zich vragen stellen bij de emancipatorische kracht van echtscheidingen. De toename van het aantal echtscheidingen is onder andere een gevolg van het financieel en sociaal onafhankelijker worden van vrouwen. In bepaalde feministische kringen wordt het verdwijnen van het sociaal taboe rond echtscheidingen en de soepeler wetgeving hierrond als een teken van vooruitgang gezien. In de praktijk blijkt echter dat echtscheidingen bijdragen tot een vervrouwelijking van de armoede. Betekent een echtscheiding wel altijd de bevrijding waarop men had gehoopt?
Men kan echter niet ontkennen dat ook mannen nadelen blijken te ondervinden bij echtscheidingen. Zo toont een recent Nederlands onderzoek aan dat een derde van de kinderen na een echtscheiding het contact met één van de ouders verliest, en dat dit meestal de vader is. Betekent het einde van het partnerschap automatisch het einde van het ouderschap (in vele gevallen het vaderschap)? Welke rol kunnen vaders vandaag vervullen, ook na een scheiding?

(Zie de in de kijkers over vaderschap en feminisme: De man die het gras maait & Brave meisjes komen in de hemel, stoute meisjes overal)

Echtscheiding versus de onverbreekbaarheid van het kerkelijk huwelijk

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/22.jpg

Een grote uitdaging voor de Kerk (en de maatschappij) ligt in de realiteit van echtscheidingen. De onverbreekbaarheid van het kerkelijk huwelijk behoort immers tot de sacramentaliteit ervan: ‘Wat God heeft verbonden, mag een mens niet scheiden’ (Mc 10,9; Mt 19,6). Er zijn echter argumenten om deze onverbreekbaarheid niet als een absolute wet te begrijpen. Zo toont een studie van de bijbel en de kerkgeschiedenis het bestaan aan van bepaalde situaties waarin echtscheiding uitzonderlijk toegestaan werd. Vandaag voorziet het kerkelijk wetboek ook de mogelijkheid om feitelijk van elkaar te scheiden in het geval één van de partners een lichamelijk of geestelijk gevaar vormt voor de andere partner en/of de kinderen. (Een feitelijke scheiding houdt in dat men apart gaat wonen, maar kan niet gelijk gesteld worden aan echtscheiding!)
 Moet de Kerk de realiteit van de grotere maatschappelijke tolerantie tegenover echtscheidingen (die zich ook uit in een toenemende versoepeling van de wetgeving rond echtscheidingen) integreren in de eigen visie omtrent de onverbreekbaarheid van het huwelijk? Hoe kan men omgaan met de spanning tussen ideaal (onverbreekbaarheid) en werkelijkheid (de breekbaarheid van relaties)? Is het noodzakelijk om de onverbreekbaarheid van het huwelijk te herzien of net te herbevestigen?
Enerzijds kan men de grotere maatschappelijke tolerantie tegenover echtscheidingen beschouwen als een erkenning van het feit dat het huwelijk niet altijd zaligmakend is. Anderzijds kan men zich de vraag stellen of deze tolerantie niet dreigt uit te monden in ‘een zekere banalisering van echtscheiding als gebeuren’ (Henk Sanders)? Wordt echtscheiding in het hedendaagse discours niet meer en meer als iets normaals beschouwd dan als een uitzondering, een falen, een te vermijden iets? Betekent deze banalisering van echtscheidingen geen eenvoudige banalisering van het huwelijk? (Als een echtscheiding niet veel voorstelt, dan stelt het huwelijk in feite ook niet veel voor.)

(Zie de impulsen  ‘Voor duurzaamheid is liefde niet genoeg’ en ‘Over passie, ontrouw en duurzame relaties’)

Zijn er nog waarden?

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/26(5).jpg

Men kan zich enerzijds zorgen maken om een zekere vorm van waardeverval in onze hedendaagse maatschappij. Pornoficatie lijkt het steeds verder doorbreken van grenzen op het vlak van seksualiteit op te leggen als een nieuwe norm. Bovendien is er een reëel risico voor een banalisering van echtscheidingen (en het huwelijk). Anderzijds blijkt dat veel jongeren waarden zoals trouw en duurzaamheid nog altijd erg belangrijk vinden in een relatie. In die zin kan zeker niet gesproken worden over het einde van alle waarden.
Opmerkelijk zelfs is dat onderzoek duidelijk heeft gemaakt dat een groot deel van de hedendaagse (hetero)jongeren in behoorlijk stereotiepe termen blijkt te denken over seksuele geaardheid en manvrouwverhoudingen. Jonge holebi’s die uitkomen voor hun geaardheid botsen vaak op negatieve reacties van hun leeftijdsgenoten. Deze holebi-negativiteit lijkt samen te hangen met een dubbele seksuele moraal en het vasthouden aan traditionele rolpatronen.
Het is met andere woorden moeilijk uit te maken of er bij de hedendaagse jeugd sprake is van een tekort of een (meer dan) voldoende aan waarden, en/of dat er bij jongeren sprake is van (een terugkeer van) waarden en normen die bepaalde groepen van mensen (holebi’s, vrouwen) in een negatief daglicht plaatsen. De meningen en/of bevindingen hieromtrent zijn vaak sterk verdeeld.

(Zie de in de kijker over holebi-relaties: Gelijke liefde? en de getuigenissen van jongeren bij de impulsen)

Leerplan

Liefde en vriendschap

Leerplan SO < TSO/KSO < Derde graad < Tweede jaar < Terrein

De eigen beeldvorming omtrent relaties expliciteren en bevragen

Leerplan SO < ASO < Derde graad < Eerste jaar < Terrein < Bemind worden en liefhebben < Doelen

De kwaliteit van relaties als beslissend voor de kwaliteit van het leven aanduiden en illustreren

Leerplan SO < ASO < Derde graad < Eerste jaar < Terrein < Bemind worden en liefhebben < Doelen

Het omgaan met kwetsuren en gebrokenheid in een liefdesrelatie bespreken

Leerplan SO < ASO < Derde graad < Eerste jaar < Terrein < Bemind worden en liefhebben < Doelen

De gangbare opvattingen over relaties kritisch confronteren met evangelische grondhoudingen

Leerplan SO < ASO < Derde graad < Eerste jaar < Terrein < Bemind worden en liefhebben < Doelen

Keuzen en verschillen inzake seksualiteit

Leerplan SO < ASO < Derde graad < Eerste jaar < Terrein < Bemind worden en liefhebben < Doelen < de gangbare opvattingen over relaties kritisch confronteren met evangelische grondhoudingen < Ingredienten

Rouwarbeid omwille van gebroken relaties

Leerplan SO < BSO < Derde graad < Eerste jaar < Terrein < Wat ervaar ik aan grenzen in het samen-leven? (grens en eidigheid) < Ingredienten

Grenzen in mijn leven: gebrokenheid en kwetsuren in menselijke relaties.

Leerplan SO < TSO/KSO < Derde graad < Eerste jaar < Terrein < Lijden en hoop < Doelen < aangeven wat het lijden aan vragen doet stellen < Ingredienten

De grondervaring van het alleen-zijn

Leerplan SO < TSO/KSO < Derde graad < Tweede jaar < Terrein < Grondervaring en geloof < Doelen < in levensgetuigenissen alleen-zijn en verbondenheid als grondervaringen aanduiden en bespreken < Ingredienten

Positieve en negatieve beleving van eenzaamheid

Leerplan SO < TSO/KSO < Derde graad < Tweede jaar < Terrein < Grondervaring en geloof < Doelen < in levensgetuigenissen alleen-zijn en verbondenheid als grondervaringen aanduiden en bespreken < Ingredienten

Het belang van communicatie in relaties aangeven

Leerplan SO < TSO/KSO < Derde graad < Tweede jaar < Terrein < Liefde en vriendschap < Doelen

Seksualiteit als communicatie

Leerplan SO < TSO/KSO < Derde graad < Tweede jaar < Terrein < Liefde en vriendschap < Doelen < het belang van communicatie in relaties aangeven < Ingredienten

Terreinomschrijving

Leerplan SO < BSO < Derde graad < Eerste jaar < Terrein < Wat is samen-leven in liefde? (verbondenheid als levensproject)

Terreinomschrijving

Leerplan SO < TSO/KSO < Derde graad < Tweede jaar < Terrein < Grondervaring en geloof

Terreinomschrijving

Leerplan SO < TSO/KSO < Derde graad < Tweede jaar < Terrein < Liefde en vriendschap

Achtergrondinformatie

Boeken voor leerlingen met vragen rond seksualiteit en relatievorming

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/49.jpg
  • Bailey, J., Seks, puberteit en al dat gedoe,  Amsterdam, 2004. (Voor 11- tot 14-jarigen)
  • Baseler, M., Let’s talk about love. Liefdeslessen voor pubers, Vianen, 2005. (Voor 13- tot 17-jarigen)
  • Bezemer, W., Alles over seks. Hoe doe je het? Hoe praat je erover? Hoe word je niet ziek of zwanger?, Utrecht, 2004. (Voor 11- tot 14-jarigen)
  • Delfos, M., Verliefd is verliefd. Over homoseksualiteit,  Bussum, 2002. (Voor 11- tot 15-jarigen)
  • Janssen, K., Seks, hoe voelt dat? Eerlijke antwoorden over vrijen en zo, Leuven, 2003. (Voor 11- tot 14-jarigen)
  • Movsessian, S., Help, ik word puber! Alles wat je als meisje moet weten, Aartselaar, 2005. (Voor 11- tot 13-jarigen)
  • Müller, J., Oh, zit dat zó !, Houten, 2008. (Voor 11- tot 14-jarigen)
  • Price, G., Help, ik word puber! Alles wat je als jongen moet weten, Aartselaar, 2008.  (Voor 11- tot 15-jarigen)
  • Vogels, D., Is dit liefde?, Hasselt, 2006. (Voor 10- tot 15-jarigen)

Websites voor leerlingen met vragen rond seksualiteit en relatievorming

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/92.gif
  • http://www.kjt.org/: website van de Kinder- en Jongerentelefoon. (Zie onder de rubriek ‘thema’s’: ‘let’s talk about sex’ en ‘verliefdheid’.)
  • http://www.sexwoordenboek.nl: website van seksuologe Hilde van der Ploeg die vooral gericht is naar jongeren. Men kan er woorden opzoeken die te maken hebben met liefde en seksualiteit.
  • http://www.jeugdenseksualiteit.be: website van vzw Jeugd en Seksualiteit, een informatie- en vormingsdienst over relaties en seksualiteit. De website is gericht naar kinderen, jongeren en hun begeleiders.
  • http://www.crz.be: website van het centrum voor Relatievorming en Zwangerschapsproblemen. Het cRZ is een expertisecentrum met een eigen hulpaanbod dat werkt rond ongeplande zwangerschap, tienerzwangerschap, (post)abortus en prenatale diagnose.
  • http://www.weljongniethetero.be: website van Wel Jong Niet Hetero, een jeugdbewegingskoepel voor Vlaamse en Brusselse holebi-jongeren die (hetero- en holebi-)jongeren wil informeren en sensibiliseren.
  • http://www.jac.be: website van het Jongeren Advies Centrum dat informatie, advies en hulp geeft aan jongeren van 12 tot 25 jaar.
  • http://www.inpetto-jeugddienst.be: website van In Petto, een Landelijke Jeugddienst die gespecialiseerd is in jongereninformatie, jongerenparticipatie en preventie.  (Zie onder ‘thema’s’: ‘relaties en seksualiteit’.)
  • http://www.life1215.be: een website van het Vlaams Informatiepunt Jeugd. (Zie onder ‘ik en de ander’: ‘relaties en seksualiteit’.)
  • http://www.onderzoekjegrens.nl: een site voor jongeren. Op deze site kunnen jongeren van 12 tot 18 jaar een test doen om er achter te komen waar hun grenzen liggen op het gebied van privacy, intimiteit en seksualiteit.
  • http://www.genderindeblender.be: een website voor jongeren (en begeleiders van jongeren) met vragen over genderidentiteit, waarop onder andere een educatief pakket te vinden is.
  • http://www.rosadoc.be: website van het documentatiecentrum RoSa (Rol en Samenleving) waar men meer informatie kan vinden over gelijke kansen, feminisme en vrouwenstudies. Een onderdeel van de website is bedoeld naar leerkrachten toe (onder ‘opzoeken’: ‘leerkrachten’ aanklikken) en biedt tips en inspiratie om rond gender te werken in de klas. Wanneer men onder ‘opzoeken’ ‘leerlingen’ aanklikt komt men op RoSa’s jongerensite over feminisme terecht.

Boeken met achtergrondinformatie voor de leerkracht

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/52(2).jpg
  • Burggraeve, R., K. Demasure & E. Lagae (ed.), Behoed de geliefden. Over huwelijk en hertrouwen, Averbode, Altiora Averbode, 2006.
  • Cockx, F. & Tytgat, P.,Holebi’s in beweging. Praten over homoseksualiteit in onderwijs en vormingswerk, Leuven, 2000.
  • Cornu, I., Gezocht: liefdesrelatie met toekomst, Antwerpen, 2003.
  • Demasure, K., Liefde ingebed. Bakens voor een duurzame relatie, Antwerpen, 2009.
  • Grün, A., Mystiek en eros,  Ten Have, 2007.
  • Hilkens, M., McSex. De pornoficatie van onze samenleving, Amsterdam-Antwerpen, 2008.
  • Howell, P., Partners! Samen werken aan een inspirerende relatie, Baarn, 2001.
  • Laurent A., Vrij vriendelijke. Relationele opvoeding in het secundair onderwijs. (Handleiding en video), Leuven, Garant, 2001.
  • Leefsleutels / Jeugd en Seksualiteit, Daar komt de puberteit. Over relationele en seksuele opvoeding, leren over liefde, het lichaam, nieuw leven en genieten, Averbode, Altiora, 2005.
  • McKenna, P., Hoe lijm ik mijn gebroken hart?, Baarn, 2004.
  • Nijs, P., Bouwstenen voor een duurzame relatie, Leuven, 2000.
  • Van Bommel, A., Islam, liefde en seksualiteit, Amsterdam, 2003.
  • Van Coillie, J., Met gekleurde billen zou het gelukkiger leven zijn. 250 onvergetelijke gedichten, Averbode, 1996.
  • Vanlommel, K. (ed.), De rubbermap. Relaties, seksualiteit en veilig vrijen in het jeugd(welzijns)werk: een doe-het-zelf-handleiding voor de jongerenwerker rond liefde, relaties en seksualiteit, Berchem, InPetto, 2006.
  • Van Lotringen, J., Waarom ik naar je verlang. Lessen in liefde, Leuven,2008.
  • Vansteenwegen, A., Het kleine boek liefde, Tielt, 2004.
  • Vansteenwegen, A., Liefde na verschil. De ongedroomde eenheid, Tielt, 2004.
  • Vansteenwegen, A., Liefde is een werkwoord. Spelregels voor een relatie, Tielt, 2008.
  • Vansteenwegen, A., Tijd maken voor de liefde. Investeren in je relatie, Tielt, 2007.  
  • Vigué, J., Seksualiteit, Lisse, 2006.
  • Vingerhoets, A., De ondraaglijke lichtheid van de liefde, Antwerpen, 2005.
  • Vlaeminck, M., Herendubbel, damesdubbel. Holebi in Vlaanderen, Leuven, 2001.

Achtergrondartikelen en -dossiers

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/55(1).jpg
  • Anckaert, L., Op weg naar het huwelijk in de katholieke kerk. Pastorale en theologische beschouwingen, in Rondom Gezin 22 (2001) 4, 238-247.
  • Cornu, I., Mag het iets meer zijn? Samenwonen? Trouwen? Voor de kerk?, in Rondom Gezin, 22 (2001) 1, 35-44. 
  • Dehaene, T., Voor duurzaamheid is liefde niet genoeg, in Mensen Onderweg 102 (2000) 4, 2-7.
  • De Witte, P., Kunnen jongeren de liefde leren?, in Mensen Onderweg 103 (2001) 8, 22-27.
  • Sanders, H., Huwelijk-in-(ver)wording? Ongehuwd samenwonen als maatschappelijk ethos. Sociologische verkenning en ethisch-theologische reflectie. Diss. Doct., Leuven, 2009.
  • Sanders, H., Internationaal congres ‘Huwelijk, echtscheiding en hertrouw’ (18-20 april 2005 KU Leuven), in Rondom Gezin 26 (2005/3) 151-159.
  • Sanders, H., Ongehuwd samenwonen. Huwelijk op (de) tocht?, in Collationes 33 (2003/4) 341-362.
  • Vandevyvere, P., Heeft huwen nog zin?, in Tertio 1 (2000) 21, 1.
  • Vandevyvere, P., Godsdienstpsycholoog Jos Pieper over huwelijksvoorbereiding in Vlaanderen: ‘Huwen doe je om meer dan traditie en sfeer’, in Tertio 3 (2002) 104, 7.
  • Nieuwsbrief van het VSKO rond relationele en seksuele vorming
  • Dossier seksuele opvoeding in Tertio (18 februari 2009, p. 7-10): http://www.tertio.be/sitepages/index.php?page=archief&t=64 (om het dossier te kunnen lezen, moet men geregistreerd zijn als online Tertio lezer)

Een citaat uit dit dossier:

«In het onderwijs krijgen verkeersveiligheid en je rijbewijs halen, voeding en milieu de voorrang. Waar vroeger seksuele en relationele opvoeding ruim aan bod kwam in de godsdienstlessen van het vijfde jaar secundair onderwijs, lijkt die nu minder prominent in de nieuwe raamplannen godsdienst. Al moet de voorlichting nu zeker op jongere leeftijd gebeuren, hopelijk verdwijnt de seksuele en relationele opvoeding niet en ontstaat niet opnieuw een taboe. Zwijgen is geen optie, want jongeren worden sowieso seksueel beïnvloed door alles wat ze te zien krijgen. Die beelden voeden hen op. Hoe hun ouders en die van vriendjes met elkaar omgaan, wat leerkrachten doen en zeggen, samen onder de douche in de sportclub, flarden van films en reclame, dat alles biedt een impliciete opvoeding. Belangrijk is dat al die beelden worden geduid, zegt Hilde Colpin van de faculteit Psychologie en Pedagogische wetenschappen van de K.U.Leuven.»

(Bron: E. Van Lierde (2009-02-18, Dossier: seksuele opvoeding, Tertio p. 7)

Zie ook het Thomas-dossier Relatievorming en seksualiteit

Krantenartikels

1. Artikel over de verschillende vormen van liefde

LAAT ONS DE LIEFDE
afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/28(2).jpg

Hoe zit het nu eigenlijk met de liefde? De echte, pure, ware liefde, met de grote L? Wetenschapsjournaliste José van der Sman zocht het uit. Want liefde is meer dan hersenprikkelende verliefdheid. ‘Het is het beste wat we elkaar kunnen geven’, zegt ze. Door Kathleen Vereecken, illustratie Rachel Agnew.

Schrijvers, dichters en filosofen moesten ditmaal hun mond houden, want ‘die zijn al vaak genoeg aan het woord geweest over de liefde’, zegt Van der Sman. ‘Duizenden jaren lang hebben zij het alleenrecht genoten om haar te verguizen of te bejubelen.’ Hoog tijd voor de naakte waarheid, de harde feiten over de allerdiepste emotie. Kinder- en broederliefde, ontluikende en onstuimige liefde, gevaarlijke en trouwe liefde: ze passeren allemaal de revue in het boek dat Van der Sman schreef. Koel geobserveerd en wetenschappelijk onderbouwd, maar met een even warme als voorspelbare conclusie: liefde is het beste wat we kunnen geven.

U lijkt zich in het begin van uw boek te ergeren aan de manier waarop liefde steevast verengd wordt tot passie.

‘Dat is ook zo. De nadruk ligt in onze samenleving altijd weer op romantiek en passie, terwijl liefde zoveel meer facetten kent die misschien nog wel belangrijker zijn dan die mooie, hevige hartstocht in het begin van een relatie. Alleen benoemen we die andere facetten nauwelijks nog als liefde. We doen er een beetje laatdunkend, of zelfs ronduit negatief over. Het was hoog tijd voor eerherstel, vond ik. En daarvoor had ik de wetenschap nodig. Al moet het meteen gezegd: wetenschappers zijn bang om het woord “liefde” te gebruiken. Dat is te groot, te allesomvattend. Zij hebben het liever over “instinct”, over “hechting” en “loyauteit”, omdat ze maar kleine deelaspecten van dat grote gevoel bestuderen. Ik heb alle onderzoeken bij elkaar gelegd om een beeld te schetsen van het enorme belang van liefde in ons leven, van in de baarmoeder tot aan onze allerlaatste snik.’

Het is verrassend dat er geen fundamenteel verschil lijkt te bestaan tussen, pakweg, moederliefde en romantische liefde.

‘Je zou denken van wel, maar biochemisch, op hersenniveau, komt het in veel gevallen op hetzelfde neer. Het voelt misschien wel anders, maar liefde kan sterk verschillen naargelang je stemming en het moment. Een romantische liefde ervaar je allicht anders op zaterdagavond dan op maandagmorgen. Ook sociologisch bekeken houdt romantische liefde verband met de liefde die we ons hele leven al kennen. Kijk maar naar de manier waarop we een partner kiezen: onbewust gaan we op zoek naar de aangename, comfortabele verhouding die we met onze broer of vader hadden.’

U maakt brandhout van de mythe dat vaders zich niet op dezelfde manier als moeders aan hun kroost zouden hechten. Biologen die beweren dat het mannetjesdier gewoon een wijfje wil bevruchten en daarna een ander wijfje zoekt, hebben dus ongelijk?

‘Er is in het verleden zo vaak naar de dierenwereld gekeken om aan te tonen dat vaders niet altijd even mooi met hun kroost omgaan. Jarenlang dachten we dat mensen niet veel beter waren. Dat we, eens het dunne laagje cultuur eraf gekrabd wordt, even primair met elkaar omgaan. Zelf heb ik altijd veel vaderliefde gekend, en ik zie hoeveel liefde mijn man aan onze kinderen geeft, dus vond ik het best een beetje eng om aan dit hoofdstuk te beginnen. Maar mannen blijken net zo goed hormonaal te reageren op het aanstaande ouderschap als vrouwen: hun cortisolniveau verdubbelt, waardoor hun zintuigen gevoeliger worden. Ze produceren meer prolactine - het hormoon dat bij vrouwen de aanmaak van moedermelk bevordert en mannen doet “vaderen” - en hun testosterongehalte gaat tijdelijk omlaag, waardoor ze minder viriel worden, zachter, zorgzamer. Wellicht zorgt die tijdelijke testosterondaling voor een aantal definitieve veranderingen in het brein, net zoals dat bij moeders het geval is.’

Voor de Amerikaanse antropologe Helen Fischer lijkt liefde iets om vooral voor op je hoede te zijn. ‘Mensen leven voor liefde, moorden voor liefde en sterven voor liefde’, zegt ze in uw boek. Liefdesverdriet noemt ze de ergste emotionele pijn die een mens kan voelen.

‘Misschien moet Fischer maar eens onderzoek doen naar wat er in de hersenen gebeurt van een vader en moeder die een kind verliezen.’

‘Kijk, Helen Fischer is een ongelooflijk knappe wetenschapper, maar ze focust zich - zoals elke wetenschapper - op één fase in één soort liefdesrelatie, en ze kijkt daarbij vooral naar de hormonen en de hersenen. Ze heeft het over verliefdheid en de waanzinnige achtbaan waar je dan op terechtkomt, met alle gevaren die erbij horen. Maar ze vergeet de euforie van de verliefdheid, de blijheid, de energie. Verliefdheid is heel mooi balanceren op de grens van de waanzin. Maar op zich heeft het niet zoveel met liefde te maken. Puur voor de voortplanting hebben we de verliefdheid niet nodig. En toch is het een hardnekkig, universeel iets, een niet uit te roeien verschijnsel.’

Het was een feest om alle mogelijke verklaringen van wetenschappers over verliefdheid te mogen lezen. De meest plausibele is natuurlijk de bekende verklaring van evolutiepsychologen: dat verliefdheid ons een tijdlang voldoende sterk aan elkaar bindt om voor de erg hulpeloze mensenbaby’s te zorgen.’

Uiteindelijk is iedereen op zoek naar liefde, al geven sommigen daar een heel eigen invulling aan. Lovejunks hebben de neiging om aan de lopende band verliefd te worden, romantische zielen koesteren een stille liefde, hun hele leven lang. Maar het lijkt elk op zijn manier slopend.

‘Die eerste categorie mensen zijn high sensation seekers - mensen die voortdurend op zoek gaan naar sterke prikkels. De signalen die hun hersenen ontvangen, worden minder sterk vertaald dan gemiddeld. Daarom gaan die mensen parachutespringen en bungeejumpen, en doen ze allerlei dingen die een ander liever niet doet omdat het leven al spannend genoeg is. Sommigen onder hen hebben ook een grote nood aan hevige emotionele prikkels, zoals verliefdheid. Dat soort mensen worden halsoverkop verliefd, zonder daarbij een checklist in hun achterhoofd te houden.’

‘Aan de andere kant van het spectrum staan dan diegenen die levenslang in stilte verliefd zijn, en dat kan heel hardnekkig zijn. Een niet-geconsumeerde liefde wordt nergens ontsierd door de test van de werkelijkheid. Vrijwel iedereen koestert vroeg of laat zo’n stille liefde, waar niemand iets over mag weten. Heel soms verkiezen mensen zo’n veilige, romantische liefde boven de echte liefde, die behoorlijk weerbarstig en vermoeiend kan zijn.’

Verliefd worden is kinderspel, maar wat kenmerkt paren die hun leven lang van elkaar blijven houden?

‘Uit alle onderzoeken komen telkens dezelfde dingen naar voren: kameraadschap, respect, gedeelde genoegens, gedeelde herinneringen. Als je elkaar je leven lang behandelt zoals je een goede vriend of vriendin behandelt, dan kom je al een heel eind.’

Is leven zonder liefde mogelijk?

‘Nee, volmondig. Kleine kinderen gaan dood als ze geen liefde krijgen. Letterlijk. Uit elk onderzoek blijkt ook dat het met mensen die weinig of geen liefde kennen in hun leven, verschrikkelijk slecht gaat. Ze zijn ongelukkiger en ongezonder dan anderen, ze doen het slechter op school en ook in hun beroepsleven loopt het vaker mis. We hebben ze echt hard nodig, die liefde. Het is, in elk opzicht, het beste wat we elkaar kunnen geven. En dat zeg ik niet vanuit een of ander romantisch ideaalbeeld. Het is ondubbelzinnig en wetenschappelijk bewezen.’

‘Ware liefde. Harde feiten over de diepste emotie’, door José van der Sman, is uitgegeven bij Balans.

De Standaard, zaterdag 11 april 2009
http://www.standaard.be/Artikel/Detail.aspx?artikelId=G4L28TOHG

2. Artikels over relationele en seksuele opvoeding

'Wachten met seks tot je er klaar voor bent' heeft geen enkel effect'

Wie jongeren aanmaant om te ‘wachten met seks tot ze er klaar voor zijn’, beïnvloedt hun gedrag op geen enkele manier. Goede voorlichting moet helder en duidelijk zijn, zegt de Amerikaan Douglas Kirby, die zich al 32 jaar in het onderwerp verdiept.

‘Alleen duidelijke, expliciete voorlichting kan het gedrag van tieners beïnvloeden, en wel in positieve zin: ze gaan de eerste ervaring uitstellen omdat ze niet bang zijn om nee te zeggen, ze hebben genoeg zelfvertrouwen om zich niet te laten opjutten door vrienden, en als ze vrijen, gaan ze het veiliger doen. Maar dan moet je het dus wel over al die dingen durven te hebben: zowel over onthouding als over condooms en anticonceptie. En dan het liefst op een manier die hun aanspreekt en die ze niet als belerend ervaren’, zegt Kirby.

Dat veronderstelt volgens de Amerikaan een veelheid aan werkvormen: van korte lezingen en video’s tot rollenspelen, simulaties en groepsgesprekken, en dat alles het liefst over meerdere schooljaren verspreid: ‘Met vijf lesuren zul je er niet komen.’

Het is volgens Kirby ook belangrijk om ouders aan te spreken. ‘Geef de jongeren bijvoorbeeld als huistaak de opdracht om hun ouders te interviewen over hoe zij voor ongewenste zwangerschap werden gewaarschuwd. Ouders krijgen dan de kans om hun visie mee te geven en zijn daar meestal blij mee.’

De Standaard, dinsdag 21 april 2009
http://www.standaard.be/Artikel/Detail.aspx?artikelId=M5298G9C&word=seks

Kussen op school kan nog net
afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/31(2).jpg

Auteur: Veerle Beel

Seks behoort tot de leefwereld van jongeren, en die leefwereld strekt zich ook uit tot de speelplaats.

BRUSSEL - Leerlingen die een stel vormen, mogen op school wel een kusje uitwisselen, maar dat mag het liefst geen langdurige tongzoen worden. Seks en scholen: het blijft een moeilijke combinatie.

Een waargebeurd incident op een Vlaamse school: een meisje van 14 wordt in de toiletten betrapt terwijl ze een jongen aan het pijpen is. Tegen betaling dan nog. Het tienermeisje blijkt stiekeme afspraken te maken met meerdere jongens via de gsm. Wat moet de school in zo’n geval doen?

‘Het is evident dat zulk gedrag niet door de beugel kan’, zegt Erika Frans van Sensoa. ‘Wat hier gebeurd is, zou gezien de jonge leeftijd ook buiten de school een rode vlag krijgen. Het gaat immers om prostitutie door een minderjarige. Maar bon, als het gebeurt, wat doe je er dan mee op school? Volstaat het om de leerlinge van school te sturen?’

De vraag werd gisteren in het publiek gegooid op een studiedag voor leerkrachten en CLB-medewerkers naar aanleiding van de Week van de Lentekriebels. Sensoa wil daarmee aandacht vragen voor relationele en seksuele vorming (rsv) op school: een heikel thema, want er zijn nog steeds secundaire scholen die op dat vlak geen al te beste beurt maken.

De redenen zijn velerlei, zegt Sandra Van den Eynde van Sensoa: ‘De vakoverschrijdende eindtermen zijn vaag en er is geen resultaatsverbintenis. Scholen die de voortplanting uitleggen in de les biologie, voldoen dus evengoed aan de eindtermen als scholen die een hele projectweek opzetten.’

‘Scholen kunnen ook voor rsv kiezen in het verplichte gezondheidsbeleid, maar de keuze daar is groot. Er zijn veel scholen die tot nu veeleer voor preventie van overgewicht of drugs- en alcoholpreventie hebben gekozen. De minister heeft daar de klemtoon op gelegd en veel leerkrachten vinden het makkelijker om over gezonde voeding of alcohol te spreken dan over condooms. Maar nu is het hoog tijd om daar verandering in te brengen.’

‘Nu is het de beurt aan relationele en seksuele vorming, vinden wij. Scholen en leerkrachten zullen misschien verzuchten: ook dat nog! Ze zijn al overvraagd en misschien voelen ze zich onzeker op dit domein. Daarom heeft Sensoa een actieplan klaar, dat laat zien hoe rsv in het gezondheidsbeleid kan worden opgenomen.’

Vertegenwoordigers van de drie onderwijskoepels lieten gisteren verstaan dat ze daar zeker voor te vinden zijn, maar ze beklemtoonden ook dat ze de scholen de vrijheid willen laten om zelf te kiezen. ‘Een school kan dit maar doen als ze een duidelijke visie heeft over hoe ze het wil aanpakken’, zegt Martine Van Dun van het katholiek onderwijs. ‘Daartoe moeten eerst de taboes binnen het lerarenkorps en onder ouders sneuvelen: er zijn nog steeds een hoop mensen die vinden dat je de kat niet bij de melk moet zetten.’

In het atheneum van Gent hebben ze zo’n duidelijke visie, en ook ervaring met het onderwerp. Lerares Sofie Vercoutere: ‘Kussen kan voor ons nog door de beugel, maar leerlingen die langer dan drie seconden zitten te tongzoenen, worden terechtgewezen. We hebben ooit ook een condoomautomaat gehad op school, maar die is gestolen, met inhoud en al. Misschien omdat we duidelijk hadden gemaakt dat die condooms op school wel gekocht, maar niet gebruikt mochten worden.’

Hoe zou deze school reageren op het hoger genoemde toiletincident? Vercoutere: ‘Dit is niet bij ons gebeurd. Wat voor mij een groot verschil zou maken, is de vraag of het om een stelletje gaat dat wat zit te experimenteren, dan wel om een geval van echte prostitutie. In het eerste geval zou dat paar ook te horen krijgen dat de school niet de juiste plaats is voor wat ze deden. Maar het zou daar dan misschien bij blijven. In het laatste geval zou ik de zaak grondig willen bespreken met alle betrokkenen en met het hele schoolteam, voor we over de juiste aanpak beslissen.’

De Standaard, dinsdag 21 april 2009
http://www.standaard.be/Artikel/Detail.aspx?artikelId=M5298DN0&word=seks

Lesimpulsen

Getuigenissen van jongeren

Aicha

De meeste meisjes die ik ken, hebben snel verkering. Ik vind dat dat geen nut heeft. Er komt altijd een moment dat het weer uit gaat en dan hebben ze verdriet. Ze hebben de jongen niet goed leren kennen, dus was het eigenlijk voor niks. Je kunt beter gewoon vrienden zijn.
Mijn vriendinnen weten dat ik moslim ben. De meesten vinden dat jammer voor mij. “Jij kunt het niet met iemand aan maken”, zeggen ze. “Dat kán ik wel, maar dat wíl ik niet!” zeg ik dan. Ik hou meer van lachen en fun maken met mijn vriendinnen.
(Aicha, 14 jaar)

Erica

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/90.gif

Ik ben één keer echt verliefd geweest. Dat merkte ik aan mijn eigen gedrag. Tegen die jongen durfde ik niet praten. Het leek of ik een blok cement in mijn mond  had. Heel raar. Ik durfde alleen te knikken. Alsof ik een stil meisje ben. Sommige mensen gaan stoer doen als ze verliefd zijn. Bij mij is het juist andersom.
Ik had het er moeilijk mee. Het is niet leuk als er niks uit je mond komt, terwijl je eigenlijk veel wilt zeggen. “Wat als hij mij uitlacht?” vroeg ik me af. Ik zat constant in een enorme twijfel. Alsof ik op een eiland stond dat uiteen scheurde. Van de ene kant was dat niet leuk, maar de kriebels in mijn buik waren wel fijn.
(Erica, 13 jaar)

Joris

We ontmoetten elkaar op een schoolweekend. We hadden veel gesprekken en dezelfde avond waren we een koppel. De volgende dag was mijn gevoel al over. Daarna zijn we nog een keer iets begonnen. Na een week was het weer afgelopen. Er klopte iets niet, voelde ik. Ik dacht dat het kwam doordat mijn vriendin twee jaar ouder was. Daarna hebben we het nog eens geprobeerd en heb ik het na ongeveer drie weken weer beëindigd. Toen begon ik te vermoeden dat ik niet hetero ben.
(Joris, 15 jaar)

Iris

Het zou me niet verbazen als ik biseksueel ben. Ik twijfel of ik op een meisje verliefd ben geweest. Elke keer als ik haar zag, had ik het gevoel dat ik begon te zweven. Een andere keer was ik gek op een jongen. Maar toen hij zei dat hij mij leuk vond, was mijn gevoel ineens weg. Soms kan ik enorm kwaad zijn op mijzelf, omdat ik zo ingewikkeld in elkaar zit. (Iris, 16 jaar)

Hans

Op een fuif bleven ze achter mij aan rennen. “Wil jij iets met haar?” vroegen ze steeds. Uiteindelijk heb ik “ja” gezegd, omdat ze me dan met rust zouden laten.
(Hans, 12 jaar)

Rico

Ik heb al een paar meisje afgewezen. Het is rot dat je iemand moet kwetsen. Sommigen worden heel boos. Die gaan je negeren of afsnauwen. Dat vind ik stom. Als je het vraagt, kun je niet alleen “ja” verwachten. Je moet er rekening mee houden dat ze je kunnen afwijzen.

Ik heb zelf ook wel eens een negatief antwoord gekregen. Dat kwam hard aan. Daarna ging ik naar mijn vrienden. Die vonden het jammer voor me.
(Rico, 12 jaar)

Sandra

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/39(1).jpg

Eén jongen vond het blijkbaar grappig dat ik het aan vroeg. “Neeeeee, met jou zeker?” lachte hij. Daarna heeft hij me een jaar lang gepest. Dat zou ik mijn ergste vijand niet toewensen. Daarom hou ik voortaan mijn mond.

Zelf heb ik drie jongens afgewezen. Ik ben niet grof geworden en in lachen uitgebarsten. Het was niet leuk voor mij, dus dat zal het voor hen ook niet zijn. “Ik vind het moedig dat je het vraagt, maar ik vrees dat het niet gaat lukken met ons”, zeg ik meestal.
(Sandra, 13 jaar)

Katrien

Over zelfbevrediging en zo zou ik zeker niet zomaar met iedereen praten. Wel zat ik vorig jaar in de klas naast een meisje van wie ik een goede vriendin ben geworden. Toen praatten wij over alles, ook over persoonlijke lichaamsontdekking. Niets was voor ons taboe. Ik wist alles over haar lichaam en zij over het mijne. Ik wist dat ik haar kon vertrouwen en dat ze mij nooit belachelijk zou vinden. Ik kan wel begrijpen dat er jongeren zijn die niet gemakkelijk over hun lijf en lichaamsbelevingen praten, omdat het toch wel intiem is en we het thuis meestal niet geleerd hebben.
(Katrien, 17 jaar)

Dorus

Ik denk dat het belangrijk is dat je, als je tussen twaalf en achttien bent, je eigen lichaam leert kennen. Volgens mij kan dat een goede voorbereiding zijn voor later. Zelf masturbeer ik veel, misschien te veel, waardoor ik me vaak in mijn eigen wereldje opsluit. Ik ken echter geen betere manier om te genieten: het gevoel dat door je lichaam gaat vind ik zeldzaam. Het is een moment waarop je enkel met jezelf bezig bent en toch flitsen er vriendinnen door je hoofd.
Ik vind dat ouders slecht reageren als ze merken dat hun zoon of dochter masturbeert. In de examenperiode kan ik niet zonder masturbatie, omdat ik dan als jongen veel lichamelijke energie over heb. En ik masturbeer dan ook vanwege de stress.
(Dorus, 16 jaar)

Andy

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/91.gif

Mijn vriendin en ik praatten er veel over of we de stap wilden zetten. Het ging al bijna een jaar goed tussen ons en zij wilde dat ik voor haar de eerste zou zijn. Ik ging daarmee akkoord. Het was een avontuur.
Ik sprak er eerst over met mijn ouders, over middelen die je kunt gebruiken voor veilige seks. Mijn vriendin kan daar thuis helemaal niet over praten. Mijn ouders wilden de pil voor haar kopen, maar zij was bang dat haar vader en moeder dat zouden ontdekken. Daarom gebruiken we alleen condooms.
Het was erg lastig de eerste keer. Toch denk ik dat het goed was. Omdat we samen wel gelachen hebben. Ondertussen hebben we al een paar keer gemeenschap gehad. Ik vind het nog steeds niet gemakkelijk. Ik kan er moeilijk van genieten, omdat ik weet dat mijn vriendin een beetje pijn heeft. Toch wil ze het graag. Ik denk dat ze het ziet als een verbondenheid tussen ons.
(Andy, 14 jaar)

Shana

Twee jaar geleden werd ik aangerand door een goede vriend. Dat had ik nooit van hem verwacht. We maakten vaak samen huiswerk. Het gebeurde op zijn kamer. Er was een vriend van hem bij. Ik schreeuwde, maar er was verder niemand in het huis. Gelukkig kon ik wegkomen. Ik heb het niet durven vertellen aan mijn ouders. Ik was bang dat het misschien nog een keer zou gebeuren als zij naar de politie zouden gaan.
Nu heb ik sinds een half jaar een vriend. Hij woont op twee uur reizen van mij vandaan. Als hij helemaal naar hier komt, zou hij de neiging kunnen hebben om verder te gaan met seks, dacht ik. Daarom vertelde ik hem over die aanranding. Ik dacht dat hij teleurgesteld zou zijn, maar hij reageerde heel begripvol. “Als je iets niet wilt, kun je dat zeggen”, zei hij. Sommige dingen wil ik nu wel, maar echt gemeenschap nog niet.
(Shana, 15 jaar)

Annick

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/44(1).jpg

Mijn beste vriendin had zes maanden een relatie met een jongen die ik ook leuk vond. Jaloezie is een vreselijk gevoel. Ik werd er misselijk van. Alsof venijnige monstertjes mijn ingewanden opaten.
Ik kon met niemand over mijn gevoelens praten. Als mijn vriendin het wist, zou ze hem waarschijnlijk voor mij hebben laten zitten. Ik wilde hun geluk niet in de weg staan. En ik wist dat mijn andere vriendinnen hun mond niet konden houden.
Met mijn ouders kon ik er ook niet over praten. Daar ben ik te gesloten voor en dat ligt ook aan hun karakter, denk ik. Als ze een beetje dronken zijn, zeggen ze wel eens iets over seks. Bijvoorbeeld dat je altijd een condoom moet gebruiken. Maar dat is toch iets anders dan praten over liefde. Liefde is een gevoel dat je niet makkelijk kunt uitleggen. Sommige vriendinnen van mij kunnen daar thuis wel over praten. Die hebben een andere relatie met hun ouders, een hechtere. Daar ben ik heel jaloers op.
(Annick, 13 jaar)

Keesha

Voordat ik een vriend had, zag ik mijn beste vriendin elke dag. Nu vind ik het moeilijk om “nee” te zeggen tegen mijn vriend. Met hem doe ik bijna alles samen. Met zijn drieën afspreken, lukt niet. Mijn vriend vindt mijn beste vriendin niet zo leuk. En eigenlijk ben ik ook liever met hem alleen. Komend weekend heeft hij geen tijd, dus dan kan ik misschien met haar afspreken. Maar ik durf het niet te vragen, omdat het misschien lijkt alsof ik haar alleen nodig heb als ik hem niet kan zien. Het is echt heel moeilijk.
(Keesha, 14 jaar

Vanessa

Ik kan goed opschieten met de vriend van mijn beste vriendin. Ze zijn al twee jaar samen en hij is nu mijn beste vriend geworden. Toch is er een probleem. Mijn vriendin bedriegt hem. Ze is verliefd op een jongen die ze in de zomer heeft ontmoet. In de herfstvakantie wil ze naar hem gaan, maar haar vriend mag dat niet weten. Hij vraagt soms aan mij of zij braaf is en dan moet ik liegen voor haar. Dat vind ik vreselijk, want ik wil niet dat hij wordt gekwetst.(Vanessa, 15 jaar)

Isa

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/47(2).jpg

Ik ben verliefd op een meisje dat ik nooit zal kunnen krijgen. Zij is niet lesbisch. Soms, als ik denk dat ze verliefd is op een jongen, ben ik jaloers. Ze heeft al een tijd geen relatie gehad. Daarom houd ik ergens hoop. Maar eigenlijk vind ik onze vriendschap het belangrijkst. Ik heb liever een vriendin voor het leven dan een relatie die niet lang duurt. Gelukkig begrijpt ze mijn gevoelens en neemt ze geen afstand van me. “Ooit zul je verliefd worden op iemand anders”, zei ze. En er zal ook een moment komen dat zij een relatie krijgt met een jongen. Dan is het aan mij om dat te leren aanvaarden.
(Isa, 16 jaar)

Sasja

Hij zei door de telefoon dat hij er geen zin meer in had. Huilend heb ik gesmeekt of hij me terug wilde. “Ik kan niet zonder jou leven”, zei ik. “Ik kan er niet tegen als je nooit meer naar me lacht en geen sms’jes meer stuurt.” “We kunnen nog vrienden blijven,” zei hij. “Nee, dat wil ik niet en dat kan ik niet”, zei ik. “Want ik ben nog steeds verliefd op jou.”
Ik ging een dag niet naar school en heb twee dagen niet gegeten. Op een gegeven moment kon ik gewoon niet meer harder huilen. Alsof ik uit elkaar knalde. Ik dacht dat ik doodging.
In het begin hielpen mijn vriendinnen me door met me te praten en me te troosten. In de zomervakantie deed ik veel leuke dingen en dacht ik dat ik over hem heen was. Maar toen ik hem weer op school zag, kwam het verdriet terug.
(Sasja, 14 jaar)

(Bron: Daniëlle Vogels, Is dit liefde? Jongens en meisjes vertellen over hun eerste ervaringen, Amsterdam-Hasselt, 2006, p. 12, 21-22, 24-25, 34-36, 43, 77-79, 91-94, 114-115 & Eigentijdse jeugd / de graankorrel, Als je lijf je lief is. Groeien in tederheid, Tielt, Lannoo, 1997, p. 175, 186.)

Poëzie over liefde en seksualiteit

Vanzelf

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/50(1).jpg

De rups wordt de vlinder.
De bloesem wordt de kers.

Het jaar gaat van de
zomer over in de herfst.

De boom begint te kalen.
De vogel verlaat het nest.

En jij wordt groot, maar
minder vanzelf dan de rest.

(Bas Rompa,

Binnenste buiten

)

Neuze neuze

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/53(1).jpg

Vogels doen het, vissen ook
en aapjes, mensen. Jij niet.
Ontstaan uit het mond-aan-
mond doorgeven van voedsel.
Zeg jij met een vieze smaak
op het gezicht. Onderzoek
toonde dat een ochtendlijke
kus de levenstijd met vijf
jaar doet stijgen. Waarom
wil jij me vroeger dood?
De beroemdste zoen
is van marmer. Zoals jij.
Rodin sloeg die met hamer en
beitel tot vier zachtwarme
lippen elkaar blijvend om-
armden. Zal ik je misschien
zijn adres geven? In 1896
de eerste filmkus, duur
: een lengte van 165 meter.
Van veel verder steek jij me
een hand toe, ik kan ze
kussen.

(Daniël Billiet, Een zebrapad in de woestijn)

Schrijf aan je toekomstige liefje
een waanzinnig warme liefdesbrief.

Stop de brief in een fles.
Gooi de fles in een glasbak.

Wacht op het wonder.

(Jos van Hest, Zie hoe eenvoudig)

Natuurlijk

Natuurlijk moest die jongen in het duin
merken dat ik intens naar hem keek.
Natuurlijk kwam hij toen vlak langs me
met veel overbodige bewegingen
hoewel hij me zogezegd niet zag.
Natuurlijk begon hij een lenteballet
met een vriendje en een bal,
natuurlijk streek hij veel te meisjesachtig
telkens door zijn erg lange haar
en keek daarbij eens om,
flitsend gebit in duister gezicht.
Natuurlijk lag hij later
loom kauwend op een helmspriet
in dat aandoenlijk verschoten badbroekje
helemaal alleen in een warme duinpan.
Natuurlijk ging ik zacht en ongemerkt weg
en natuurlijk heb ik daar de hele dag spijt van.

(Hans Warren, Verzamelde gedichten)

Praten
hoe alles is
hoe wij zijn
en waarom

de wereld ver
jouw hand dichtbij

zodat ik eindelijk lig
met jouw woorden
tussen mijn strelende vingers

(Ed Franck, Liefde in vijf bewegingen)

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/51(3).jpg

… zag jij misschien dat ik naar jou,
dat ik je zag en dat ik zag hoe jij
naar mij te kijken zoals ik naar jou
en dat ik hoe dat heet zo steels,
zo en passant en ook zo zijdelijks –
dat ik je net zo lang bekeek tot ik
naar je staarde en dat ik staren bleef.
Ik zag je toen en ik wist in te zien
dat in mijn leven zoveel is gezien
zonder dat ik het ooit eerder zag:
dat kijken zoveel liefs vermag.

(Joost Zwagerman, De ziekte van jij)

verliefd verlangen
vlindert dag en nacht
onrustig in mij rond
en komt daar
zonder meer
niet tot bedaren

dat heb ik wel ervaren

(Nannie Kuiper, Verliefd verlangen)

Sprookje

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/58(1).jpg

Toen ik klein was
met jong mooi haar
bouwde ik ergens
een kaartenhuis
in een dal
onder de wind

de muren waren ruiten
het dak was van klaver
en voor de deur
stond hartenvrouw

maar nooit
in mijn sprookje
vond Sneeuwwitje
een prins
die bleef.

(Paul Snoeck,

Verzamelde gedichten

)       


Nacht

Het gevoel is verder schalks en schaamteloos,
Maar toch gaan eerst lakens en dekens erover
En het donker. En de deur moet dicht. Ook het gordijn.

Met mijn ogen gesloten is het mezelf zijn de zekere
Zevende zijde van mijn kamer, vloer en plafond
Verwisselbaar. En in het diepste geheim, maar blij

Om wat het betekent (dat ik voortaan kinderen kan krijgen),
Ben ik de enige in de wereld die zijn eerste natte droom
Is voor geweest, al schrok ik toch – maar ik heb er op geoefend.

Ik daal traag de trap af. In stilte ruist applaus en bij
De aanraking van mijn voeten lichten de treden op. Ik hoef verder
Geen geroffel op de trom of fanfare. Ze hebben hun slaap nodig,

Denk ik met plotseling verstand. Wél trek ik door, expres.
De stortbak juicht mij toe. Maar het is onzin om te buigen.
Overdreven. Zie deze man die zonder ophef deze trap op schrijdt.

(Ted van Lieshout, Multiple Noise)

Artikels over pornoficatie van de samenleving

Ik wil geen naakt vóór middernacht MTV moet beleid clips aanscherpen

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/5(2).jpg

Seksclips kunnen leiden tot normvervaging onder jongeren. Daarom moet muziekzender MTV overgaan tot zelfcensuur.

Door Myrthe Hilkens

De seksuele normvervaging onder jongeren neemt afschrikwekkende vormen aan. Recent onderzoek van de Geneeskundige en Gezondheidsdienst Amsterdam (GGD) toont aan dat pubers in de hoofdstad steeds vaker seks aanbieden in ruil voor geld, merkkleding of een pakje sigaretten. De GGD schrijft in zijn tussenrapportage dat „tienerseks als tegenprestatie, voor een beloning of voor geld, voortkomt uit een subcultuur waarin tieners zichzelf weinig beperkingen lijken op te leggen in hun seksuele activiteiten.”

Hiphopclips, de ‘urban’-cultuur en het clipbeleid van de Nederlandse muziekstations staan de laatste maanden regelmatig ter discussie. Onlangs meldde De Telegraaf dat een ruime meerderheid in de Tweede Kamer videoclips met daarin schaars geklede vrouwen aan banden wil leggen. Kamerleden stellen vragen en publiceren open brieven in kranten, met daarin de oproep tot „een breed gedragen maatschappelijke discussie” over de invloed die de hiphopcultuur heeft op de jongeren van nu. De urban-subcultuur wordt in één adem genoemd met ‘verheerlijking van de getto-cultuur’, ‘promoten van geweld’ en ‘seksisme’. En daar klinken de eerste protestgeluiden al: alsof hiphopartiesten verantwoordelijk zijn voor misdragingen van kinderen in Rotterdam! De vrouwen in die clips kiezen er toch zelf voor om zich halfnaakt rond rappers als 50 Cent en Snoop Dogg te scharen? Ouders, die zijn verantwoordelijk! En MTV Nederland mompelt dat het de grote platenmaatschappijen zijn die, sinds de terugloop in verkoopcijfers, hun singles door middel van seks en geweld onder de aandacht brengen. Bovendien is er vooralsnog geen wetenschapper die aan kan tonen dat videoclips het gedrag van jongeren beïnvloeden.

Iedereen wast zijn handen in onschuld en wijst met zijn vinger in de richting van een ander. Ondertussen is er geen breed gedragen discussie. Er bestaan geen waarschuwingsembleempjes zoals de Kijkwijzer. Niemand onderneemt actie of bedenkt een aantal simpele maatregelen.

Natuurlijk, hiphopartiesten zijn niet direct verantwoordelijk voor de misdragingen van jongeren in Rotterdam. Maar het staat vast dat P.I.M.P.’s als Snoop Dogg en 50 Cent een ziek beeld geven van man-vrouw-verhoudingen en seksualiteit in het algemeen. Droevig genoeg komen ze daar moeiteloos mee weg in hiphopkringen. Blijkbaar draait het in de scene vooral om het scoren van hits en veel minder om principes.

Wat te doen? Uiteraard dragen ouders een grote verantwoordelijkheid. In een ideale situatie zouden zij erop toezien dat hun pubers niet een dagelijkse overdosis 50 Cent tot zich nemen. Maar menig gezin is niet ideaal. Veel ouders werken allebei en er zijn alleenstaande moeders. Om nog maar niet te spreken van depressieve, verslaafde of gewelddadige ouders. Veel jongeren groeien dan ook onder kwetsbare omstandigheden op, zonder ouderlijk toezicht, of erger, zonder aandacht en liefde. Op sommigen van hen heeft een videoclip wellicht wél een negatieve uitwerking. Voor die kinderen is het tijd om maatregelen te nemen.

Dus zijn de clipstations en de urban-subcultuur verantwoordelijk voor het miserabele seksuele normbesef onder jongeren? Nee. Het probleem van seksuele excessen onder jongeren is complex en de verantwoordelijkheid houdt niet op bij MTV of de hiphopscene. Wetenschappers verschillen drastisch van mening over de invloed van videoclips op jongeren. Bovendien moeten (lokale) politici zorg dragen voor betere leefomstandigheden en meer jeugdcentra in achterstandswijken, goede stageplekken voor jongeren en het aantal drop-outs terug zien te dringen. Seks wordt daarnaast niet enkel en alleen door de hiphopindustrie ingezet. De samenleving – en de muziekindustrie in het bijzonder – seksualiseren op alle terreinen: ook popartiesten als Britney Spears en Christina Aguilera, belangrijke rolmodellen voor jonge meisjes, portretteren zichzelf schijnbaar moeiteloos als stoeipoezen in pitspoespakjes. Vrouwenbladen als Flair geven nieuwe abonnees een vibrator als welkomstgeschenk. Commerciële zenders programmeren in de nacht vrijwel enkel en alleen ranzige, droevige 0906-reclames. Om over een medium als internet nog maar te zwijgen.

Maar als de urban scene muziekzenders weigeren hun eigen verantwoordelijkheid te nemen omdat anderen immers ook verantwoordelijk zijn, is het vingerwijzen weer begonnen. MTV moet zich niet langer richten op wat anderen doen en laten. MTV Nederland (ook: TMF en The Box) moet een boodschap hebben aan zijn doelgroep – jongeren, en hun belangen. Ook al is er vooralsnog geen wetenschappelijk bewijs voor de relatie tussen clips en gedrag van jongeren, het stellen van een goed voorbeeld is nooit verkeerd. En dat goede voorbeeld geef je niét door meteen na afloop van TMF Game Shop Pro (een ‘game’-programma, red.) een hitsige reclame van ‘0906-lekkernat’ uit te zenden.

En dan de clips zelf nog. In het effect van de door MTV voorgestelde ‘red button’ (zie verder) geloof ik niet. MTV Nederland toont zich een zwakke schakel. Hoe moeilijk kan het zijn? Voor twaalf uur ‘s nachts geen videoclips waarin naakt – of te kleine bikini’s en te strakke hotpants – te zien is en waarin niemand op konten slaat. Waarin, kortom, iedereen zich aangekleed en wel gedraagt. Censuur? Voor mijn part.

CDA, VVD en PvdA willen dat MTV met de muziekindustrie in gesprek treedt. MTV heeft al wel bepaalde huisregels: er mag in een clip geen speelgoed kapot worden gemaakt en er mogen geen sigaretten worden gerookt. Maar seks verkoopt, dat weten MTV en de muziekindustrie ook, en daarom zullen ze op dat terrein niet snel concessies doen.

Vooralsnog is hun beste idee dus die ‘red button’. Dat vind ik zwak: kinderen hebben seks in ruil voor telefoonkaarten! Daar moeten we iets tegen doen. Clipstations moeten hun beleid resoluut aanscherpen, desnoods gedwongen en het liefst zo snel mogelijk.

MTV Networks overweegt sommige seksueel getinte videoclips te markeren met een zogenaamde ‘red button’. Die markering moet leiden tot discussies tussen kijkers, op internet of in de studio. De ‘red button’ is dus vooral een manier om jongeren te laten nadenken over videoclips.
Censuur van de ‘red button’-clips lijkt ver weg want de Kijkwijzer staat toe dat ze worden uitgezonden.

Myrthe Hilkens is freelance-journaliste en gespecialiseerd in jongerencultuur. Ze werkt voor Lijn5.com, BNN United en LLINK. Een eerdere versie van dit stuk verscheen op statemagazine.nl. Zie de kijkwijzer.nl voor de bestaande classificatie van tv, video en games.

Gepubliceerd: 15 maart 2006 02:22 | Gewijzigd: 22 november 2008 15:55

http://www.nrc.nl/opinie/article1662267.ece/Ik_wil_geen_naakt_voor_middernacht

'Yo, ouders, denk eens na!'

Journaliste Myrthe Hilkens over de ‘pornoficatie’ en de seksuele mores van de jeugd

Een interview met M. Hilkens verscheen op 22 november 2008 in NRC Handelsblad. De volledige versie kan u hier lezen: http://www.nrc.nl/achtergrond/article2069909.ece/Yo,_ouders,_denk_eens_na!

Warme seks en hete chocolade voor Valentijn

Seks verkoopt en dat zal u met Valentijn in aantocht allicht geweten hebben. De Vereniging van Vlaamse Seksuologen (VVS) waarschuwt echter voor het overdreven en eenzijdige (over)aanbod van seksuele prikkels in de media, de jongerencultuur en het internet.

Seksuologen stellen vast dat veel mensen vandaag problemen ervaren met seksualiteit en de beleving ervan. ‘Het is opvallend dat in het ‘alledaagse’ aanbod van seksuele prikkels verschillende eng op orgasme gerichte en extreme vormen van seksualiteit worden voorgesteld als de ‘norm’’, stellen de seksuologen. Heel wat mensen spiegelen zich aan die ‘norm’ en voelen zich afwijkend, abnormaal, beperkt of enggeestig.

TV-programma’s staan bol van platvloerse seks zonder emoties, klinkt het bij de VVS. De vereniging hekelt de toenemende ‘porno-ficatie’ van de reality TV (o.a. in Temptation island, Undercover lover), het verlies aan seksuele intimiteit en de heersende normen van seksuele aantrekkelijkheid door onnodige lichaamscorrecties. ‘Die voorstelling van seksualiteit werkt niet bevrijdend maar contraproductief’, vindt de VVS. ‘Dit is geen seksuele bevrijding maar een nieuw keurslijf’.

De seksuologen maken zich vooral zorgen over de impact van de overdreven beeldvorming op de relationele en seksuele bevrediging van jongeren. Zij staan immers nog maar aan het begin van hun seksuele ontwikkeling en hebben geen referentiekader om de aangeboden seksuele prikkels te duiden.

Daarom lanceert de VVS op 14 februari een Valentijnscampagne in week- en dagbladen onder het motto ‘Warme Seks en Hete Chocolade’. Ook kan iedereen vanaf Valentijn de actie bijtreden via een petitie op www.seksuologen-vlaanderen.be.

De standaard, donderdag 07 februari 2008
http://www.standaard.be/Artikel/Detail.aspx?artikelId=dmf07022008_045

Een reactie op deze campagne in Tertio nr. 419 blz. 13 (zie hieronder)

Is er te veel seks te zien in de media?

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/10(3).jpg

Interview — BRUSSEL - IS ER TE VEEL SEKS TE ZIEN IN DE MEDIA? Wat doet dat met ons en met onze jeugd? De Vlaamse seksuologen spreken over de ‘pornoficatie’ van de samenleving, maar zeggen er meteen bij dat er geen reden is tot morele paniek. Wel tot nuancering.

Het woord ‘pornoficatie’ staat nog niet in het woordenboek. Het wijst erop dat er almaar meer porno beschikbaar is via kanalen die makkelijk toegankelijk zijn: nachtelijke tv-zenders, en het internet, natuurlijk. Het heeft doorgaans een negatieve bijklank.

Maar de Vlaamse seksuologen, die vandaag een studiedag houden over het thema, zetten er wel een vraagteken achter. Met andere woorden: is het wel zo erg en wie heeft daar last van?

Er is meer dan porno alleen. Seks springt uit elk magazine en is aanwezig in elke krant. Seks wordt gebruikt in advertenties en reclamecampagnes en seks of de suggestie ervan wordt ook veelvuldig gebruikt op tv. Deze week waren bijvoorbeeld overal paginagrote advertenties te zien van een halfnaakte Véronique De Cock om de nieuwe editie van het VT4-programma Temptation Island aan te kondigen, een serie waarin ook deze keer weer ‘veel verleiding en bedrog’ te zien zal zijn, zo beloven de makers.

‘Zo’n programma belicht seksualiteit op een eenzijdige manier, los van intimiteit en relaties’, zegt Ilse Penne, de voorzitter van de Vlaamse Vereniging van Seksuologen. ‘Het is nogal normenloos. Nee, wij willen geen moraalridders zijn. Als je het leuk vindt om naar zulke programma’s te kijken, dan moet je dat zeker doen. Als je het leuk vindt om naar porno te kijken ook. Als het je seksleven, solo of met een partner, ten goede komt, waarom niet?’

‘Maar als de alomtegenwoordige seks je stoort, dan moet je het ook kunnen en durven te zeggen. Zonder voor preuts of ouderwets te worden uitgemaakt.’

Op een bestuursvergadering van de VVS vorig jaar klonk het nogal eensgezind: veel leden hadden de indruk dat nogal wat cliënten zich storen aan de overdaad aan seks in de samenleving, en dat veel cliënten ook het gevoel hebben dat ze dat niet hardop mogen zeggen.

Penne: ‘Het is het contrast tussen wat op tv en internet te zien is, en wat in de slaapkamer gebeurt, dat tot meer ongenoegen leidt. In porno en op tv heeft iedereen altijd zin en is de seks altijd heet en heftig. Alles wat kan, gebeurt ook. Seks leidt er niet tot complicaties zoals zwangerschap of ziekte. Realistische seks, daarentegen, is divers en complex: soms heet, soms gewoon, soms problematisch.’

 De bezorgdheid over de mediastorm richt zich bij ouders en onderzoekers vaak op jongeren: omdat zij geen of weinig ervaring hebben, zullen ze dat eenzijdige beeld van seks als norm nemen.

Penne: ‘Onderzoek in Nederland toont aan dat jongeren in vergelijking met tien jaar geleden vroeger seks hebben, meer orale seks hebben, meer gedwongen seks en meer ruilseks. Dat laatste betekent dat ze seks ruilen tegen een telefoonkaart of iets anders. Verontrustend is dat dat geen prostitutie meer genoemd wordt. Maar de vraag rijst hoeveel of liever hoe weinig jongeren dat doen? Het enige wat algemeen is, is dat de gemiddelde leeftijd voor seks gedaald is. De rest blijft bij een minderheid steken.’

‘Jongeren zijn ook geen passieve mediagebruikers. Hoezeer ze zich laten beïnvloeden door tv-programma’s of internetporno hangt af van de omgeving waarin ze opgroeien. Hebben ze alleen leeftijdsgenoten die hen opjutten of hebben ze ook volwassenen om zich heen die weerwerk bieden? Media-opvoeding in de scholen en thuis is heel belangrijk: maak uw kinderen kritisch voor wat ze zien.’

Er is her en der ook onderzoek gedaan naar de effecten van porno op jongeren. ‘In Zweden lieten ze jongeren naar porno kijken, en daaruit bleek dat het met het kopieergedrag van jongeren nog wel meevalt. Ze wilden heus niet ineens alles uitproberen wat ze daar gezien hadden.’

  Penne plaatst deze kanttekening: ‘Er is een kwetsbare groep die mogelijk wel beïnvloed wordt door porno- en/of geweldgames, omdat ze in een minder stabiele omgeving opgroeien of gedragsproblemen hebben. Ook voor de groep die zelf het slachtoffer van misbruik is geweest, is de huidige overseksualisering een last.’

‘Nog een probleem dat mogelijk door de pornificatie wordt veroorzaakt: de toenemende vraag naar schaamlipcorrecties. Die is volgens mij het gevolg van de hype om schaamhaar weg te scheren. Dan ligt alles bloot en vragen vrouwen zich ineens af of ze wel normaal zijn.’

Misschien zou er meer informatie over gewone mensen en gewone, warme seks moeten worden verspreid? Penne lacht: ‘Het recept daarvoor staat in ons boek. In het kort: goeie seks in een langdurige relatie kan alleen via intimiteit. Die moet je bevorderen. Je wilt het vernieuwend, boeiend en spannend houden en tegelijk veilig en gewoon: dat is een moeilijke zoektocht. Een evenwichtsoefening ook: balanceren tussen trouw blijven aan jezelf en je eigen grenzen, en tegelijk tegemoetkomen aan wat je partner wil en níét wil. Seksualiteit binnen een paar loopt altijd het risico om stil te vallen. Je moet er dus een inspanning voor doen.’

In het boek ‘Warme seks en hete chocolade’ geven negen seksuologen hun mening over de seksualisering van de samenleving en hun visie op porno, warme seks in een langdurige relatie, soloseks e.a. Uitg. bij Garant, 159 blz., 19 euro.

Veerle Beel
De Standaard, vrijdag 6 maart 2009
http://www.standaard.be/Artikel/Detail.aspx?artikelId=G1D27END4

De stress om lust te voelen

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/24(2).jpg

Door Isa van dorsselaer

Het volledige artikel kan u hier downloaden.

De Standaard, zaterdag 25 april 2009
http://www.standaard.be/Artikel/Detail.aspx?artikelId=9J29EB0N

Tieners verkopen hun lichaam voor belkrediet

Tieners doen tegenwoordig aan 'sexting'- een samentrekking van sex en texting - seksueel getinte boodschapjes versturen, zeg maar. Dat kunnen berichtjes zijn, maar ook foto's. Jonge tieners fotograferen zichzelf naakt met hun gsm, en sturen de foto's door naar hun liefje, een trend die we trouwens ook in België al hebben vastgesteld.

Zolang alles goed gaat in de relatie tussen twee jongeren, en de foto netjes op de gsm blijft, is er niet veel aan de hand. Maar als het fout gaat, durven sommigen het beeld via een chatsite bijvoorbeeld, op het internet posten. Dan gaat het naaktportret de wereld rond, en krijg je het ook amper nog van het internet.

Jongeren weten de draagkracht van hun daden niet in te schatten. Ze vertonen puberaal gedrag, maar met grote gevolgen. Zodra er binnen een puberrelatie spanningen optreden of wraakgevoelens ontstaan, worden de digitale beelden soms meteen op grote schaal verspreid. Ga maar eens een kijkje nemen op de 'ex girlfriend'-sites. Je vindt er niets anders dan naaktfoto's van meisjes die hun vriendje dumpten, of zelf door hun vriendje werden gedumpt.

Knack, 14 oktober 2009
http://knack.rnews.be/nieuws/b[...]2-section24-article40850.html

Enkele liederen over seksualiteit, relaties en internet

Ozark Henry - Intersexual

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/60.jpg
Can you feel anything?

A cybertech way of living
A unisex blend of choice
A private place, a private level
An innerspace head control

Intersexual
Online intercourse
Interactive
Cyber unicorn

A cybertech way of living
A unisex blend of choice
A private place, a private level
An innerspace head control
Intersexual
Online intercourse
Interactive
Cyber unicorn

Intersexual
Online intercourse
Nightjar’s special
We lock in for more

A cybertech way of living
A unisex blend of choice
A private place, a private level
An innerspace head control

Read the lips, read the lines
Touch your screen, get connected
Tune in for a special date
Make that call and get elected

 Intersexual
Online intercourse
Interactive
Cyber unicorn
Intersexual
Online intercourse
Nightjar’s special
We lock in for more

Can you feel anything?
Can you feel anything?
Can you feel anything

Kan je iets voelen?

Een cybertechnische manier van leven
Een uniseks mengeling van keuzes
Een eigen plaats, een eigen niveau
Hoofdcontrole op een plek vanbinnen

Interseksueel
Online gemeenschap
Interactief
Computer eenhoorn

Een cybertechnische manier van leven
Een uniseks mengeling van keuzes
Een eigen plaats, een eigen niveau
Hoofdcontrole op een plek vanbinnen

Interseksueel
Online gemeenschap
Interactief
Cyber eenhoorn
Interseksueel
Online gemeenschap
Een bijzondere nachtzwaluw
We sluiten ons op voor meer

Lees de lippen, lees de regels
Raak je scherm aan, raak verbonden
Maak je klaar een bijzondere afspraak
Doe de oproep en word verkozen

Interseksueel
Online gemeenschap
Interactief
Cyber eenhoorn
Interseksueel
Online gemeenschap
Een bijzondere nachtzwaluw
We sluiten ons op voor meer

Kan je iets voelen?
Kan je iets voelen?
Kan je iets voelen?

Razorlight - Wire To Wire

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/72.jpg

What is love but the strangest of feelings?
A sin you swallow for the rest of your life?
You’ve been looking for someone to believe in
To love you, until your eyes run dry

She lives on disillusion road
We go where the wild blood flows
On our bodies we share the same scar
Love me, wherever you are

How do you love with fate full of rust?
How do you turn what the savage take?
You’ve been looking for someone you can trust
Who will love you, again and again

How do you love in a house without feelings?
How do you turn what the savage take?
I’ve been looking for someone to believe in
Love me, again and again

She lives by disillusions close
We go where the wild blood flows
On our bodies, we share the same scar

How do you love on a night without feelings?
She says “love, I hear sound, I see fury”
She says “love’s not a hostile condition”
Love me, wherever you are
Love me, wherever you are
Love me, wherever you are
Wherever you are

Wat is liefde, behalve het vreemdste van alle gevoelens?
Een zonde waarmee je voor de rest van je leven te maken krijgt?
Je hebt gezocht naar iemand om in te geloven
Iemand die van je zal houden, tot je geen tranen meer hebt

Ze leeft op de weg van teleurstelling
We gaan daar waar het wilde bloed stroomt
Op onze lichamen staat hetzelfde litteken
Hou van me, waar je ook bent

Hoe kan je liefhebben wanneer je lot verroest is?
Hoe verander je wat de wilden nemen?
Je hebt gezocht naar iemand die je kan vertrouwen
Die van je zal houden, telkens opnieuw

Hoe kan je liefhebben in een huis zonder gevoelens?
Hoe verander je wat de wilden nemen
Ik heb gezocht naar iemand om in te geloven
Hou van me, telkens opnieuw

Ze leeft dicht bij teleurstellingen
We gaan daar waar het wilde bloed stroomt
Op onze lichamen staat hetzelfde litteken

Hoe kan je lief hebben in een nacht zonder gevoelens
Ze zegt “Liefste, ik hoor geluid, ik zie woede”
Ze zegt “Liefde is niet vijandig”
Houd van me, waar je ook bent
Houd van me, waar je ook bent
Houd van me, waar je ook bent
Waar je ook bent

dEUS - Nothing really ends

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/76(1).jpg
The plan it wasn’t much of a plan
I just started walking
I had enough of this old town
had nothing else to do
It was one of those nights
you wonder how nobody died
we started talking
You didn’t come here to have fun
you said: “well I just came for you”

But do you still love me?
do you feel the same
Do I have a chance
of doing that old dance
with someone I’ve been
pushing away

And touch we touched the soul
the very soul, the soul of what we were then
With the old schemes of shattered dreams
lying on the floor
You looked at me
no more than sympathy
my lies you have heard them
My stories you have laughed with
my clothes you have torn

And do you still love me?
do you feel the same
And do I have a chance
of doing that old dance again
Is it too late for some of that romance again
Let’s go away, we’ll never have the chance again

You lost that feeling
You want it again
More than I’m feeling
you’ll never get
You’ve had a go at
all that you know
You lost that feeling
so come down and show

Don’t say goodbye
let accusations fly
like in that movie
You know the one where Martin Sheen
waves his arm to the girl on the street
I once told a friend
that nothing really ends
no one can prove it
So I’m asking you now
could it possibly be
that you still love me?
And do you feel the same
Do I have a chance
of doing that old dance again
Is it too late for some of that romance again
Let’s go away, we’ll never have the chance again

I take it all from you
I take it all from you
I take it all from you
I take it all from you

I take it all from you
I take it all from you
Het plan, het was niet echt een plan
Ik begon gewoon te lopen
Ik had genoeg van deze oude stad
en had niets beters te doen
Het was zo’n nacht
Waarin je je afvraagt waarom er niemand stierf
toen we begonnen te praten
Je kwam niet naar hier om je te amuseren
Je zei: “Ik kwam gewoon voor jou”

Maar hou je nog steeds van me
Voel je nog steeds hetzelfde
Heb ik een kans
om die oude dans nog eens te doen
met iemand die ik
voortdurend weggeduwd heb

En we raakten, we raakten de ziel aan
De diepste ziel, de ziel van wat we toen waren
Met de oude plannen van versplinterde dromen
die op de vloer liggen
Je keek naar me
met niet meer dan sympathie
Mijn leugens heb je gehoord
Met mijn verhalen heb je gelachen
Mijn kleren heb je gescheurd

En houd je nog steeds van me
Voel je nog steeds hetzelfde
En heb ik een kans
om die oude dans nog eens te doen?
Is het te laat om een beetje van die romantiek te herbeleven?
Laten we weggaan, we zullen de kans nooit meer krijgen

Je hebt dat gevoel verloren
Je wil het terug
Meer dan wat ik voel
Zal je nooit krijgen
Je moest alles dat je weet
aanvallen
Je hebt dat gevoel verloren
Dus kom naar hier en laat het zien

Neem geen afscheid
Laat de beschuldigingen vallen
Zoals in die film
Je weet wel, die waarin Martin Sheen
zwaait naar het meisje op straat
Ik vertelde ooit aan een vriend
dat niets ooit echt voorbij is
Niemand kan het bewijzen
Dus vraag ik je nu
Zou het misschien kunnen
dat je nog steeds van me houdt
en voel je nog steeds hetzelfde
Heb ik nog een kans
Om die oude dans nog eens te doen
Is het te laat om een beetje van die romantiek te herbeleven
Laten we weggaan, we zullen de kans nooit meer krijgen

Ik neem alles van je af / Ik verdraag het allemaal van je
Ik neem alles van je af / Ik verdraag het allemaal van je
Ik neem alles van je af / Ik verdraag het allemaal van je
Ik neem alles van je af / Ik verdraag het allemaal van je
Ik neem alles van je af / Ik verdraag het allemaal van je
Ik neem alles van je af / Ik verdraag het allemaal van je

Enkele citaten over liefde en relaties

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/77(1).jpg
  • Dat amour op toujours rijmt is niet toevallig, maar absurd. (Ischa Meyer)
  • Je trouwt maar één keer. Logisch na zo’n mislukking. (Loesje)
  • Relaties zijn als stenen die je met de blote hand tot klei wil kneden. Van lieverlede gebruik je nu en dan een voorhamer. (Herman  Brusselmans)
  • Liefde is als oorlog: gemakkelijk te beginnen maar heel moeilijk te beëindigen. (Henry Louis Mencken)
  • In de liefde gebeurt het paradoxale, dat twee wezens één worden, maar toch twee blijven. (Erich Fromm)
  • Plezier van liefde duurt een moment. Pijn van liefde duurt levenslang. (Jean Pierre Claris de Frolian)
  • Afwezigheid is voor de liefde wat wind is voor vuur: het blust het kleine maar het ontsteekt het grote. (Comte DeBussy-Rabutin)
  • Hoe hechter en dieper een relatie is, hoe breekbaarder. (Fernand Auwera)
  • Liefde is alleen maar een chemische reactie, maar het is prettig naar de formule te zoeken. (H. Knef)
  • Wie heeft gezegd dat liefde blind is ? Zij is de enige die scherp ziet: zij ontdekt schoonheden waar anderen niets van merken. (A. Frossard)
  • Er zijn zo veel verschillende vormen van liefde als er momenten in de tijd zijn. (Jane Austen)
  • Als duizend anderen van je houden, maar je houdt niet van jezelf, zal andermans liefde nooit volstaan. (Dorothy Briggs)
  • Het beste bewijs van liefde is vertrouwen. (Joyce Brothers)
  • Begin en eind van een liefde worden voelbaar door de onthutsende ervaring alleen te zijn. (Jean de la Bruyère)
  • Eeuwige liefde is even absurd, even ondraaglijk als eeuwige lente of eeuwige muziek. Juist de wisseling van de seizoenen maakt het jaar boeiend, en voor de muziek zijn de stilten even belangrijk als de klanken. (Marc Callewaert)
  • Een liefde die niet bestand is tegen confrontatie met de werkelijkheid is er geen. (Albert Camus)
  • Natuurlijk is de liefde eeuwig. Alleen de partners wisselen. (Martine Carol)
  • Ruzie is ook een vorm van liefde. Je kunt namelijk nooit vlammende ruzie hebben met iemand die je in wezen onverschillig laat. (Simon Carmiggelt)
  • De liefde is als een vogel in de lucht, niemand kan haar dwingen uit onze handen te komen eten. (André Demedts)
  • De kunst van liefde is grotendeels de kunst van het volhouden. (Albert Ellis)
  • Beter liefde verloren dan haar nooit bezeten te hebben; ongelukkige liefde is nog te verkiezen boven een volkomen liefdeloos leven. (C.J. Wijnaendts Francken)
  • Als de liefde slechts een gevoel zou zijn, zou er geen grond zijn voor de belofte elkaar voor altijd lief te hebben. Een gevoel komt op en kan weer verdwijnen. Hoe zou ik kunnen beoordelen of dit gevoel altijd zal blijven duren als mijn daad niet ook een oordeel en een beslissing inhield? (Erich Fromm)
  • Liefde is de band met iets of iemand buiten het eigen zelf, op voorwaarde van het behoud van eigen zelfstandigheid en menselijk gaafheid. (Erich Fromm)
  • De enige echte liefde is de onmogelijke liefde. (Johann Wolfgang von Goethe)
  • Het huwelijk uit liefde mislukt meestal. Een huwelijk uit vriendschap heeft kans van slagen. (Jan Greshoff)
  • Het allermoeilijkste in de liefde is, van de ander te leren houden om wie de ander is en niet om wie je zelf bent. (Hannes Meinkema)
  • Niet het gebrek aan liefde, maar het gebrek aan vriendschap maakt ongelukkige huwelijken. (Friedrich Nietzsche)
  • Er is in jaloezie meer eigenliefde dan liefde. (Francois de la Rochefoucauld)
  • De ervaring leert ons dat liefde niet bestaat uit het naar elkaar kijken van twee mensen,Maar uit het samen in dezelfde richting kijken. (Antoine de Saint-Exupéry)
  • Het pad van ware liefde was nooit effen. (William Shakespeare)
  • In de liefde triomfeert de Eros, in het huwelijk de erosie. (Erik van der Steen)
  • De eerste plicht van liefde is luisteren. (Paul Tillich)
  • Ach, wat maakt de liefde de mens toch slap en sterk. (Felix Timmermans)
  • Er is pas sprake van echte liefde als je elkaar niet meer wilt verbeteren. (V. Uyen)
  • Liefde is zoiets als honger en dorst. Zij verliest haar betekenis door de vervulling van het verlangen. (Roger van de Velde)
  • De liefde overwint alles; laten wij ons dan aan de liefde overgeven. (Vergilius)
  • Liefde is de enige beloning die nooit verdiend is. (Jan Vercammen)
  • Liefde is de toren van Pisa die elk moment omvallen kan. (R. de Vries)
  • Velen krijgen meer liefde dan ze verdienen. Niemand zo veel als hij er nodig heeft. (Gerard Walschap)

Cartoons over relaties, huwelijk en echtscheiding

Cartoons

afbeelding-cart1.jpg

cart1.jpg

afbeelding-cart5.png

cart5.png

afbeelding-cart6.png

cart6.png

afbeelding-cart4.jpg

cart4.jpg

afbeelding-cart2.png

cart2.png

afbeelding-cart3.jpg

cart3.jpg

afbeelding-cart8.png

cart8.png

afbeelding-cart9.png

cart9.png

afbeelding-cart7.png

cart7.png

afbeelding-cart10.png

cart10.png

Ongehuwd samenwonen: groeien naar een huwelijk?

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/taize_kerzen(1).jpg

Henk Sanders onderzocht voor zijn doctoraat in de godgeleerdheid het ongehuwd samenwonen bij jongvolwassenen.

“In mijn tweeëntwintig jaar als leraar werd me duidelijk dat velen een vertekend beeld hebben van de gemiddelde jongvolwassene. Ze zouden geen normen kennen en geen waarde hechten aan ware liefde. Dat klopt absoluut niet”, vertelt Henk Sanders. Deze vaststelling was de aanleiding tot zijn onderzoek.

“Echt liefhebben en streven naar een duurzame relatie waarin ze zichzelf kunnen zijn en innig met elkaar kunnen samenleven is ook voor deze generatie van existentieel belang. Ongehuwd samenwonen zien ze als een manier om elkaar echt te leren kennen – een adaptatietechniek –, een proces naar een duurzame relatie, meestal een huwelijk. Maar dat laatste kan tegenwoordig voor de meesten nog wel even wachten. Daarbij speelt natuurlijk het economische aspect een belangrijke rol: een huwelijk kost geld, en ook economische crisis en werkonzekerheid spelen mee. En liefde kan ook pijn doen – de jongere generaties groeiden op in een tijd waarin het huwelijk niet langer heilig is, ze hebben de gevolgen van een echtscheiding vaak aan den lijve ondervonden.”

“Ze zijn daarom realistisch en ‘instrumentaliseren’ het ongehuwd samenwonen als proces van voorlopigheid maar tegelijk van groeien naar een duurzame relatie. Het ongehuwd samenwonen bij jongvolwassenen is dus meestal een premaritale leefvorm.”

“Het huwelijk verandert dan ook van betekenis: men verlegt het accent van het institutionele naar het subjectieve als koppel waardoor de lat van de relationele kwaliteit hoog wordt gelegd. Het huwelijk dat eventueel later volgt, kan dan worden opgevat als een uiteindelijke bevestiging van de liefde voor elkaar. Niet een huwen uit traditie maar het huwelijk als rituele bevestiging van de liefde tussen twee mensen, waar iedereen, ook God getuige mag van zijn. In die zin wordt het huwelijk een statussymbool. Daarnaast spelen ook andere motieven een rol, zoals de wens om via een publieke regeling de leden van het gezin veilig te stellen op sociaal en economisch vlak.”

Ouderzegen

“De Kerk is nog steeds niet opgezet met de stijgende populariteit van het ongehuwd samenwonen. Merkwaardig is toch hoe de opvattingen van de jongere generaties en die van de Kerk opvallende raakpunten hebben – naast dat fundamentele verschil over de seksuele beleving tijdens de aanloop naar een huwelijk. Een Kerk die in haar pastorale leer en verkondiging zou erkennen dat veel jonge mensen die samenwonen dat doen met de latente bedoeling uiteindelijk te groeien naar een integrale liefde en te huwen, zou een aanzet kunnen zijn tot een levende dynamisch-relationele pastoraal.”

“Een eerste stap op weg naar een nadere dialoog tussen de hedendaagse samenwonende – gelovige – jongvolwassenen en de Kerk zou een ‘ouderzegen’ of het matrimonium in fieri kunnen zijn. Daarbij ‘her-inneren’ de ouders hun kind aan zijn gelovige roeping en wensen hem of haar tegelijk met een menselijk en christelijk gebaar hun kind alle geluk toe, maar ook de hoop dat ze als koppel mogen groeien naar een integrale liefde voor elkaar waarvan ieder en God getuigen mogen zijn.”

Campuskrant KU Leuven, 24-02-2009
Annelies Vandenplas
http://dagkrant.kuleuven.be/?q=node/5976

Enkele films over jongeren, relaties en seksualiteit

Be with me

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/54(2).jpg

‘Be with me’ weeft drie verhalen door elkaar van mensen die op het eerste zicht niets met elkaar te maken hebben. Toch hebben de personages één iets met elkaar gemeen: ze zijn allemaal op zoek naar liefde. In elk van de drie verhalen komt een andere generatie aan bod: tieners, volwassenen, zestigers. Zo toont de film dat liefde geen leeftijd heeft.

Fatty Koh, een zwaarlijvige en teruggetrokken veiligheidsagent, wordt verliefd op de knappe vrouwelijke bediende die in hetzelfde appartementsblok woont. Twee tienermeisjes, Jackie en Sam, ontmoeten elkaar via internet en worden verliefd op elkaar. Een oudere, eenzame winkeluitbater is zijn levenslust verloren sinds de dood van zijn vrouw. Dan leest hij echter een autobiografisch boek van een dove en blinde vrouw van zijn eigen leeftijd. De ontmoeting met deze vrouw geeft hem weer hoop.

Eric Khoo, scenarist en regisseur van de film, vond zijn inspiratie in de autobiografie van Theresa Chan, een dove en blinde schrijfster uit Singapore. De basis van de film wordt gevormd door een docudrama rond deze vrouw, waaraan de andere verhalen van de (fictieve) hoofdpersonen vastgehaakt worden. ‘Be with me’ is een minimalistische film met weinig dialogen en weinig actie. De kracht van de film schuilt echter net in de soberheid en rust die ervan uitgaat.

Scenario & regie: Eric Khoo
Met: Theresa Chan, Ezann Lee, Samantha Tan, Seet Keng Yew, Chiew Sung Ching
Productie: Singapore, 2005 
Duur: 90 min.

De officiële website van deze film: http://www.zhaowei.com/bewithme.html
Een review van deze film: http://www.cuttingedge.be/movies/reviews/7940

My summer of love

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/57(1).jpg

Tijdens een zomer in Yorkshire (Engeland) leren Mona en Tamsin elkaar kennen. Bij hun eerste ontmoeting blijkt al dat ze zowat elkaars tegengestelden zijn. Mona komt uit een kansarm milieu. Ze is ruig en stoer, en is gewend om voor zichzelf op te komen. Tamsin daarentegen is rijk, welopgevoed en rotverwend. Toch blijken de twee meer gemeen te hebben met elkaar dan ze aanvankelijk dachten. Mona’s moeder is overleden, haar vader heeft ze nooit gekend, en haar broer Phil is een ex-alcoholist en -crimineel die zich op een fanatieke manier bekeerd heeft tot God. Tamsin heeft thuis ook niet veel nestwarmte kunnen ervaren. Haar zus is overleden aan de gevolgen van anorexia, waardoor de relatie tussen haar ouders volledig afgekoeld is. De aanvankelijke afstandelijkheid tussen beide jonge vrouwen maakt al gauw plaats voor een mateloze fascinatie voor elkaar. De intense vriendschap die ontstaat tussen Mona en Tamsin evolueert langzaamaan naar liefde. Beiden zijn ervan overtuigd dat ze met niemand anders kunnen praten over hun problemen en gevoelens.

Regie: Pawel Pawlikowski
Scenario: Pawel Pawlikowski, Michael Wynne
(gebaseerd op de gelijknamige roman van Helen Cross)
Met: Natalie Press, Emily Blunt, Paddy Considine
Productie: Engeland, 2004
Duur: 83 min.

De officiële website van deze film: http://www.mysummeroflovemovie.com/home.html
Een review van deze film: http://www.digg.be/movie.php?id=883

Somersault

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/59(1).jpg

Een coming-of-age film die zich focust op de leefwereld van de zestienjarige Heidi. Nadat haar alleenstaande moeder haar betrapt heeft toen ze haar moeders vriend kuste, vlucht Heidi weg van huis. Ze slaagt erin elders aan een job te geraken en probeert een nieuw leven op te bouwen.
Om haar onzekerheid te verbergen, laat Heidi zich verleiden door elke man die vriendelijk tegen haar is. Haar weerloosheid en haar behoefte aan liefde maken haar bijzonder kwetsbaar.

Dan wordt Heidi verliefd op Joe, die haar aanvankelijk op afstand probeert te houden, maar steeds meer gedwongen wordt zijn liefde voor Heidi kenbaar te maken. De relatie tussen Heidi en Joe verloopt niet van een leien dakje en beiden zijn verplicht hun leven om te gooien (de titel van de film ‘Somersault’ betekent letterlijk ‘salto’). ‘Somersault’ biedt een verhaal dat niet wereldschokkend origineel is en soms iets te dramatisch verfilmd wordt. Toch spreekt de film aan omwille van de recht-voor-de-raap behandeling van gevoelige thema’s.

Regie en scenario: Cate Shortland
Met: Abie Cornish, Sam Worthington, Lynetta Curron
Productie: Australië, 2005
Duur: 106 min.

De officiële website van deze film: http://www.redcarpetfilms.com.au/somersault/
Een review van deze film: http://thecultcorner.com/recensies/somersault

XXY

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/61.jpg

Een film die de thema’s seksuele identiteit en genderdiversiteit behandelt. Alex is interseksueel: dit betekent dat zij lichamelijk gezien zowel mannelijk als vrouwelijk is. (De chromosomencombinatie die haar geslacht bepaalt, is XXY.) Bij de geboorte besloten haar ouders haar niet te laten opereren, zodat zij later zelf een keuze kon maken. Ze voedden haar wel op als meisje. Om aan de roddels en de druk van hun omgeving te ontsnappen, hebben de ouders van Alex Buenos Aires verlaten om in een afgelegen huis aan de Uruguayaanse kust te gaan wonen. Wanneer Alex 15 is, komt een bevriend koppel en hun 16-jarige zoon Alvaro een weekend op bezoek.
Al snel blijkt dat de vader van Alvaro, die plastisch chirurg is, een grote medische belangstelling heeft voor Alex en dat Alvaro en Alex zich sterk tot elkaar aangetrokken voelen.

Regie: Lucia Puenzo
Scenario: Sergio Bizzio, Lucia Puenzo
Met: Inés Efron, Martin Píroyansky, Valeria Bertuccelli, Ricardo Darín
Productie: Argentinië, 2008
Duur: 90 min.

Een review van deze film: http://www.digg.be/movie.php?id=1538

Samia

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/63.jpg

Samia is een vijftienjarige meisje en één van de acht kinderen van een islamitisch gezin uit Algerije dat zich in Marseille gevestigd heeft. Voortdurend botsen de vrije waarden van het moderne Frankrijk met de strakke regels die Samia van thuis uit mee krijgt. Wanneer ze als puber rebelleert, komt ze in aanvaring met haar oudere broer Yacine die het beschouwt als zijn taak om haar de familiale en religieuze waarden op te leggen, desnoods met geweld. Samia laat zich echter niet kisten en blijft zich verzetten. Zo beleeft ze haar eerste liefde in het geheim.
Hoewel de film niets verbloemt, brengt deze de familie van Samia niet eenzijdig in beeld. Zo wordt ook duidelijk gemaakt dat Samia en haar familieleden haast elke dag in aanraking komen met racisme.

Regie: Philippe Faucon.
Productie: Frankrijk, 2000
Scenario: Philippe Faucon en Soraya Nini (gebaseerd op haar boek: “Samia. Ils disent que je suis une beurette” )
Met : Lynda Benahouda, Mohamed Chaouch, Kheira Oualhaci, Nadia El Koutei, Yamina Amri, Lakhdar Smati, Marie Rivière
Duur: 73 min.

Een review van deze film:
http://www.volkskrant.nl/archief_gratis/article906889.ece/Geen_Franse_jongens_voor_Algerijnse_Samia

Juno

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/65(1).jpg

Deze film is opgevat als een komedie over tienerzwangerschap, maar slaagt er ondanks de luchtige sfeer toch in het onderwerp met de nodige diepgang te benaderen. Juno MacGuff is een zestienjarig meisje dat na een eenmalig seksueel contact met een vriend (Paulie Bleeker) zwanger wordt. In paniek besluit ze om een abortus te ondergaan, maar in de abortuskliniek komt ze daarop terug. Juno wil de baby het leven schenken, maar ziet het niet zitten om het kind zelf op te voeden. Daarom gaat ze op zoek naar een koppel dat haar kind wil adopteren.
De film volgt Juno gedurende haar zwangerschap en toont hoe dit meisje, dat niet op haar mond gevallen is, omgaat met de reacties van de omgeving. Naarmate de zwangerschap vordert, evolueert de relatie van Juno met de kandidaat adoptieouders, haar eigen ouders en Paulie. 

Regie: Jason Reitman
Scenario: Diablo Cody
Met: Ellen Page, Michael Cera, Jennifer Garner, Jason Bateman
Productie: USA, 2008
Duur: 96 min.

De officiële website van deze film: http://www.foxsearchlight.com/juno/
Een review van deze film: http://www.8weekly.nl/artikel/6039/juno.html

Eternal sunshine of the spotless mind

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/67(2).jpg

Joel is kwaad en gekwetst wanneer hij ontdekt dat zijn ex-vriendin Clementine al haar herinneringen aan hun relatie heeft laten wissen door een medisch bedrijf dat gespecialiseerd is in het verwijderen van pijnlijke zaken uit het geheugen: Lacuna Inc. Omdat Joel de gedachte niet kan verdragen dat hij nog gevoelens heeft voor de vrouw voor wie hij nu een volslagen vreemde is geworden, contacteert hij de directeur van Lacuna Inc. en tevens de uitvinder van het ‘geheugenwissen’, Dr. Howard Mierzwiak. Joel is vastbesloten om Clementine uit zijn geheugen te laten wegvagen en laat zich behandelen door Lacuna Inc.
Maar terwijl Joel zijn herinneringen aan Clementine één voor één ziet verdwijnen, beseft hij dat hij haar helemaal niet wil vergeten. Met de herinneringen aan de ruzies en de relatieproblemen, komen immers ook de mooie, intieme momenten terug. Aangezien Joel voor de behandeling in slaap gebracht is, kan hij echter niet laten weten dat hij de procedure stop wil zetten. Wanhopig probeert Joel om de meest dierbare herinneringen aan Clementine te verstoppen in enkele duistere hoekjes van zijn brein, waar hij hoopt dat Dr. Mierzwiak en zijn team ze niet zullen vinden.

Regie: Michel Gondry
Verhaal en scenario: Charlie Kaufman, Michel Gondry, Pierre Bismuth, Charlie Kaufman 
Met: Jim Carrey, Kate Winslet, Kirsten Dunst, Mark Ruffalo, Elijah Wood
Productie: Amerika, 2004
Duur: 108 min.

De officiële website van deze film: http://www.eternalsunshine.com/
Een review van deze film: http://www.filmtotaal.nl/recensie.php?id=3916

Bezoek ook de website van het (fictieve) bedrijf Lacuna Inc.: http://www.lacunainc.com/

Nog enkele andere films:

Over tieners / jongvolwassenen en seksualiteit (andere trefwoorden staan tussen haakjes):

  1. Thirteen (13-jarig meisje, zware puberteit, peer pressure, automutilatie, criminaliteit)
  2. Real women have curves (18-jarig meisje, Latino-cultuur, familiale waarden, slankheidideaal, zelfaanvaarding, eerste liefde)
  3. The virgin suicides (5 tienerzussen, jaren ‘70 in Amerika, traditionalisme, taboesfeer, zelfmoord)
  4. C.R.A.Z.Y. (5 zonen, jaren ‘70 – ‘80 in Amerika, gezinsliefde, homoseksualiteit, zelfaanvaarding, christendom)
  5. Almost famous (rockmuziek, 15-jarige jongen, eerste liefde)

Voor meer films over holebiseksualiteit: zie de in de kijker ‘Gelijke liefde?’

Films over interculturele liefde (andere trefwoorden staan tussen haakjes):

  1. Ae fond kiss (Pakistaanse man en Ierse vrouw, uithuwelijking, racisme, religie)
  2. Im Juli (roadmovie, Duitsland-Turkije, op zoek naar de ware liefde, humor)
  3. The bubble (Tel Aviv, Israëlische en Palestijnse jongen)
  4. Bend it like Beckham (Indisch meisje en Ierse jongen, voetbal, traditionele waarden, sikhisme, komedie)
  5. Save the last dance (blank meisje en zwarte jongen, overleden moeder, vader-dochter relatie, klassieke dans, hip hop, vriendschap, tienermoeder)

Transseksualiteit (andere trefwoorden staan tussen haakjes):

  1. Transamerica (man wordt vrouw, roadmovie, moeder-zoon relatie, familie, coming-out)
  2. Todo sobre mi madre (verlies van een zoon, passie voor theater, vriendschap, liefde)
  3. Boys don’t cry (jongen in een meisjeslichaam, geheimhouding, onverdraagzaamheid, liefde)
  4. Beautiful boxer (man wordt vrouw, biografische film, Thailand, boksen)
  5. Ma vie en rose (kleine jongen wil een meisje zijn, onbegrip van de familie)

Citaten uit 'Islam, liefde en seksualiteit' (Abdulwahid van Bommel)

Citaat 1

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/69(1).jpg

“Iemand die seks nog nooit interactief heeft beleefd, wordt maagd genoemd. Zowel mannen als vrouwen kunnen maagd zijn. De beoordelingen van de maagdelijkheid van man en vrouw verschillen echter van elkaar, zowel in maatschappelijke als in ethische termen. Traditioneel bestaat er – en zeer zeker in de moslimswereld – een dubbele standaard bij de beoordeling van dit fenomeen. Jonge moslimmannen krijgen vanuit de westerse samenleving waarin zij opgroeien, maar ook vanuit eigen kring, geen of weinig signalen die hen stimuleren om maagd te blijven. Zij worden eerder aangemoedigd om seksueel te scoren en ervaring op te doen. Binnen de jongerencultuur krijgen sommige meisjes het stempel ‘gemakkelijk te versieren’, terwijl jongens die nog steeds geen ervaring hebben snel als losers te boek staan.”

(Abdulwahid van Bommel, Islam, liefde en seksualiteit, Amsterdam, 2003, p. 86-87.)

Citaat 2

“Er is inmiddels genoeg bekend over het geringe effect van allerlei voorlichtingscampagnes gericht op allochtonen met een moslimachtergrond over gezondheid en seksualiteit. In ieder geval voldoende om te weten dat we zowel ouders als hun kinderen het meest aanspreken met materiaal waarin heldere gedragswaarden en normen zijn geformuleerd. We hoeven niet eens diep in de religieuze standpunten op gebied van seksuele theorie en praktijk te duiken om te weten dat ouders van allerlei pluimage prijs blijken te stellen op het meegeven van een soort weerstandsvaardigheden die kinderen en jongeren in staat stellen zich te verweren tegen agressieve commerciële manieren van vrije-sekspropaganda.
Het komt erop neer dat wij onze kinderen dienen te leren hoe zij hun eerste ervaring met geslachtsgemeenschap kunnen uitstellen. Dat kan niet op een besmuikte indirecte manier, daar zijn af en toe dezelfde oneliners voor nodig die de reclame en de videoclips gebruiken. Het kan ook niet op een overdreven moraliserende manier. Misschien moet het gewoon op een realistische manier waarin kinderen en jongeren zelf inspraak hebben. Zij bedenken zelf de beste teksten die andere jongeren het meest aanspreken. Effectieve seksvoorlichting dient er waarschijnlijk van uit te gaan dat seksualiteit niet geïsoleerd dient te worden en niet los gezien kan worden van de betekenis van alles waar je als jongere mee bezig bent.”

(Abdulwahid van Bommel, Islam, liefde en seksualiteit, Amsterdam, 2003, p. 106-107.)

Citaat 3

“Het huwelijk is er om je passie te richten op de juiste persoon, anders kun je beter in kuisheid leven. Een van de diepere gronden van het huwelijk is gedeelde verantwoordelijkheid. Dit houdt tevens in dat vreemdgaan, of heimelijke minnaars of minnaressen, niet aan de orde zijn. De islam wijst daarmee een egoïstische, alleen op eigen genot en bevrediging gerichte levensstijl af. Vervulling en volledigheid liggen in verantwoordelijkheid voor elkaar durven nemen. Dit bestaat er voornamelijk uit dat je in staat bent je in de ander te verplaatsen. Empathie is de spil waarom het huwelijk draait.”

(Abdulwahid van Bommel, Islam, liefde en seksualiteit, Amsterdam, 2003, p. 135.)

Bijbeltekst: de bruiloft te Kana

[1] Op de derde dag was er een bruiloft in Kana, in Galilea. De moeder van Jezus was er, [2] en ook Jezus en zijn leerlingen waren op de bruiloft uitgenodigd. [3] Toen de wijn bijna op was, zei de moeder van Jezus tegen hem: ‘Ze hebben geen wijn meer.’ [4] ‘Wat wilt u van me?’ zei Jezus. ‘Mijn tijd is nog niet gekomen.’ [5] Daarop sprak zijn moeder de bedienden aan: ‘Doe maar wat hij jullie zegt, wat het ook is.’ [6] Nu stonden daar voor het Joodse reinigingsritueel zes stenen watervaten, elk met een inhoud van twee à drie metrete. [7] Jezus zei tegen de bedienden: ‘Vul de vaten met water.’ Ze vulden ze tot de rand. [8] Toen zei hij: ‘Schep er nu wat uit, en breng dat naar de ceremoniemeester.’ Dat deden ze. [9] En toen de ceremoniemeester het water dat wijn geworden was, proefde – hij wist niet waar die vandaan kwam, maar de bedienden die het water geschept hadden wisten het wel – riep hij de bruidegom [10] en zei tegen hem: ‘Iedereen zet zijn gasten eerst de goede wijn voor en als ze dronken zijn de minder goede. Maar u hebt de beste wijn tot nu bewaard!’ [11] Dit heeft Jezus in Kana, in Galilea, gedaan als eerste wonderteken; hij toonde zo zijn grootheid en zijn leerlingen geloofden in hem.

(Joh 2,1-11)

Een ander verhaal over een bruiloft

De bruid en de bruidegom waren arm, maar toch wilden ze graag veel mensen uitnodigen voor hun bruiloftsfeest. Gedeelde vreugde is dubbele vreugde, dachten ze. Hun vreugde zou aanstekelijk werken en zorgen en verdriet overwinnen. Daarom vroegen ze alle gasten een fles wijn mee te brengen. Bij de ingang van de feestzaal zou een groot vat staan, waarin ieder zijn wijn kon gieten. Het samen drinken van elkaars wijn zou de feestvreugde kunnen verhogen.
Het feest begon. Er kwamen veel gasten, niemand was thuisgebleven en het wijnvat was tot de rand gevuld. De wijn werd ingeschonken en ieder hief het glas om te drinken op het geluk van het bruidspaar. Maar… allen proefden water en ontdekten nu met een schok dat het wijnvat helemaal met water was gevuld.
De bruidegom en de bruid zaten als versteend toen het tot hen doordrong dat alle gasten hadden gedacht: die ene fles water die ik erbij giet, daar zal niemand iets van proeven. Iedereen had willen feestvieren op kosten van anderen. De vreugde ontbrak op het feest. Bij het opkomen van de maan zwegen de fluitspelers en allen gingen zwijgend naar huis, wetend dat het feest nooit begonnen was.

(B. Offringa (ed.), Verhalen om nooit te vergeten, Zoetermeer, Meinema, 1989, p. 19)

Voor duurzaamheid is liefde niet genoeg

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/73.jpg

We zijn het er allemaal over eens dat een duurzame relatie vandaag geen gemakkelijke onderneming is. De man-vrouw relatie is een kwetsbaar project geworden onder meer omdat het zijn bestaansreden en dus zijn duurzaamheid enkel nog vindt in de liefde van de partners voor elkaar. Die kwetsbaarheid vergroot wanneer de term ‘liefde’ verengd wordt tot de betekenis van een gevoel. Om meer kans te geven aan de droom van velen om samen oud te worden, zijn andere bronnen nodig dan alleen het gevoel. Niet voor niets wordt er een onderscheid gemaakt tussen verliefdheid en liefde. Maar zelfs die liefde heeft een diepere bron nodig dan het persoonlijke, wil ze kans maken om te dúren.

Persoonlijke inzet

Te vaak worden, zeker in katholieke kringen, de huwelijksband en de liefde tussen partners voorgesteld als synoniemen, alsof ze zouden samenvallen. Toch houdt de band meer in dan de liefde. Het is niet alleen de liefde die een koppel aan elkaar bindt. Xavier Lacroix noemt zes andere elementen waarin partners investeren en een zevende dat de bestaansgrond vormt van de overige zes.

1. Project

Trouwen of elke dag samenleven is meer dan elkaar graag zien. Het is ook een gemeenschap stichten in de ware zin van het woord: een samenleven waarin de twee partners hun mogelijkheden investeren. Ze bouwen een eigen manier van leven uit, een eigen thuis, een eigen manier van omgaan met anderen, als resultaat van het samengaan van hun twee geschiedenissen, hun twee persoonlijkheden en hun twee lichamelijkheden. De realisatie van zo’n gemeenschap vraagt kunde, wijsheid, en veel inspanningen. Het is meer dan een kwestie van goede wil. Het is ook een kwestie van aanpak: hoe moet je tewerk gaan? Verstaan we de kunst om goed te communiceren, samen vreugde te beleven, de juiste afstand te vinden tegenover elkaar en de twee families, de juiste plaats te geven aan vrienden, de spirituele dimensie te integreren, open te blijven voor een ruimere omgeving, om nog niet te spreken over de opvoeding van kinderen.

2. Vruchtbaarheid

Het huwelijk als duurzame relatie is fundamenteel gericht op de toekomst. Xavier Lacroix ziet de gerichtheid op de toekomst uitgedrukt in de kinderwens. Ik wil menselijke vruchtbaarheid in een bredere zin opvatten en beschouw de verschillende dimensies ervan als uiting van die gerichtheid op de toekomst.

De eerste vorm van vruchtbaarheid – en dus van toekomst bouwen – is deze waarin we elkaar bevestigen. Trouwen is eerst een thuis stichten voor elkaar, elkaars waarde als persoon erkennen en de zin van elkaars leven versterken. In zo’n kader kan ook ruimte ontstaan voor een tweede vorm van vruchtbaarheid: in kinderen voor wie men groeiruimte schept. Vruchtbaarheid is een geschenk, maar ze geeft de echtgenoten ook de morele plicht om de band die hen verbindt zo stevig mogelijk te maken, zodat de kinderen erop kunnen steunen. Een derde vorm van vruchtbaarheid is het versterken van elkaars mogelijkheden om open te staan voor de wereld en voor anderen.


3. Geschiedenis

Door de jaren krijgt de band tussen de partners een eigen geschiedenis die bepaald wordt door ervaringen van vreugde en verdriet. Wat de partners samen meemaken, ook de overwonnen conflicten, draagt bij tot de ineenstrengeling van hun twee levens. Dit komt bijvoorbeeld tot uiting wanneer er spanningen ontstaan die tot een scheiding leiden: het uit elkaar gaan wordt dan vaak beleefd als verlies van een deel van zichzelf. Het is als een kleine dood.

4. Rechtvaardigheid

De joodse filosoof Levinas verwijt de christenen te veel over liefde te spreken en te weinig over rechtvaardigheid. Wat betekenen de grote gevoelens die men voor de ander koestert als binnen het koppel of het gezin een verborgen onrechtvaardigheid in stand gehouden wordt, bijvoorbeeld onder de vorm van dominantie? De kunst van de trouw is ook – of zou moeten zijn – de toepassing van sociale deugden zoals respect, gelijkwaardigheid, solidariteit, discussie, overleg.

5. Dankbaarheid

De vorige deugden vragen een klimaat van belangeloosheid en dankbaarheid. Volgens sociologen begint het uit elkaar gaan wanneer de partners enkel nog redeneren in termen van gelijkheid en evenredigheid of vergeten wat ze elkaar verschuldigd zijn. Omgekeerd draagt ‘de wederkerige positieve schuld’ of het bewustzijn van wat men van de ander krijgt, bij tot de stevigheid van de band. ‘Ik ben hem zoveel verschuldigd’ zei een vrouw die aarzelde om te scheiden.

6. Loyaliteit

Meer functionele relaties worden geordend op basis van aansprakelijkheid. Wanneer iemand een fout maakt, moet hij deze goedmaken. In de intieme relaties is de loyaliteit gestuurd door het voorop plaatsen van de persoon. De partner valt niet samen met zijn daden. De relatie laat ruimte voor kwetsbaarheid en vergeving. Die zitten vervat in het engagement naar elkaar.

7. Belofte

De belofte is zoals gezegd, de bestaansgrond van de zes genoemde elementen. Ze is funderend voor de relatie. Het gevoel waarmee de relatie begint, geeft haar op zichzelf nog geen vaste grond. Voor sommigen is dit echter het moeilijkste: beloven elkaar trouw te zijn ‘in goede en kwade dagen’ – ‘al de dagen van ons leven’. De weerstand is tweeërlei. Allereerst hebben veel jonge mensen moeite met de onvoorwaardelijkheid van het ja-woord. De trouw die door de belofte ingeleid wordt, is inderdaad onvoorwaardelijk, maar niet in de betekenis dat men zich engageert onder eender welke voorwaarde. Het engagement geldt enkel als er een minimum aan wederkerigheid bestaat, als men niet destructief is, als de persoon er niet door gekwetst, verpletterd of bedreigd wordt. Het onvoorwaardelijke karakter van de belofte die uitgesproken wordt, is te begrijpen in de zin dat ze het niveau van de voorwaarden - en dus van de berekening – overstijgt. De vraag is niet of ik win of verlies, want het bepalende verlangen is te geven. Het doel is niet een of ander – steeds beperkt – ‘beeld’ van geluk, maar de realisatie van een verbond, van een levende band die altijd verbeterd kan worden. Als doel heeft die band een prijs: men aanvaardt bij voorbaat dat men zijn strikt individuele gerichtheid opgeeft en men kiest om het gemeenschappelijke leven te voeden en te verdiepen, het leven van een wij tussen het ik en het jij. De realisatie van die trouw gebeurt echter dag na dag. Ik kan niet beloven dat ik binnen twintig jaar hetzelfde zeg als vandaag. Ik kan wel beloven dat ik morgen en elke verdere morgen, mij samen met jou zal inzetten voor die band.

De tweede weerstand is dat zo’n ja-woord zou ingaan tegen de meest fundamentele waarde, namelijk deze van mijn individuele vrijheid. De belofte gaat echter niet in tegen mijn vrijheid, maar ze plaatst mijn vrijheid in een ander perspectief. Door de belofte verbind ik ‘in vrijheid’ mijn toekomst met mijn heden. Beloftes die we uitspreken op de meest beslissende momenten in het leven, geven eenheid en samenhang aan ons leven. Ze laten toe te zeggen: als we woord houden, zal het woord ons vasthouden.

Relationele voorwaarden

 

Wanneer we uit de individuele gerichtheid treden, krijgt de band een andere dimensie. De seksuele aantrekking opent mijn blik wel naar de ander, maar ze garandeert nog niet de gerichtheid op die ander als persoon. Een relatie in goede en kwade dagen waarmaken, vraagt dit wel. Ze veronderstelt een radicale ommekeer, een radicale keuze, een spirituele beslissing om los te komen van de gerichtheid op mezelf. Overtuigd zijn van de waarde van die keuze is niet voldoende. De vraag moet ook gesteld worden hoe men de gerichtheid op de ander zal realiseren en vooral waar men de energie kan putten om dat te blijven doen.

Verlangen

“Ik heb niet de kracht om haar te vergeven” zei een man die op het punt stond te scheiden. Vergeven vergt inderdaad energie: een innerlijke energie die men niet zomaar put uit affectie en gemoedstoestanden. Te vaak worden relationele problemen louter in psychologische termen omschreven. Maar geven, vergeven, vertrouwen hebben, kwetsbaarheid toegeven, dit alles veronderstelt de inzet van een spirituele houding. Het verlangen opent slechts mogelijkheden. Men kan kiezen om op dit verlangen in te gaan, maar de concrete realisatie van die beslissing vraagt meer. Liefde is niet alleen passie, maar actie. Op momenten dat het verlangen niet meer voldoende veerkracht heeft om de band te versterken, is het verdere leven van de liefde afhankelijk van de wil en van de reeds opgedane ervaringen die bevestigen dat het de moeite waard is om het momentane gevoel te overstijgen.

Vertrouwen

De kern van duurzaamheid of trouw is het vertrouwen. Het vertrouwen of geloof in de ander, is belangrijker dan “Ik hou van jou”. Dit vertrouwen vormt de voorwaarde om de sprong te wagen. Zonder vertrouwen blijven we steken in de vrees: vrees voor een mislukking, vrees om elkaars gevangene te zijn, vrees om te doen zoals de eigen ouders.

Het geloof in elkaar is de centrale kracht die de liefdesband toekomst geeft. Ze betekent meer dan elkaar krediet geven. Echt vertrouwen leidt tot het risico om zich aan de ander toe te vertrouwen, tot overgave.

Binnen een relatie is het samen slapen – al staat men daar niet meer bij stil – een sterk teken van vertrouwen: zich overgeven aan de onbewuste toestand van de slaap vraagt om zich veilig te weten bij de ander. In tegenstelling tot wat vaak aan koppels wordt aangeraden – namelijk niet te gaan slapen vooraleer een ruzie is bijgelegd – lijkt me net het omgekeerde een sterk bewijs van vertrouwen: toch samen gaan slapen omdat we weten dat wat ons bindt sterker is dan wat ons scheidt.

De stap van het vertrouwen is werkelijk een stap. Hij bestaat er immers in vooruit te gaan zonder dat men ‘weet’ dat dit vertrouwen niet beschaamd zal worden. Er zijn momenten waarop de ene stap haast natuurlijk de andere meebrengt. En er zijn momenten waarop deze beweging ‘in panne’ valt, zijn vanzelfsprekendheid verliest en zelfs onmogelijk lijkt. Het is het uur van de beproeving, van de beslissing ook: vernieuwing of einde van het verbond.

Er is geen liefde of verbond zonder aanvaarding van de twijfel en de donkerte waar men soms doorheen moet.

Genade

Het vertrouwen of geloof in de ander is mijn kant – de subjectieve kant van een relatie. De andere kant is deze van de ander, een bron van warmte voor mij, de ervaring liefde te krijgen, zomaar, als genade.
Liefde als ‘eros’ verwijst naar de aantrekking die de relatie stimuleert en warm houdt. Als we die aantrekking in verband kunnen brengen met het diepere menselijke verlangen om bij iemand thuis te horen, dan kan ze omgebogen worden tot ‘agape’ – liefde als geschenk. Langs de actieve zijde: gave – langs de passieve zijde: ontvangen. Een liefde die niet afhankelijk is van de wisselvalligheden van het gemoed, maar een permanente grond garandeert: een rots voor de relatie. In die liefde vindt men de kracht om te vergeven en de moed om te herbeginnen.

Openheid voor de transcendente dimensie

Meestal spreekt men in beschouwingen over huwelijk of relatie vanuit de intieme relatie tussen twee mensen, alsof het enkel een privé-aangelegenheid is. Dit ligt in de lijn van de individuele keuzes die vandaag worden gemaakt. Maar het betekent ook dat we steeds meer uitgaan van een beperkte opvatting van de band op een (te) intimistische basis. Die keuze vergroot de kwetsbaarheid van de band. Vandaag kan het koppel inderdaad alleen op zichzelf terugvallen, maar de ervaring leert dat hoe meer het koppel geïsoleerd raakt, hoe meer risico’s de relatie loopt.
De rol van derden erkennen, geeft een bredere basis aan de relatie en meer kans op een toekomst. We benaderen de rol van derden vanuit drie uitgangspunten: de getuigen, het instituut, het sacrament.

Het ja-woord voor getuigen

De afsluiting van een overeenkomst voor getuigen geeft aan de belofte een objectieve dimensie waardoor ze meer wordt dan een vertrouweli jke intentieverklaring. Door te trouwen weet men dat men niet alleen rekent op z’n eigen kracht. De getuigen worden als het ware het levende geheugen van de woorden die men uitspreekt. Zij horen niet alleen het ‘ja’, maar ook de wil om het elke dag waar te maken. Dit betekent eigenlijk dat zij door het koppel opgeroepen worden om hen bij te staan en bijvoorbeeld gesprekspartners te zijn op moeilijke momenten.

Instituut

In de huwelijksceremonie vragen de partners aan elkaar: “Wil je mijn vrouw / mijn man zijn?” Dit is niet hetzelfde als “Hou jij van mij?” het gaat om het aanvaarden van een nieuw statuut, dat van gehuwde. Het samenlevingscontract dat in verschillende landen aanvaard is, beperkt het ‘contract’ tot een act tussen de twee personen die het contract aangaan en die als gelijkwaardig beschouwd worden en verantwoordelijk voor zichzelf. Vanuit hun vrijheid beslissen ze zich met elkaar te verbinden. Ze verwachten daar wederzijds voordeel aan te hebben. De verplichtingen bepalen ze eveneens vrij. In tegenstelling tot het huwelijk is dit geen instituut en geen nieuw statuut (burgerlijke staat) voor de contractanten. Sommige auteurs, waaronder Xavier Lacroix, menen dat dit laatste een belangrijk verlies meebrengt voor de relatie, namelijk het verlies van een maatschappelijk steunpunt. Persoonlijk meen ik dat de keuze tussen verschillende vormgevingen en ‘soorten’ engagementen zijn positieve kanten heeft. Het geeft namelijk de kans tot meer duidelijkheid.
We moeten dan wel wijzen op het belang van stabiele kaders voor de kinderen en uitnodigen om creatief te zoeken naar nieuwe vormgevingen voor de gezinsvorming en de afstamming die mede geregeld werden door het huwelijk als instituut.

Het sacrament

Voor christenen blijft het huwelijksmodel een belangrijke referentie. Inhoudelijk verwijst het christelijke huwelijk trouwens niet meer naar een contract, maar naar een verbond. Verantwoordelijkheid en gave zijn de essentiële elementen ervan. De kracht die uitgaat van de ervaring van een ander die in mij gelooft of die ‘achter mij staat, wat er ook mag gebeuren’, is iets wonderlijks. We weten hoe kostbaar het is en we beseffen dat de inzet voor zo’n zelfgave, al is ze wederzijds (wat niet altijd evenredig waar kan zijn), onze krachten te boven gaat. Daarom zoeken we naar een grond ervoor. Voor christenen verwijst die fundering naar God.

Een theoloog beschreef ooit het huwelijk als het eerste sacrament, ‘het verloren model voor alle andere sacramenten’. Er zijn inderdaad weinig ervaringen waarin de genade zich zo duidelijk manifesteert en incarneert – zowel symbolisch al reëel. Dit is het geval bij de uitwisseling van het ja-woord en in de lichamelijke overgave, de gedeelde maaltijden, de aanvaarde offers. Het gaat om een omkering naar de ander, die eigenlijk be-kering betekent van onze blik op het ik naar een diepere betrokkenheid op die ander, die een agnosticus als Jacques Lacan deed zeggen: “Opdat een koppel op het menselijke vlak standhoudt, moet er wel een God van de partij zijn.”

In de notie van sacrament is de openheid op een goddelijke derde onlosmakelijk verbonden met de openheid op menselijke derden. Sacrament betekent kerkelijk, dus op gemeenschap betrokken. Deze gemeenschapsdimensie is bepalend voor het sacrament van het huwelijk. De liefde als ‘agape’ gaat verder dan het koppel, en deze openheid voor de gemeenschap verdiept tegelijk de echtelijke liefde. Koppels getuigen erover: de band tussen ons is sterker en beter wanneer we ook in relatie staan met anderen.

Besluit

Voor een relatie of huwelijk in duurzaamheid kan gerust gesteld worden dat liefde de centrale waarde is. Maar ze vraagt een dialoog zowel naar binnen als naar buiten, opdat ze zich steeds meer ook op de liefde als agape kan richten, en op andere doeleinden dan zichzelf. Als de liefde haar eigen doel wordt, gaat ze immers in tegen haar eigen natuur. De (huwelijks)relatie is gave en daardoor erop gericht zichzelf te overstijgen in de beweging naar de ander. Ze richt ons op het leven van de ander, van de anderen, van de kinderen, de gemeenschap van de Kerk, de wereld. En juist die openheid is bron van verdieping en leven.

Trees Dehaene

(Bron: Dehaene, T., Voor duurzaamheid is liefde niet genoeg,
 in Mensen Onderweg 102 (2000) 4, 2-7.)

Over passie, ontrouw en duurzame relaties

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictures/_medium/82_small.jpg
afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictures/_medium/81_small.jpg
afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictures/_medium/83_small.jpg

Didactische suggesties

Getuigenissen van jongeren

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/85.jpg

De getuigenissen van jongeren over hun ervaringen met liefde en seksualiteit zijn bedoeld om de leerlingen aan te zetten na te denken en uit te wisselen over verschillende thema’s die met dit onderwerp te maken hebben. De leerkracht kan enkele van de getuigenissen uitkiezen om te bespreken in de klas (afhankelijk van de leeftijd van de getuigende jongeren, het onderwerp dat men wil bespreken,…). Sommige getuigenissen kunnen nogal delicaat zijn om in de klas te bespreken (bv. over seksuele geaardheid, zelfbevrediging, de eerste keer, slechte ervaringen). Hier moet de leerkracht inschatten welke onderwerpen aan bod kunnen komen in bepaalde klassen.

Hieronder worden enkele knooppunten onderscheiden binnen de onderwerpen die in de getuigenissen aangesneden worden. De leerkracht kan het klassengesprek sturen rond deze spanningen:

Relatierijpheid, relatienood (Aischa):

  1. Zoveel mogelijk experimenteren – Wachten op het juiste moment / de juiste persoon
  2. Het kan, dus waarom niet – Het kan, maar het hoeft niet voor mij
  3. Heel vlug een relatie beginnen – De ander eerst beter leren kennen
  4. Liefde is heel belangrijk – Vriendschap is het belangrijkste

Verliefdheid (Erica):

  1. Verlegen worden – Stoer doen
  2. Vervelend gevoel – Heel aangenaam gevoel

Keuzevrijheid (Hans, Rico, Sandra):

  1. Ik kan gemakkelijk nee zeggen – Ik vind het moeilijk nee te zeggen
  2. Als ik iemand afwijs, probeer ik die persoon zo weinig mogelijk te kwetsen – Als je nee zegt, moet je daar hard en duidelijk in zijn
  3. Ik kan me er gemakkelijk over zetten als iemand nee zegt tegen mij – Ik heb het moeilijk om een nee te aanvaarden

De eerste keer, voorlichting (Andy, Annick):

  1. Het is belangrijk je goed te informeren over voorbehoedsmiddelen en veilig vrijen – Voorbehoedsmiddelen verstoren het spontane aspect van seks
  2. Ik kan over liefde en seks praten met mijn ouders – Mijn ouders en/of ikzelf vind(en) het moeilijk om het over liefde en seks te hebben
  3. Ik vind het belangrijk om met mijn ouders te kunnen praten over liefde en seks – Ik vind het niet erg wanneer ik met mijn ouders niet kan praten over liefde en seks
  4. De eerste keer moet perfect zijn – Ik verwacht niet zo veel van mijn eerste keer
  5. Seks drukt de verbondenheid tussen twee mensen uit – Voor mij kan seks ook buiten een (vaste) relatie

Seksueel geweld (Shana):

  1. Als mij iets ergs overkomt, zou ik het meteen aan mijn ouders zeggen – Ik vind het niet eenvoudig om het mijn ouders te vertellen wanneer er iets erg met me gebeurd is
  2. Als je een eerdere slechte ervaring gehad hebt (bijvoorbeeld een aanranding) zou je je vriend(in) daarover moeten vertellen – Het is heel begrijpelijk wanneer je niet kunt praten over een eerdere slechtere ervaring, ook niet tegen je vriend(in)

(Er is ook een in de kijker over dit onderwerp: Voorbij het zwijgen: spreken over seksueel geweld op kinderen en jongeren)

Vriendschaps- en liefdesrelaties (Annick, Keesha, Vanessa):

  1. Als ik moet kiezen tussen mijn lief of een vriend(in), dan kies ik mijn lief – Als ik moet kiezen tussen mijn lief of een vriend(in), dan kies ik de vriend(in)
  2. Een liefdesrelatie zet mijn vriendschappen met anderen vaak onder druk – Ik zorg ervoor dat ik mijn vrienden niet verwaarloos als ik een lief heb

Onbeantwoorde liefde, liefdesverdriet (Annick, Isa, Sasja):

  1. Liefdesverdriet is vaak heel pijnlijk – Ik kan me gauw over een mislukte liefdesrelatie  zetten
  2. Over liefdesverdriet moet je kunnen praten met anderen – Liefdesverdriet moet je alleen verwerken

Poëzie over liefde en seksualiteit

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/86(1).jpg

De gedichten kunnen gebruikt worden om met de klas een poëzieforum te houden. Eén van de leerlingen leest daarbij telkens een gedicht voor, waarop het samen besproken wordt:

  1. Waarover gaat het gedicht? (Zijn er zaken die men niet goed begrijpt?)
  2. Wat spreekt aan in het gedicht? Wat vindt men goed verwoord?
  3. Wat spreekt minder aan? Waar gaat men niet mee akkoord?

Via de bespreking van de gedichten, zullen de leerlingen hun visie over liefde, relaties en seksualiteit op het spoor kunnen komen, uitdiepen en in confrontatie brengen met de visies van anderen.
Op het einde van het forum kunnen de leerlingen eventueel elk een favoriet gedicht kiezen: een gedicht waarin zij zichzelf het best herkennen. Zij proberen uit te leggen waarom dat gedicht hun voorkeur krijgt.

De klas kan een tentoonstelling maken rond liefdespoëzie. Elke leerling kiest een gedicht uit dat hij/zij persoonlijk het mooiste vindt. Dat kan een gedicht zijn uit deze in de kijker, maar de leerlingen kunnen natuurlijk ook zelf een gedicht zoeken (in een poëziebundel of via internet). De bedoeling is om dit gedicht op een creatieve manier te verwerken. Men kan er bijvoorbeeld een kunstwerk rond maken, een filmpje, een collage,… Uiteraard kunnen de leerlingen zelf een gedicht schrijven voor de tentoonstelling.
Een andere mogelijkheid is het organiseren van een poëzievoorstelling, waarbij leerlingen hun eigen en andere gedichten voordragen voor een publiek. De poëzie kan afgewisseld worden met muziek, dans, verhaal,… (Voor deze voorstelling kan men vakoverschrijdend samenwerken met leerkrachten Nederlands, LO, esthetica,…)

Artikels over pornoficatie van de samenleving

De leerlingen lezen de artikels en onderlijnen hierin met welke opvattingen over de seksualiteit in de samenleving en de media ze het eens zijn en met welke helemaal niet. Dit kan de aanleiding vormen voor een debat rond deze thematiek, waarbij bijvoorbeeld de helft van de klas het standpunt inneemt dat er niet zoiets bestaat als de pornoficatie van de samenleving en de andere helft het tegenovergestelde standpunt inneemt. Het is belangrijk dat de leerlingen hierbij op zoek gaan naar gedegen argumenten. Een aantal uitspraken uit de artikels kan men van naderbij gaan bekijken en kunnen eventueel het onderwerp vormen van een stellingengesprek, bijvoorbeeld:

  • Seksclips kunnen leiden tot normvervaging onder jongeren
  • TV-programma’s staan bol van platvloerse seks zonder emoties
  • Het relationele aspect in de seksuele beleving is op het achterplan geraakt
  • Er is een kwetsbare groep die mogelijk wel beïnvloed wordt door porno- en/of geweldgames, omdat ze in een minder stabiele omgeving opgroeien of gedragsproblemen hebben
  • Jongeren weten de draagkracht van hun daden niet in te schatten

Ook over de vraag of de strijd tegen de pornoficatie een aanval is tegen de (seksuele) vrijheid van mensen, kan men debatteren.

In de plaats van een klasgesprek en/of stellingenspel, kan men de leerlingen ook een soort van opiniestuk laten schrijven, waarbij zij zelf hun visie op de rol van seksualiteit in de media en de samenleving en de gevolgen daarvan voor de relatiebeleving weergeven. Voor dit opiniestuk kan men gebruik maken van argumenten uit de krantenartikels zonder ze echter letterlijk over te nemen. Als alternatief kan men de leerlingen ook een reactie laten schrijven op één van de krantenartikels.

Men zou de leerlingen zelf naar voorbeelden van de pornoficatie kunnen zoeken in tijschriften, videoclips, songs, reclame, andere media,… Zij kiezen één bepaalde impuls die ze vanuit deze optiek interessant vinden en schrijven er een commentaar bij, waarin zij hun kritische visie op de pornoficatie verwerken.

Enkele liederen over seksualiteit, relaties en internet

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/18(2).jpg

Intersexual (Ozark Henry)

Vooraleer de klas het lied beluistert, kan er eerst een bordgesprek gehouden worden rond ‘liefde op het internet’. De leerlingen schrijven in enkele trefwoorden op het bord wat liefde (en seksualiteit) en internet met elkaar te maken kunnen hebben.

Achteraf kan men de woorden die de leerlingen op het bord gezet hebben proberen te verbinden met enkele fragmenten uit het lied. Vinden de leerlingen de zaken die op het bord staan terug in het lied? Zijn er verschillen tussen het lied en het bordgesprek? (Zo ja, welke?)

Een andere werkwijze bestaat erin om de leerlingen de woorden die hen aanspreken in het lied te laten overschrijven. Telkens proberen zij ook uit te leggen wat deze woorden voor hen betekenen. Eventueel kunnen de leerlingen ook opschrijven waar zij het moeilijk mee hebben, wat ze niet begrijpen, waar ze niet akkoord mee gaan. Aan de hand van wat de leerlingen neergeschreven hebben, kan een klassengesprek ontwikkeld worden.

Men kan het met de klas ook hebben over de mogelijke betekenissen van de titel van het lied. Bijvoorbeeld:

  1. Het is mogelijk dat de titel verwijst naar de interseksualiteit: het voorkomen van zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtskenmerken bij eenzelfde persoon. (Er is echter weinig te vinden in het lied dat bij deze betekenis aansluit.)
  2. ‘Interseksueel’ kan ook gezien worden als een samentrekking van ‘internet’ en ‘seksueel’. Internet kan met andere woorden een nieuwe vorm van seksualiteit(beleving) creëren. Men kan de leerlingen de vraag stellen of internet inderdaad ons beeld van liefde en seks beïnvloedt en op welke manier (niet).
  3. Het voorvoegsel ‘inter’ verwijst ook naar het wederzijdse, het relationele. (Denk aan de woorden ‘interactive’ en ‘intercourse’ die in het lied zelf gebruikt worden.) De vraag blijft uiteraard hoe wederzijds liefde op het internet kan zijn. Is een echt (diepgaand) contact tussen mensen mogelijk via de elektronische weg?

Wire to wire (Razorlight)

Dit lied biedt meer mogelijkheden om het met de leerlingen te hebben over hun persoonlijke opvattingen over liefde. (Vandaar dat het zeker ook geschikt is om buiten lesverband te gebruiken in een bezinning.) Men kan de leerlingen vragen in hoever zij akkoord gaan met hetgeen dat Razorlight zingt over de liefde. De leerlingen kunnen in twee verschillende kleuren aanduiden op de tekst:

  1. waarin zij hun eigen opvattingen over liefde herkennen, wat zij ervaren als ‘waar’
  2. waarmee ze niet akkoord gaan, waar ze hun twijfels bij hebben

Een klassengesprek biedt een goede insteek om de verschillende visies over liefde die in de klas leven met elkaar in communicatie te brengen.

Nothing really ends (dEUS)

Dit lied vormt een goede impuls om het met de leerlingen te hebben over gebroken relaties (of relaties die op de rand van een breuk staan) en de (on)mogelijkheid van herstel van deze relaties. Nadat men het lied beluisterd heeft, kan men een klassengesprek beginnen rond de titel ervan. Gaan de leerlingen ermee akkoord dat niets ooit volledig gedaan is? Is dat ook zo in de liefde?

Aansluitend bij het lied kan men een stellingengesprek organiseren rond enkele van de onderstaande stellingen. De leerkracht leest telkens een stelling/uitspraak voor, waarop de leerlingen een rode (helemaal niet akkoord), groene (akkoord) of oranje kaart (deels akkoord, deels niet akkoord) kaart kunnen opsteken. In een klassikaal gesprek proberen de leerlingen hun eigen keuze te motiveren en leren zij luisteren naar de beweegredenen van anderen.

Enkele mogelijke stellingen bij het lied zijn:

  1. Verliefdheid is een goede reden om een relatie te beginnen.
  2. Niets meer voelen voor elkaar (het einde van de verliefdheid) is een goede reden om relatie te beëindigen.
  3. Het is niet erg wanneer er soms geruzied wordt in een relatie, maar het is wel erg wanneer er niet meer met elkaar gesproken wordt.
  4. Er zijn weinig koppels die hun hele leven samen kunnen blijven.
  5. Wanneer een relatie op de klippen loopt, is dat meestal de schuld van één van de twee partners.
  6. Eenmaal een relatie gebroken is, valt deze nooit meer te herstellen.
  7. Elke relatie die door beide partners als waardevol werd ervaren, verdient altijd een tweede kans.

Het lied kan ook een aanzet vormen om het met de leerlingen te hebben over hun beeld van de (ware) liefde. De ik- en jij-persoon uit het lied vormen zeker geen ideaal koppel. Er wordt gezongen over ‘mijn leugens’, ‘gescheurde kleren’, ‘gebroken dromen’,… Toch smeekt de zanger zijn geliefde om hun relatie nog een kans te geven. Denken de leerlingen dat de relatie tussen de twee mensen uit het lied de moeite waard is? Herkennen zij iets van hun eigen relatie(s) in dit lied? Wat zijn hun verwachtingen van liefde?

De leerlingen kunnen ook zoeken naar voorbeelden van manieren waarop relaties vandaag voorgesteld worden (in films, reclame, populaire magazines,…). Elke leerling kan een voorbeeld zoeken en dit kort voorstellen aan de rest van de klas. De leerlingen proberen ten slotte zelf een antwoord te zoeken op de vraag welk(e) beeld(en) ze via deze hedendaagse kanalen van liefde en relaties krijgen.

Toelichting bij de liedtekst

In het lied is op een bepaald moment sprake van een film waarin Martin Sheen zwaait naar een meisje. Hier verwijst men naar ‘Badlands’, een misdaaddrama van Terrence Malick uit 1973. In de film speelt Martin Sheen Kit, een 25-jarige jongeman die de vader van zijn tien jaar jongere vriendin Holly (gespeeld door Sissy Spacek) vermoordt omdat deze een eind wil maken aan hun relatie. Het koppel vlucht naar de Badlands van Montana, waarbij Kit onderweg nog heel wat andere moorden begaat.

Enkele citaten over liefde en relaties

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/23(2).jpg

De citaten over liefde en relaties kunnen gebruikt worden voor een stellingenspel (zie didactische suggesties bij het lied ‘Nothing really ends’). Men kan de leerlingen ook enkele stellingen laten uitkiezen die hen sterk aanspreken: dit zijn stellingen waarin zij hun eigen visie omtrent liefde en relaties herkennen. Telkens proberen ze uit te leggen waarom deze stellingen herkenbaar zijn voor hen. De bedoeling is om op deze manier de eigen opvattingen over liefde te (her)ontdekken en te (leren) onderbouwen. Eventueel kunnen de leerlingen ook stellingen kiezen waarmee ze helemaal niet akkoord gaan.

Cartoons over relaties, huwelijk en echtscheiding

De cartoons kunnen aanzetten tot een gesprek in de klas over verschillende onderwerpen:

  1. Welk beeld geven de cartoons over liefde en relaties? Klopt dit?
  2. Hoe staan mensen van vandaag tegenover trouw, duurzaamheid en engagement? Geven de cartoons hier een juiste voorstelling van?
  3. Welke verschillen en gelijkenissen zijn er tussen huwen en samenwonen?
  4. Welke verschillen en gelijkenissen zijn er tussen een hetero- en een homohuwelijk?
  5. Is echtscheiding altijd de beste oplossing? Moet een huwelijk altijd kost wat kost in stand gehouden worden?

Ongehuwd samenwonen: groeien naar een huwelijk?

Men kan enkele stellingen die te maken hebben met het artikel aan bod laten komen in een klassengesprek:

  1. Veel jonge mensen geloven niet meer in ware liefde.
  2. Samenwonen is de beste manier om te weten te komen of een relatie goed zit of niet.
  3. Veel jonge koppels die samenwonen, hopen om ooit te huwen.
  4. Mensen die huwen zijn zekerder van hun liefde dan mensen die gaan samenwonen.
  5. Kinderen van ouders die gescheiden zijn, zullen zelf minder vlug huwen.
  6. De meeste jonge koppels huwen niet uit traditie, maar omdat zij hun liefde voor elkaar willen bevestigen met een ritueel.
  7. Om te kunnen huwen voor de kerk, moet minstens één van de partners christelijk-gelovig zijn.

Het klassengesprek kan als volgt verlopen. De leerlingen krijgen elk een groene, oranje en rode kaart. De leerkracht leest een stelling voor en de leerlingen steken een kaart op. (Groen = akkoord, rood = niet akkoord, oranje = gedeeltelijk akkoord en gedeeltelijk niet akkoord.) Daarna lichten de leerlingen hun keuze toe en treden zij in gesprek met elkaar.

Men kan twee kolommen maken op het bord en daarin de redenen opsommen waarom jongeren wel (eerste kolom) of niet (tweede kolom) kiezen om samen te wonen. Redenen kan men zoeken in het artikel, maar de leerlingen zullen er hoogstwaarschijnlijk nog meer kunnen vinden.
Men kan ook in twee kolommen schrijven waarom jongeren er vandaag al of niet voor kiezen om te huwen. De leerlingen nemen de kolommen over in hun nota’s.

Enkele films over jongeren, relaties en seksualiteit

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/19(1).jpg

De films behandelen verschillende deelaspecten van het relationeel-seksuele. Afhankelijk van het thema waarop men wil ingaan, kan men een film uitkiezen (coming-of-age, relatieproblemen, seksuele identiteit,…) om met de klas te bespreken.
Enkele mogelijke vragen ter bespreking zijn:

  1. Hoe gaan de (hoofd)personages om met hun eigen seksualiteit?
  2. Welke liefdesrelaties zijn er in de film? (Omschrijf de liefdesrelaties tussen de verschillende personages in enkele zinnen.)
  3. Welke verantwoordelijkheden, opgaven,… brengt de liefde met zich mee? Hoe gaan de personages daarmee om?
  4. Welke gaven brengt de liefde? Worden deze gaven erkend?
  5. Zijn er bepaalde zaken/mensen die de liefde in de weg staan? Zo ja, welke?
  6. Wie/wat helpt de geliefden? Op welke manier?

Een andere mogelijkheid is om de klas in groepjes te verdelen en elk groepje een film te laten uitkiezen. (De leerlingen kunnen kiezen uit de films van deze in de kijker of kunnen ook zelf een film zoeken die te maken heeft met relaties en seksualiteit.) Het groepje bekijkt deze film samen en bespreekt de film (aan de hand van de vragen hierboven).
Daarnaast kiezen de groepjes ook een fragment uit dat hen erg aangesproken heeft en dat volgens hen een hoogtepunt vormt in de film. Nadat zij de film kort voorgesteld hebben aan de rest van de klas, leiden ze het fragment in en laten zij dit zien aan de klasgroep. Eventueel stellen de groepjes ook enkele vragen op om dit fragment klassikaal te bespreken.

De leerlingen kunnen ook een populaire tv-serie of soap onder de loep nemen. Van één personage uit deze serie bespreken ze zijn/haar liefdesleven:

  1. Wordt dit realistisch voorgesteld? Is het herkenbaar?
  2. Is dit personage een voorbeeld? (Heb je er bewondering voor of net niet?)
  3. Zou je graag de vriend(in) (het lief) van dit personage zijn? Waarom (niet)?
  4. Moest je een goede vriend(in) zijn van dit personage, wat zou je hem/haar dan zeggen?

Citaten uit 'Islam, liefde en seksualiteit' (Abdulwahid van Bommel)

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/32(3).jpg

Volgende vragen en opdrachten kunnen helpen om de bespreking van de citaten uit ‘Islam, liefde en seksualiteit’ te verdiepen.

Citaat 1:

  1. Waaraan denken de leerlingen wanneer zij het woord ‘maagd’ horen? (Wordt dit spontaan geassocieerd met vrouwelijke maagdelijkheid of gaat men er vanuit dat zowel vrouwen als mannen maagd kunnen zijn?) De leerlingen kunnen hun associaties bij het woord ‘maagd’ eerst op het bord zetten, waarna dit klassikaal nabesproken kan worden.
  2. Volgens van Bommel is er een overeenkomst in de seksuele moraal van de jongerencultuur en de seksuele moraal in moslimkringen. Waaruit bestaat die overeenkomst? Klopt dit?
  3. Herkennen de leerlingen de dubbele standaard (of dubbele moraal) waarover Abdulwahid van Bommel schrijft? Is dit iets waar zij zelf mee te maken krijgen? Oordelen ze zelf (bewust of onbewust) volgens deze dubbele standaard?

Citaat 2:

  1. In dit citaat spreekt van Bommel over een belangrijk verschil in de seksuele moraal van de westerse cultuur en die van de islam. Over welk verschil gaat het?
  2. Ga je akkoord met van Bommels kritiek op de westerse moraal?
  3. Voorlichtingscampagnes die gericht zijn naar allochtone, islamitische jongeren zouden niet veel effect hebben. Hoe komt dit volgens van Bommel? (Zeker hier is het belangrijk om moslimleerlingen aan het woord te laten. Herkennen zij dit probleem waarover van Bommel schrijft?)
  4. Hebben enkel moslims er nood aan om seksuele voorlichting te verbinden aan het bespreekbaar maken van waarden? Is seksuele opvoeding die zich beperkt tot het bespreken van de biologische kant van de zaak voldoende voor jongeren van vandaag?

Citaat 3:

  1. Men kan een gesprek houden over wat ‘trouw zijn’ inhoudt. De leerkracht kan verschillende voorbeelden van situaties geven en de leerlingen geven aan of zij vinden dat de trouw hier geschonden wordt of niet. Enkele voorbeelden van situaties zijn:
    1. De waarheid achterhouden.
    2. Met een ander kussen.
    3. Gevoelens hebben voor iemand anders.
    4. Je partner niet steunen wanneer hij/zij het moeilijk heeft.
    5. Alleen naar een feestje gaan (zonder je partner).
    6. Je partner niet vertrouwen.
    7. Weinig tijd doorbrengen met je geliefde.

Voor veel leerlingen zal trouw niet enkel een seksueel, maar ook een emotioneel-relationeel aspect hebben. Eventueel kan de leerkracht de leerlingen de vraag stellen of trouw ook een rol speelt in vriendschapsrelaties.

Bijbeltekst: de bruiloft te Kana

Men kan een eindopdracht verbinden aan deze Bijbeltekst. De leerlingen lezen het verhaal van de bruiloft te Kana en proberen hun interpretatie van dit verhaal te verbinden met wat hen bijgebleven is uit de lessen. Enkele richtvragen zijn:

  1. Wat betekent het dat de wijn op raakt?
  2. Wat is ‘water veranderen in wijn’?
  3. Is het verkeerd om de beste wijn het eerste uit te schenken?

De leerlingen kunnen het hedendaagse verhaal over een bruiloftsfeest in verband brengen met het evangelieverhaal van de bruiloft te Kana. Wat zijn de gelijkenissen en verschillen tussen beide verhalen? Welke boodschap(pen) kan men uit deze verhalen afleiden?

Op de volgende webpagina vindt men linken naar verhalen en sprookjes uit de hele wereld die te maken hebben met het huwelijk. De leerlingen kunnen een verhaal uitkiezen en bespreken welke visie op liefde en relaties uit dit verhaal blijkt. Ook hun eigen (positieve en minder positieve) kritische noten kunnen hierbij een plaats krijgen: http://www.beleven.org/verhalen/thema/trouwen

Tekst: 'Voor duurzaamheid is liefde niet genoeg'

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/36(2).jpg

Bij de gehele tekst

De leerlingen kunnen in drie kleuren onderstrepen in de tekst:

  1. wat zij mooi en inspirerend vinden
  2. waar ze niet mee akkoord gaan
  3. wat ze niet begrijpen, waar ze vragen bij hebben

Aan de hand hiervan kan het gesprek over de tekst in de klas ontwikkeld worden.

Bij de inleiding

Met de klas kan stilgestaan worden bij het onderscheid tussen:

  1. duurzaamheid en trouw (zie beginsituatie: ‘hedendaagse liefdesopvattingen’)
  2. verliefdheid en liefde

Gaan de leerlingen akkoord met de titel van de tekst? (‘Voor duurzaamheid is liefde niet genoeg’) Wat is het verschil tussen liefde en duurzaamheid? (Gaat liefde altijd samen met duurzaamheid?)

Bij ‘Persoonlijke inzet’

In de tekst wordt toegelicht in welke elementen van de huwelijksrelatie koppels moeten investeren:

  1. Kunnen deze elementen ook belangrijk zijn voor koppels die samenwonen?
  2. Welke elementen zijn volgens de leerlingen belangrijk in een relatie? Denken zij nog aan andere elementen dan degene die in de tekst genoemd worden?
  3. Welke elementen vinden de leerlingen moeilijk, (nog) te hoog gegrepen, of zijn voor hen persoonlijk misschien geen streefdoel?

Bij ‘Relationele voorwaarden’

Men kan de volgende vragen bespreken met de leerlingen:

  1. Is verlangen voldoende in een relatie? Kan een relatie zonder verlangen?
  2. Hoe belangrijk is het om te vergeven? Moet je elkaar altijd vergeven?
  3. Is “Ik geloof in jou” inderdaad belangrijker dan “Ik hou van jou”?
  4. Hoe verhouden ‘eros’ en ‘agape’ zich tot duurzaamheid in een relatie?

Bij ‘Openheid voor de transcendente dimensie’ en het besluit

  1. Kunnen derden ook een rol spelen voor ongehuwde koppels die al dan niet samenwonen?
  2. Wat zijn de belangrijkste verschillen tussen huwenden en samenwonenden (bijvoorbeeld met een samenlevingscontract)? Wat zijn de gelijkenissen?
  3. Wat is het verschil tussen een contract en een verbond?
  4. Waarom is het huwelijk een sacrament? Waarom kan het huwelijk het eerste sacrament genoemd worden?
  5. Wanneer is er sprake van een overstijgende dimensie in een liefdesrelatie?

Over passie, ontrouw en duurzame relaties

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/43.jpg

De onderstaande stellingen kunnen stuk voor stuk weerlegd worden aan de hand van het interview uit De Bond. De leerlingen bespreken in groepjes van twee waarom Karlijn Demasure niet akkoord gaat met de stellingen. Zij noteren dit ook. Daarna wordt het groepswerk klassikaal overlopen en is er ruimte voor de mening van de leerlingen via klassengesprek.

Men kan ook anders te werk gaan en de leerlingen eerst individueel laten opschrijven wat hun eigen mening is over de uitspraken. Daarna wordt het interview gelezen en bespreken de leerlingen (in groepjes en achteraf in de klas) wat het standpunt van Karlijn Demasure is. In de klassikale nabespreking kunnen de leerlingen aangeven of zij akkoord gaan met Karlijn Demasure en of het interview hun eigen visie op de uitspraken veranderd heeft.

De stellingen zijn:

  • Als je wil weten of je van iemand houdt, moet je op je gevoel afgaan.
  • Als de passie voorbij is, is ook de liefde voorbij.
  • Liefde is blind voor de fouten en gebreken van de ander.
  • Seks is een basisbehoefte, zoals eten en drinken.
  • Als je verliefd wordt op een ander, maak je beter een eind aan je relatie.
  • Je bent ontrouw als je je huidige vriend(in) niets vertelt over je vorige relaties.
  • Als je elkaar graag ziet, is het niet moeilijk om elkaar telkens weer te vergeven.
  • Als er een scheiding in de lucht hangt, is er geen enkele manier waarop deze voorkomen kan worden.
  1. Beginsituatie
  2. Hermeneutische knooppunten
  3. Leerplan
  4. Achtergrondinformatie
  5. Lesimpulsen
  6. Didactische suggesties
^ bovenkant pagina

Reacties op deze pagina

Zeer bruikbaar! Echt een hulp voor een beginnend leerkracht die op een moderne wijze wil omgaan met het leerplan

Prima in de kijker, degelijk uitgewerkt en heel erg bruikbaar !

Over Thomas

Thomas is een interactief platform voor actieve samenwerking tussen alle leerkrachten (r.-k.) godsdienst van alle onderwijs- netten in Vlaanderen.

Partners

IDKG VSKO Faculteit Theologie en Religiewetenschappen logo

Omslagfoto door Duca

session