Rouwen op school

Een goede begeleiding van rouwende leerlingen op school kan ervoor zorgen dat deze leerlingen niet geïsoleerd raken, geen vertraging oplopen in hun schoolloopbaan en niet terechtkomen in een gecompliceerd rouwproces.Een gepaste omkadering maakt dat ook leerlingen met een litteken kunnen uitgroeien tot sterke volwassenen.

'Rouw op school' probeert u en de leerlingen steunend en ondersteunend nabij te zijn wanneer de dood zich aandient op school.'Rouw op school' biedt achtergrondinformatie over de eigenheid van rouwprocessen bij autochtone jongeren en bij migrantenjongeren.
Een uitgewerkt draaiboek helpt de school, de leerkrachten en de leerlingen bij elk aspect van het rouwproces.De algemene werkvormen die voorgesteld worden, leren de leerlingen omgaan met rouw en verdriet.Curatieve werkvormen kunnen op school heel nuttig zijn in een rouwgroep.
Daarnaast biedt 'Rouw op school' nog een waaier aan didactisch en meditatief materiaal.

Deze informatie vervangt natuurlijk geenszins een goede plaatselijke begeleiding met alle betrokken partijen, maar hoopt daartoe wel een aantal nuttige instrumenten en perspectieven aan te reiken.

De beschrijving van rouw in 'taken' geeft duidelijk aan dat de rouwende zelf het belangrijkste werk moet doen. De term rouwarbeid maakt duidelijk dat iemand die een dierbare verloren heeft, werk moet verzetten om hiervan te herstellen.

Als iemand sterft, is er altijd een gevoel van ontkenning. De eerste taak is te komen tot het besef dat de overledene werkelijk dood is en niet zal terug komen. Dit betekent ook dat hereniging niet mogelijk is. Het gaat niet alleen om een rationele aanvaarding van de dood, maar ook om een emotionele aanvaarding. Deze aanvaarding vraagt tijd. Het is een moeizaam proces van het erkennen van het verlies.

Een laatste groet brengen kan helpen om de realiteit van het verlies onder ogen te zien.

De tweede taak is het herkennen en ervaren van de pijn van het verlies. Er is geen weg om de pijn heen. De enige weg is recht door de pijn heen te gaan. Om het rouwwerk te kunnen doen, gaat men doorheen de fysieke en emotionele pijn die met het verlies verbonden is. Niet iedereen beleeft de pijn even intensief. Mensen die deze pijn proberen te onderdrukken (alcohol, medicijnen), lopen later het risico om een depressie te ontwikkelen.

Men helpt rouwenden in het opnemen van de tweede taak als men de confrontatie met de pijn niet voortdurend vermijdt, maar mensen de kans geeft de pijn te ervaren in een zorgzame omgang met een meelevende omgeving.

De derde taak is zich aanpassen aan een nieuw leven zonder de overledene. Iedereen moet deze taak doormaken, maar ze is voor iedereen verschillend. Het verschil wordt bepaald door de relatie die men met de overledene had en welke rollen hij vervulde. Deze aanpassing betekent niet altijd alleen maar een vervanging zoeken voor bepaalde functies en taken. Het kan ook een statusverlies betekenen.

Men helpt de rouwende met deze derde taak door telkens opnieuw te luisteren hoe hij zich probeert aan te passen aan deze nieuwe situatie en welke moeilijkheden dat met zich meebrengt.

De kinderen verkennen in deze taak hoe het leven nu verder moet. De eerste periode zijn er voortdurend gebeurtenissen die kinderen confronteren met het verlies: de verjaardag van mama, moederdag, eerste kerst zonder mama,…Verder leven zonder dat mama lichamelijk aanwezig is, is een zware taak. Hoe zwaar deze taak is, hangt af van de relatie die de kinderen met de overleden mama hadden. Kinderen moeten nu verder zonder hun lieve mama. Dit betekent dat ze dingen die ze vroeger altijd samen deden met hun mama, nu alleen moeten doen. Bijvoorbeeld: Wie gaat met mij mee naar de voetbal? Wie gaat met mij een beha kopen?

Mama die overleden is, had bepaalde rollen en functies. Zij die zorgde, kookte, waste, streek, knuffelde, luisterde,…is weg. Wie neemt dat nu over? Gaat papa meer zorgtaken op zich nemen en meer knuffelen? Misschien moeten kinderen meer gaan meehelpen in het huishouden nu papa het alleen moet doen. Dat betekent nieuwe vaardigheden ontwikkelen om het verlies te compenseren.

Geleidelijk ontdekken de kinderen dat ze meerdere soorten verlies hebben. Vriendinnen komen niet meer zo graag langs, een deel van het inkomen is weggevallen, soms haken familie en vrienden af.

Kinderen beseffen plots dat ze zich mama's stem niet meer herinneren. Men kan de herinnering levend houden door gebruik te maken van videobanden, foto's, brieven,…Herinneringen zijn in deze rouwtaak belangrijk. Rouwen is het herbeleven van herinneringen zowel de leuke als de minder leuke. Zowel op school als thuis kan je op bepaalde dagen extra aandacht besteden aan herinneringen. Rituelen kunnen daarbij helpen. Bijvoorbeeld: 'Op de overlijdensverjaardag van mama gaan we eerst samen naar de jaarmis, daarna legt papa een roos op het graf van mama en ik maak een tekening voor mama die ik dan altijd op het graf mag leggen'. Kinderen willen herinneringen een plaats geven in hun leven, dat kan door belangrijke voorwerpen (een juweel van mama) te bewaren.

Hoe kinderen met deze rouwtaak helpen?

Bij deze taak is het goed om naar de kinderen te luisteren en hen telkens weer op verhaal te laten komen. Een aangename manier om met herinneringen bezig te zijn, is het maken van een herinneringsboek. Kinderen plakken in dit boek foto's van papa, schrijven anekdotes over papa, plakken brieven in van papa, bewaren hierin de rouwbrief en reacties die ze gekregen hebben. Een variant van een herinneringsboek is een bewaardoos maken samen met je kinderen. Als de stervende ouder iets aan de kinderen kan meegeven in woorden of in de vorm van een voorwerp, heeft dat een blijvende waarde.

Als volwassene moet je je kinderen het perspectief geven dat er een moment gaat komen dat het verlies niet meer allesoverheersend gaat zijn. Ze worden dan 's morgens wakker en denken niet onmiddellijk aan papa, die er niet meer is. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat de kinderen papa vergeten zijn. Vergeten doen ze hem nooit.

Als volwassene moet je een middenweg zoeken waarin de overledene regelmatig ter sprake komt. Doodzwijgen is niet goed, maar het andere uiterste is evenmin goed voor kinderen.

Bij het overlijden van een ouder, komt het vaak voor dat jongeren de taken en verantwoordelijkheden van de ouder overnemen. Het is niet goed dat de zoon de plaats van de papa gaat innemen. Dat is teveel gevraagd. Jongeren moeten ondanks het verlies van hun papa jong kunnen zijn met verantwoordelijkheden die bij hun leeftijd passen. Dit wil niet zeggen dat ze geen extra taakjes mogen doen.

Door het overlijden van een ouder is de omgeving van de jongere veranderd. Door het verkennen van die nieuwe omgeving, leert de jongere verder te leven zonder de lijfelijke aanwezigheid van de ouder. Het is niet verstandig om de jongere te overtuigen om al de banden met de overledene op te geven. Met de dood stopt het leven, maar niet de relatie die men met deze ouder had.

Curatieve werkvormen, rouwtaak 3

De vierde rouwtaak bestaat erin zich emotioneel los te maken van de overledene en de emotionele energie in andere relaties en dingen te investeren. Veel nabestaanden hebben het gevoel dat dit loslaten een vorm van ontrouw is aan de overledene. Nabestaanden die deze taak niet afwerken, zijn niet in staat om van anderen te (durven) houden.

Een rouwproces is voltooid als de vier taken zijn afgewerkt. Een afgewerkt rouwproces is merkbaar als men terug kan genieten van alledaagse dingen, de problemen van het leven terug aankan en men minder in beslag genomen wordt door het verdriet. Het eindresultaat van verwerking is de integratie van het verlies en niet het vergeten van het verlies.

Kinderen staan voor de taak de overleden mama een plaats te geven in hun emotionele leven. Dit betekent verder leven met de dode in het hart. De overleden mama is op deze manier heel dicht bij het kind en kan op deze manier haar kracht doorgeven aan het kind. Sommige kinderen hebben het gevoel dat de overleden mama er is op momenten dat dat nodig is. Wanneer kinderen de aanwezigheid van de overleden mama voelen, is er een verbinding tot stand gebracht en komt er ruimte vrij voor nieuwe dingen en relaties.

Hoe kinderen met deze rouwtaak helpen ?

Ook na lange tijd blijft het belangrijk om te luisteren naar kinderen, hoe vaak ze het verhaal ook al verteld hebben. Kinderen moeten zich veilig blijven voelen om altijd weer hun gevoelens te kunnen uiten.

Het leven gaat verder zonder de overleden papa, toch blijft het belangrijk om zijn naam te blijven noemen en herinneringen op te halen. Als het de gewoonte is om samen in een gezin te bidden, kan men regelmatig eens voor papa bidden.

Ook al heeft mama een nieuwe partner, de overledene is en blijft de papa; dat gevoel mag het kind niet ontnomen worden.

Curatieve werkvormen, rouwtaak 4

Rouw is als een schaduw die men meedraagt en af en toe torenhoog voor het kind staat. Het gemis komt steeds terug. Als kinderen naar de universiteit gaan, als ze trouwen, als ze kinderen krijgen,…Toch kunnen kinderen op een gezonde manier met het rouwen bezig geweest zijn zodat ze weer min of meer verder kunnen met leven. Dit kan je zien als kinderen weer kunnen genieten van de dagelijkse dingen, als ze de problemen van het dagelijkse leven weer aankunnen en minder in beslag genomen worden door hun verdriet.

Rouwen is een totale pijn. De pijn overrompelt en palmt de mens totaal in. Er is geen dimensie in het bestaan of ze wordt er radicaal door aangetast. De rouwende mens lijdt op fysisch vlak, maar ook op emotioneel, sociaal en spiritueel vlak. Pubers zien de dood anders dan volwassenen. Hun visie op de dood beïnvloedt de verschillende pijnen.Vooraleer de psychische, sociale, fysische en spirituele pijn te omschrijven, is het zinvol na te gaan wat men onder rouw verstaat.

Wat is rouw?

De dood van een ouder wordt gezien als de belangrijkste verlieservaring die een puber kan meemaken. In het reine komen met dit verlies is een zeer moeilijk proces. Houden van en rouw zijn twee kanten van dezelfde medaille. Het rouwen van pubers is een worsteling met een onbegrijpelijk en pijnlijk verlies.

Het verwerken van het verlies kost tijd en vraagt veel energie. Het is hard werken. Dit werk is de rouwarbeid. Rouwen is een proces waarin de puber het verlies een plaats geeft, het gaat van pijn zijn en pijn hebben. Rouwen betekent veel verdriet en pijn hebben. Rouw is veelvormig. Niet iedereen rouwt op dezelfde manier en in hetzelfde tempo. Pubers rouwen in dezelfde mate als volwassenen maar tonen hun verdriet en rouw op een andere manier. Pubers reageren eerst als pubers dan als volwassenen.

Pubers rouwen en geven verlies een plaats op voorwaarde dat volwassenen hen daarbij helpen. Als het om het verlies van een ouder gaat, staat de partner voor een dubbele en bijzonder zware taak om het eigen rouwproces aan te gaan en tevens de kinderen te ondersteunen.

Hoelang rouwen pubers? Dit verschilt van puber tot puber. Door het overlijden van een ouder, heeft een puber een litteken. We kunnen dit litteken niet uitwissen, ongedaan maken. Het litteken zal meegroeien voor altijd. Het zal onderhevig zijn aan warmte en koude. De golven van intens verdriet en pijn zullen in de loop der jaren afnemen. Het verdriet zal minder hevig worden en zich meer spreiden over de dagen. Maar het litteken blijft. Er zal altijd een 'voor en na' blijven. Pubers leren ermee leven, raken eraan gewoon, maar hun huid en hart zullen altijd de littekens van de verwondingen blijven dragen. Na verloop van jaren slagen ze erin om de overleden papa/mama een plaats te geven in hun hart en de draad van het eigen leven weer op te nemen. Al zullen er momenten komen waarop het verlies van papa weer torenhoog voor hen staat.

Onderstaande suggesties zijn bedoeld voor elke leerkracht. Toch komt uit het empirisch onderzoek naar voor dat rouwende leerlingen begeleiden vaak de taak is voor de godsdienstleerkracht. Toch lijkt het wenselijk dat niet enkel de godsdienstleerkracht de rouwende leerling nabij is. Rouwende kinderen hebben het moeilijk. Als een leerkrachtenteam deze leerlingen samen helpt dragen, wordt het voor de rouwende leerlingen dragelijker.

Enquête leerkrachten

• Iedereen rouwt op zijn manier, rouw kan lang duren. Ga er niet te vlug vanuit dat het rouwproces over is.
• Ga de ontmoeting met de rouwende niet uit de weg. Je steun is belangrijk. Ben je er bewust van dat de rouwende leerling onredelijk en vreemd kan reageren.
• Blijf aandachtig luisteren, ook al hoor je het verhaal voor de tiende keer.
• Heb begrip als de leerling tussen het overlijden en de uitvaart naar school wil komen. Hij/zij zoekt een veilige en vertrouwde plek, even weg van de droevige sfeer.
• Het sturen van een kaartje naar de leerling, een huisbezoek waar de leerling centraal staat, aanwezigheid bij de uitvaart, zijn belangrijk voor de rouwende leerling.
• Bespreek met de leerling hoe hij na de uitvaart terug komt in de groep.
• Bereid de klasgroep voor op de terugkomst.
• Erken als leerkracht het verlies van het kind, deze erkenning is nodig om de verbinding met de school weer te maken.
• Vaak is de verdrietige ouder niet in staat om het kind te ondersteunen. De leerkracht kan dan als vertrouwenspersoon heel belangrijk zijn.
• Steun de rouwende leerling door regelmatig individueel met hem te praten.
• Door op een subtiele manier aandacht te geven en respect te tonen, weet de rouwende leerling zich erkend en herkend.
• Let op signalen van de rouwende leerling, die krijg je soms onverwacht in het spel. Ga in op signalen of begin er zelf over. Vraag af en toe hoe het gaat.
• Besteed op bepaalde momenten expliciet aandacht aan het overlijden: vader-/moederdag
• Zorg dat de rouwende leerling bij je terecht kan. Veroordeel het gedrag niet, maar bied de leerling de veiligheid om het verdriet op een aanvaardbare manier te uiten.
• Schrik niet als de kleuter spelletjes speelt met de dood als thema. Op deze manier probeert de kleuter het verlies een plaats te geven.
• De jonge mens in rouw wil feesten, muziek beluisteren, gek doen. Hij/zij heeft dit nodig om te kunnen ventileren. Veroordeel deze leerling niet als je ze de week na het overlijden tegenkomt op een fuif.
• Het is als leerkracht niet nodig om steeds over de dood met deze leerling te praten, wat wel belangrijk is dat je regelmatig samen praat.
• Geef niet te pas en te onpas goede raad. De rouwende voelt zich dan niet begrepen.
• Luister naar de vraag achter de vraag, leef je in in hun wereld en spreek hun taa1.
• Geef de rouwende leerling ruimte om te huilen, om opstandig te zijn. Hevige huilbuien zijn een signaal. Een signaal dat zegt: zie me, troost me, help me.
• Realiseer je dat een kind dezelfde gevoelens heeft als een volwassene, maar het uit ze op een andere manier.
• Dwing een kind niet om te praten.
• Vertel nooit aan een kind dat het zich sterk moet houden en niet moeten huilen.
• Moedig de puber aan te praten met zijn/haar vrienden of vriendinnen.
• Stimuleer collega's om aandacht op te brengen voor deze rouwende leerling.
• Let op alarmerende signalen die kunnen wijzen op abnormale rouw.
• Laat het kind weten dat verdriet heel lang kan duren en nooit verdwijnt.
• Maak goede afspraken met het rouwende kind.
• Zorg voor een ruimte in de school waar iemand met verdriet zijn/haar verhaal kan doen.
• Maak geen uitzonderingspositie voor een kind in rouw. Het liefst blijft een kind tot de groep van zijn leeftijdsgenoten behoren. Specifieke voorrechten en nadrukkelijke uitzonderingen kunnen maken dat het kind wordt beschouwd als niet meer echt behorend tot de groep. Men moet extra aandacht, begrip en warmte geven en de eisen temperen die men aan een leerling in rouw stelt.”
• Zorg voor erkenning van verdriet en voor hartelijke aanwezigheid, maar zorg wel dat de jongere als lid van de groep blijft functioneren.

Willen we jongeren goed begeleiden voor en na het overlijden van een ouder, vraagt dit een open en eerlijke communicatie. Het is belangrijk de gevoelens van jongeren te erkennen en ruimte aan kinderen te geven om hun gevoelens te uiten. Jongeren zullen het rouwproces beter doorlopen als ze rustig afscheid hebben genomen. De parochiepriester, godsdienstleerkracht of pastor kan de rouwende jongeren begeleiden in hun geestelijke crisis. Ze helpen mee het verdriet dragen van deze jongeren door nabij te zijn en de schoolgemeenschap op te roepen om troostend aanwezig te zijn.

Dit deel beperkt zich tot de rouw bij de moslims en de vluchtelingen.

In tegenstelling tot de vluchtelingen zijn de meeste moslimjongeren in Vlaanderen, jongeren van de tweede of derde generatie. Dit betekent dat verhuizing, in tegenstelling tot de vluchtelingen, geen invloed meer heeft op hun rouwproces. Wel blijft de islam een grote rol spelen in hun leven. Deze jongeren leven in twee culturen wat het rouwproces beïnvloedt.

Inleiding

Naargelang de godsdienstige overtuiging en cultuur beleven jongeren de dood op een andere manier. De cultuur of achtergrond van jongeren bepaalt in hoeverre ze laten zien dat ze pijn hebben. De cultuur speelt ook een belangrijke rol bij het invullen van de rouwtaken. In bepaalde culturen wordt van mensen verwacht dat ze ingetogen huilen maar in andere culturen wordt dan weer verwacht dat ze heftig huilen. De cultuur geeft bijna altijd betekenis aan het overlijden en heeft zo invloed op de aard van de reacties en het verwerkingsproces. Elke cultuur heeft zijn eigen rituelen. Ze zijn meestal bedoeld om de overgang van de ene levensfase naar de andere gestalte te geven. Deze rituelen bevestigen niet alleen de onderlinge relaties van een gemeenschap, maar helpen de nabestaanden met de rouwverwerking. Wil men migrantenleerlingen of vluchtelingen begeleiden in hun rouwproces, dan is kennis over hun rouwrituelen belangrijk.

Over het algemeen zijn rouwrituelen in andere godsdiensten rijker en meer uitgewerkt dan onze katholieke rituelen op de dag van vandaag. Bovendien beslaan ze een langer traject en is er een duidelijk afgelijnde fase waarin de rouw officieel wordt afgesloten.

De moslims in Vlaanderen zijn voornamelijk afkomstig uit Marokko en Turkije, elk met een eigen culturele identiteit. Ze vormen een heterogene bevolkingsgroep met verschillen in culturele tradities en geloofsopvattingen. Het is vandaag niet meer zo duidelijk in hoeverre de moslims het geloof naleven. Maar bij de rite de passages, waaronder het begraven, voldoen vrijwel alle moslims aan de islamitische rituele voorschriften, ongeacht de mate van hun gelovigheid.

De moslims kennen naast de officiële islam tal van aanvullende religieuze opvattingen en volksgebruiken, die per land en streek kunnen verschillen. Deze komen met name tot uiting bij de rituelen rond dood en begraven. Wat voor de ene groepering vanzelfsprekend is, geldt soms voor de andere als taboe.

Veel moslims bezoeken het graf tijdens de rouwperiode op de zevende en veertigste dag. Bij het graf worden gebeden uit de koran gelezen. Sommigen gaan wekelijks naar het graf, meestal op donderdag en vrijdag. Vooral tijdens de ramadan en het offerfeest bezoeken veel moslims de begraafplaats. Vrouwen mogen het graf meestal niet tegelijk met mannen bezoeken.

Ook bij moslimjongeren helpt het aanwezig zijn en afscheid nemen van de stervende bij de verliesverwerking. Als jongeren voor hun stervende ouder hebben kunnen bidden, helpt dit om het overlijden te accepteren. Door te bidden bewerkstelligen ze dat de overleden ouder het nog beter krijgt in het paradijs. Net als christenen geloven moslims dat hun dode ouder naar de hel of naar de hemel (bij moslims het paradijs) gaat.

• Laat merken dat religie een belangrijke steun kan zijn en spreek hier met de jongere over.
• Gebruik informatie van sleutelfiguren of ga bijvoorbeeld op zoek naar andere achtergrond-informatie.
• Er kunnen regels gelden met betrekking tot het uiten van rouw die voor anderen onbekend zijn. Ga niet in tegen wat er thuis gebruikelijk is, zonder met de jongere te overleggen.
• Laat de jongere kiezen met wie hij wil praten.
• Adviseer de jongere om een dagboek bij te houden. Zo kan een jongere die niet met anderen kan of wil praten toch zijn/haar gevoelens kwijt.
• Ga samen met de jongere na of hij/zij voldoende mogelijkheden heeft voor het zoeken van afleiding.
• Houd er rekening mee dat de taken van de jongere in het huishouden verzwaard zijn na het overlijden van een ouder. Probeer zowel de jongere als zijn familie te laten inzien dat er een balans moet zijn tussen de verantwoordelijkheden van een jongere voor zijn familie en die van zijn eigen leven.
• Breng de jongere in contact met lotgenoten als zij dat willen.
• Scholen met veel vluchtelingenleerlingen moeten voorbereid zijn op indringende verhalen. Zij hebben best kennis van trauma's en rouw in andere culturen.
• Probeer zware gesprekken af te wisselen met lichtere momenten waarbij de jongere over positieve herinneringen kan verhalen.
• Vraag of leerkrachten en leerlingen welkom zijn bij de uitvaart.
• Laat de ouder weten dat de school kan helpen bij de begeleiding van de jongere; doe dit echter altijd in overleg met de jongere en zijn ouder of verzorger.
• Neem regelmatig contact op met de verzorger van de leerling-vluchteling om de begeleiding zo goed mogelijk af te stemmen.
• Een leerkracht moet duidelijk maken dat een jongere bij hem of haar terecht kan als hij/zij wil praten over zijn/haar problemen rond de dood van de ouder. Laat het van de jongere afhangen of hij/zij hierover wil praten, maar bied hier voldoende gelegenheid voor.
• Wijs de jongere op informatie in boeken, op internet, bij sleutelfiguren als hij/zij behoefte heeft aan informatie over bepaalde culturele gebruiken of rouw.

Welke cultuur of achtergrond kinderen ook hebben, wanneer ze te maken krijgen met het verlies van iemand die belangrijk voor hen is, doet dat pijn. De beleving door vluchtelingen- en migrantenjongeren en hun emotionele behoefte aan ondersteuning lijken grotendeels overeen te komen met die van Belgische jongeren. Verdriet en andere emoties zijn universeel. Wel bepalen culturele codes en religieuze voorschriften de wijze waarop die geuit mogen worden. Er zijn een aantal belemmeringen in de verlieservaring bij migranten- en vluchtelingenkinderen. Deze belemmeringen lijken gecompenseerd te worden door de rijkdom aan rituelen die in veel migrantengroepen aanwezig zijn. Ook blijkt dat culturen in transitie zijn. Gebruiken worden aangepast, rituelen krijgen een andere vorm. Kinderen en jongeren zijn in staat om de verschillende leefwerelden waarin ze zich bevinden, ook op deze moeilijke momenten met elkaar te verbinden.

Het erkennen van het verlies is geen evidente taak. Er is een groot verschil tussen het "weten" en het "voelen". Een duidelijk voorbeeld hiervan is een kind dat zegt: "Ik weet wel dat mama dood is, maar...". Er is enerzijds de werkelijkheid en anderzijds de hoop, de fantasie, kortom de eigen belevingswereld.
Kinderen en jongeren zijn pas in staat het verlies te erkennen als ze de pijn hiervan kunnen doorvoelen.

Een kind of jongere uit zijn ontspoorde emoties vaak in signaalgedrag (woede, hyperventilatie,...). Signaalgedrag is gedrag dat niet 'gewoon' is, het zijn ontaarde gevoelens.
Rouwreacties manifesteren zich op verschillende vlakken. Op lichamelijk vlak krijgen de jongeren allerlei klachten zoals buikpijn, vermoeidheid,... Op gevoelsvlak ervaren kinderen en jongeren zéér veel gemis, eenzaamheid, woede,... Op mentaal vlak kan het gebeuren dat kinderen en jongeren zich moeilijker kunnen concentreren, dat ze lijden aan geheugenverlies,...

In deze fase groeit het besef van de gevolgen van het verlies. Men moet zich aanpassen aan een omgeving zonder de overledene. Veel is afhankelijk van de relatie die het kind of de jongere had met de overledene en de betekenis die de overledene in zijn leven vervulde.

Kinderen en jongeren stellen dan ook heel wat concrete vragen om zich aan een nieuwe situatie aan te passen of om zich weer veilig te voelen. Ze zoeken vervanging voor allerlei functies.

Dit betekent niet dat het verlies vergeten is, maar dat men de draad van het leven weer kan opnemen zonder overspoeld te worden door emoties. Als het kind of de jongere de kans heeft gekregen zijn verdriet te doorwerken, zal het in staat zijn om, ondanks het gemis, met een goed gevoel verder te gaan. Als het verdriet doorwerkt is, betekent dit niet dat het verdwenen of vergeten is. Toch denken kinderen en jongeren soms dat ze degene die dood is onrecht aandoen door bijvoorbeeld nieuwe banden aan te gaan.
Als alles zijn plaats heeft gekregen, kan het kind een nieuwe situatie en nieuwe relaties aan en kan het emotioneel evenwichtig verder.

Bron: Verlies en rouw bij kinderen en jongeren met een mentale beperking, Perspectieven, jaargang 68 nr 3, mei 2007. Martine Van Dun & Lut Celie

De provincie West-Vlaanderen heeft een educatief pakket voor kinderen van 4 tot 12 jaar: 'afscheid nemen'. Dit pakket bevat o.a. een draaiboek dat de verschillende stappen aangeeft wanneer een basisschool met de dood geconfronteerd wordt.

Ook het netwerk Palliatieve Zorg van Oost-Vlaanderen heeft een dergelijk werkpakket samengesteld 'groeien na verlies' waarin (onder andere) een aantal draaiboeken bij verliessituaties zijn opgenomen.
Wanneer een katholieke basisschool in West-Vlaanderen met de dood wordt geconfronteerd, wordt dankbaar gebruik gemaakt van de provinciebrochure. Het draaiboek is een goede hulp bij de praktische aanpak van het gebeuren. Naast het draaiboek bevat het pakket: een visietekst op rouwen, tips en suggesties, een literatuurlijst, werkvormen, de verwijzing naar de rouwkoffer... Allemaal zeer bruikbaar materiaal in deze moeilijke dagen en weken.
Vanuit onze christelijke inspiratie zoeken we echter ook naar woorden om het gebeuren te duiden, om te bidden, om ons gelovig uit te drukken.

Bron: Afscheid nemen, educatief pakket voor kinderen van 4 tot 12 jaar, 2de editie, Provincie West-Vlaanderen.

Een gelijkaardig pakket werd gemaakt door het netwerk voor Pastoraal met jongeren:

'Door het zure heen. Met kinderen en jongeren werken rond verlies en rouw', Netwerk voor Pastoraal met jongeren, Lannoo, 2004

Onderstaande informatie verwijst naar de brochure 'Afscheid nemen, educatief pakket voor kinderen van 4 tot 12 jaar'.

Elk van de stappen uitgewerkt in deel 4 van de brochure: 'draaiboek' vullen we aan met een pastoraal accent. Daarna bieden we bij elk accent enkele voorbeelden van uitwerking

In het draaiboek is sprake van een crisisteam. Hierbij denkt men aan: iemand van de directie, de interne zorgbegeleider, iemand van het CLB.

Als lid van dit crisisteam denken wij ook aan de persoon die de school, het korps, de kinderen... de volgende dagen pastoraal zal begeleiden: de verantwoordelijke van de pastorale werkgroep, de schoolpastor, de parochiepriester...

De brief die aan de ouders wordt bezorgd, vertelt van onze onmacht, maar ook van ons geloof in Gods zorg voor wie gestorven is.

Uitwerking:
teksten en gedachten voor de brief aan de ouders - zie 4.1., 4.2. en 4.3.

In het draaiboek is sprake van de kinderen in groeps- en klasverband.
Nadat de melding is gebeurd en de kinderen de nodige tijd kregen om er over te spreken, vragen te stellen, op verhaal te komen... wordt bij de overgang naar de normale activiteiten van de dag, een moment van gebed gehouden.

Bij de verwijzing naar verschillende hulpverleners wordt naast het CLB en anderen, ook de pastoraal verantwoordelijke(n) vermeld.

Uitwerking:
gebeden bij een 1ste klasgesprek na het melden van een overlijden - zie 4.4.
gebed en ritueel in de dagen tussen melding van het sterven en de uitvaart - zie 4.5.

In het draaiboek is sprake van 'afspraken voor de begrafenis'.
Hierbij is de eerste afspraak wie van het crisisteam daartoe de contacten legt met de familie en de parochie.
Het crisisteam zal overwegen of de aanwezigheid als klasgroep en/of als school wel of niet zinvol of haalbaar is, al dan niet georganiseerd wordt.
Factoren die hierbij een rol kunnen spelen zijn: de leeftijd van de kinderen, de wens van de familie, het tijdstip (schooldag, zaterdag, vakantie...), de omstandigheid van het sterven, de aard van de uitvaart (in intimiteit, mogelijkheid tot kindvriendelijke elementen), de band met de overledene, ...

Het draaiboek spreekt van 'een herdenkingsdienst op een meer vertrouwde plaats'. Er kan bijvoorbeeld gekozen worden om niet met de gehele school naar de uitvaart te gaan, - bijvoorbeeld wanneer de directeur sterft -, maar om een gebedsmoment binnen de eigen school te organiseren. Het is aangewezen dat de pastorale werkgroep wordt aangesproken om deze dienst voor te bereiden.
Wanneer de gehele school bij deze gebedsdienst wordt betrokken, kunnen er kansen worden geboden om met de kinderen vooraf in de klas iets voor te bereiden. Terecht spreekt het draaiboek bij dergelijke herdenkingsdienst over 'napraten'.

Het draaiboek spreekt van 'schriftelijke contacten (wat schrijf je op een deelnemingskaartje?)'
Kinderen hebben het soms gemakkelijker dan volwassenen om in situaties van rouw over 'God' en ' de hemel' te spreken en te tekenen. De pastoraal verantwoordelijke kan het korps behulpzaam zijn met enkele voorbeelden - zie hiervoor naar de uitwerking.

Uitwerking:
gebedsmoment met de school bij het afscheid van een kleuter - zie 4.6.
gebedsmoment met de school bij het afscheid van de directeur - zie 4.7.
teksten van kinderen voor kinderen - zie 4.8.
teksten van volwassenen voor kinderen - zie 4.9.

Het draaiboek spreekt van 'bij belangrijke gebeurtenissen in de klas'.
Naast de genoemde momenten, denken we ook aan de Eerste Communie en het Vormsel. Naast de vermelding in het schoolkrantje is de vermelding in de eerste schoolviering na de uitvaart even belangrijk, alsook in de viering op het eind van het schooljaar.
Uiteraard zal ook na de uitvaart aandacht gegeven worden aan de reacties, emoties, gevoelens van de kinderen in individuele contacten, klasgesprekken, schrijfmomenten...

Het draaiboek noemt enkele mensen en instanties op.
De pastoraal verantwoordelijke, de schoolpastor, de parochiepriester, de parochiale werkgroep 'rouwen' ... kunnen hierbij ook vermeld worden.

De Jeugddienst van het bisdom Antwerpen heeft een rouwkoffer ontworpen die je - mits betaling van een waarborg (20 euro) - kan ontlenen.

Deze educatieve koffer kan telefonisch gereserveerd worden bij de Provinciale Jeugddienst. op 050 40 74 74 of op 0800 20 021 (Informatiecentrum Tolhuis) of per fax 050 40 74 75. Na reservatie kan de rouwkoffer opgehaald worden in een van de acht ontleenpunten. Bij ontlening wordt 100 euro geïnd, die teruggegeven wordt wanneer het ontleende tijdig en in goede staat wordt teruggebracht.

Bij de modelbrieven in de brochure:

.../...
We zijn verbijsterd en vol vragen. We richten ons ook tot God: waarom toch?
In deze dagen willen we, nog meer dan anders, aandacht hebben voor de gevoelens van de kinderen. We willen er zijn voor elkaar. We proberen houvast te vinden bij God die ons beloofde juist nu heel dicht bij ons te zijn. Als een goede Vader, een goede Moeder begrijpt God wellicht onze twijfel en onze kwaadheid....
.../...
Verdriet en pijn overmeesteren ons. De juiste woorden vinden is niet gemakkelijk. We stellen ons vele vragen en hebben weinig antwoorden. Op school willen we aandacht geven aan de gevoelens van de kinderen. Ook willen we samen stil worden en bidden dat God er voor ons mag zijn, om ons te helpen en te troosten.
.../...
Na het lange ziek zijn, geloven we dat X nu mag thuis komen bij God waar geen verdriet en geen pijn meer zal zijn. Maar wij zullen haar missen. Wij hadden haar nog graag lang bij ons gehad. In momenten van stilte en gebed zullen we bidden om een nieuwe verbondenheid...

Over het brengen van het slechte nieuws in de klasgroep schrijft Riet Fiddelaers-Jaspers in 'jong verlies', hoofdstuk 9.

Het is goed de kinderen de kans te geven te reageren, vragen te stellen, emoties uit te drukken. Naargelang de leeftijd van de kinderen zal dit gesprek korter of langer duren. De leerkracht kan dit moment biddend afsluiten door eerst stilte te creëren, eventueel wat zachte muziek op te zetten. De kinderen worden gevraagd aan de overledene te denken. Er wordt een kaars aangestoken, een foto wordt in het gebedshoekje geplaatst. De leerkracht bidt voor...

Dit gebedsmoment kan de volgende dagen herhaald worden. Er kunnen telkens enkele kinderen uitgenodigd worden een herinnering aan de overledene te vertellen. Na het vertellen van de ervaring mag deze leerling - of iemand anders, een kaarsje aansteken. De kinderen kunnen ook bloemen meebrengen om bij de foto te plaatsen of tekeningen meebrengen die ze thuis hebben gemaakt.

Bij het kleutergebed kozen we voor de aanspreektitel 'goede God', omdat we het belangrijk vinden dat het basisvertrouwen van de kleuters in deze periode van verdriet blijvend wordt uitgedrukt. Dit belet echter niet dat de leerkracht eigen verdriet niet kan en mag uiten.
Bij de andere gebeden houden we het bij 'God'. De basis voor godsbeelden bij kinderen wordt gelegd door ervaringen van solidariteit, nabij zijn, verzoening, elkaar liefhebben. Zo schrijft het leerplan katholieke godsdienst. Via het gebed van de volwassenen en de verhalen over de ontmoeting tussen God en mens, vormen kinderen hun eigen godsbeelden. Wanneer de dood ons overvalt, soms wreed en genadeloos, hebben ook volwassenen het moeilijk om te bidden 'goede God'... dan moeten we dat ook niet doen met kinderen. We mogen eerlijk bekennen dat we 'stamelend bidden', 'dat we zelf onze woorden zoeken'.

Vanuit het leerplan, enkele aandachtspunten omtrent in het godsbeeld: in de eerste cyclus staan het basisvertrouwen en de veiligheid centraal. Hierbij wordt God als Vader ter sprake gebracht. Daarnaast is er ruimte voor God als Schepper.

In de tweede cyclus staat de Zoon centraal: Jezus als beeld van God. Daarnaast zijn er ook Oud Testamentische beelden van godsontmoeting, waaronder God als Schepper. De derde cyclus staat in het teken van engagement en wereldwijde verbondenheid. De Geest staat centraal. Ook hier: God als Schepper en de God van het Verbond.

De foto van de mama staat in het gebedshoekje.
Lied: 'bij dit lichtje'

Dit lied kan enkele malen na elkaar beluisterd of gezongen worden,
ondertussen kunnen enkele kinderen een lichtje aansteken bij de foto.

In de zaal wordt een mooi hoekje gemaakt met de foto van de mama,
een bloem, een kaars, een kruisbeeld.
De papa en de familie zijn uitgenodigd en aanwezig...
(dit laatste is niet altijd evident, de uitnodiging is wel altijd belangrijk!)

Kruisteken

Reden van het samen-zijn:

De mama van ... is gestorven. We zullen haar nooit meer zien.
Ze zal ons niet meer naar het bos brengen en ook geen soep meer helpen koken. ... is erg verdrietig, en ... is verdrietig. We zijn allemaal verdrietig.
Daarom zijn we hier samen in de zaal.
Als we samen verdrietig zijn, doet het minder pijn dan als we alleen zijn....

We steken het kaarsje bij de foto aan, we zetten er een bloempje bij.
ook Jezus weet dat mensen verdrietig zijn als iemand gestorven is.

Jezusverhaal:

"Maria huilt om Jezus", blz. 114-115 in Averbodes kinderbijbel

Verwerking:

Na het verhaal vertelt de voorganger dat de mama van...
net als Jezus nu naar de Vader in de hemel gaat.
Daarom bidden wij:

Ritueel:

We laten de mama niet alleen naar de Vader in de hemel gaan,
we geven haar allemaal een zoen mee,
en ook wat licht en warmte...

we werpen allemaal een kushandje naar de foto
de juffen, enkele kinderen, papa... steken een kaarsje aan.

Lied: 'bij dit lichtje'

Slot:

Terwijl de klassen de zaal verlaten, zwaaien ze naar de foto.
Ze zeggen er ook bij: dag mama van... , dààg ....

Situatie:

De kleuter werd door haar mama gedood, waarna de mama ook zichzelf doodde. De grootouders die heel vaak voor Lien zorgden, wonen vlakbij de school. De pastor die de gehele week de school heeft begeleid, gaat de viering voor.

Kruisteken en duiding

Het is niet gewoon dat wij hier samen zijn. Er is iets ergs gebeurd op onze school. Lien is samen met haar mama gestorven.
We hebben allemaal veel verdriet.

We hebben allemaal veel verdriet om wat er is gebeurd. We begrijpen het niet. Niemand kan het begrijpen. Gisteren is hier een mevrouw geweest die dit ook zei: als een mama zo iets doet, kan niemand dat begrijpen... binnenin moet mama Hilde heel veel pijn hebben gehad. Zo veel pijn dat ze dacht dat niemand haar nog kon helpen....

We willen hier nu samen zijn als vrienden van Jezus.
Ook Jezus had verdriet wanneer zijn vriend Lazarus dood ging.
Jezus begrijpt ons en wil nu dicht bij ons zijn.
Laten we eerst tonen dat we zijn vrienden zijn door het kruisteken te maken.

Vertellen over Lien
We willen allemaal samen aan Lien denken.
Laurens ging vaak spelen bij Lien thuis.
Laurens zal ons vertellen wat hij van Lien zeker wil onthouden.
Ook directeur Geert zal iets vertellen over Lien.

...

We maken het nu heel stil,
en denken aan Lien en haar mama,
we mogen verdrietig zijn... met of zonder traantjes ...
Weten jullie - lang geleden was er de gewoonte om - als iemand dood ging en je weende, om je tranen op te vangen in een heel klein kruikje.
Dat kruikje werd dan in het graf gelegd. Het was een tranenkruikje.
Bij de foto van Lien zetten we een kruikje dat doet denken aan alle traantjes die we deze week samen hebben gehuild.

In de Bijbel staat geschreven dat God al onze tranen opvangt in zijn kruik. (psalm 56). God zegt niet: je moet niet wenen.
God zegt: ween maar, ik zal je tranen opvangen en ik zal je troosten.

Willen we het nu stil maken. Iedereen kan aan God vertellen waarom wij nu zo verdrietig zijn...

Lied van Elly En Rikkert:

Verhaal van de wolkenzaal van Riet Fiddelaers-Jaspers

De verbijstering en het onbegrip bij dit sterven was groot. Hoe kan een mama haar dochtertje en dan zichzelf doden? De schoolpastor heeft dit verhaal (toen nog zonder verwerkingssuggesties) aangereikt om de situatie bij de kinderen ter sprake te brengen. Ik heb geen reflectie van de mate waarop dit is gebeurd of hoe met dit verhaal toen is gewerkt. De enige reactie die ik kreeg was een dankbare om toch 'iets' te hebben...

De klas van Lien, de 2de kleuterklas hangt wolkjes aan de troostboom.

De troostboom (een krulwilgtak) stond de voorbije dagen in het rouwhoekje in de inkom van de school. De kinderen en ouders konden er vrij iets in hangen. Achteraf werd met al deze boodschappen een troostboekje gemaakt voor de grootouders van Lien.

Samen bidden

Een herinnering voor oma en opa

De juf van de klas geeft de laatste tekening van Lien aan oma en opa.
De directeur geeft een steen met haar naam er op...
We werpen allemaal een zoen naar oma en opa...

Afscheid

We moeten afscheid nemen... loslaten... we kunnen niet anders....
Maar de herinneringen mogen we, moeten we vasthouden.
We mogen ook verbonden blijven.
Wij geloven dat God nu voor Lien en haar mama zorgt.
Hoe we ons dat moeten voorstellen, dat weet ik niet, ik denk dat het een beetje zal zijn zoals bij een vlinder...
Je hebt eerst een rups... dan een cocon... en daar komt dan een hele mooie vlinder uit !
Voor de oudsten: jullie kennen nog zo'n voorbeelden...
(tarwe - brood / druiven - wijn / hout - vuur / ...)

Lied van Elly en Rikkert

De ballon

Omdat we geloven dat Lien en haar mama er nog zijn, op een heel andere manier dan we kunnen vermoeden zullen we een ballon naar de hemel sturen...
We zullen de ballon nakijken tot we hem niet meer zien, de ballon zal er nog zijn, maar wij zullen hem niet meer zien.
Zo zijn Lien en haar mama er nog, maar we zien ze niet meer.
De directeur komt binnen met de grote ballon,
Elke juf en meester heeft deze middag een wens naar Lien opgeschreven (kan vooraf voorbereid zijn in de klas).
De pastor leest er enkele voor...

Loslaten...
We gaan naar buiten, vormen een heel grote kring op de speelplaats.
We roepen nog allemaal eens heel luid, drie maal na elkaar,
de naam van Lien en dan laten we de ballon los.
We zwaaien de ballon na, tot we hem niet meer zien!

Vooraf

In elke klas wordt een puzzelstuk gemaakt met herinneringen aan meester Marc.
Per klas wordt afgesproken wie dit puzzelstuk zal voorstellen aan de grote groep. Dit kan door te vertellen hoe er begonnen werd aan de puzzel, door een ervaring of anekdote te vertellen, door mee te delen waarom juist dit werd getekend...
Het is goed om de tekst vooraf uit te schrijven en zeker ook te timen, per klas mag dit niet meer dan één minuut in beslag nemen!
Er wordt één houten kader in de vorm van een puzzel (in de fotohandel te verkrijgen) gemaakt met een collage van de klasfoto's en het embleem van de school.
Er wordt een mooie doos aangekocht om er dan alle puzzelstukken in te leggen. Deze doos kan versierd worden (misschien door de kleuters).

Tijdens deze dagen wordt het schoolteam ondersteund door de schoolpastor. Zij gaat voor in de afscheidsviering, samen met de (hoog bejaarde) rector van de zusters die normaal voorgaat in de (zeer traditionele) schoolvieringen.

In de gebedsviering staan we ook stil bij de gevoelens van boosheid die de kinderen kunnen voelen tegenover meester Marc. Een gevoel dat zeer normaal is bij de dood, zeker bij een zelfdoding. Er is een uitdrukkelijk moment van vergeving vragen en vergeven proberen te geven.

Vrijdag voor de klas

De grote zaal wordt klaargezet.
Het rouwhoekje uit de inkom wordt naar de zaal gebracht.
De klankinstallatie wordt geplaatst en gecontroleerd.

Vrijdagmorgen

Alle klassen komen rustig naar de zaal. Ook alle kleuters zijn aanwezig.
Er speelt rustige sfeermuziek.

Meester Jan verwelkomt en verwoordt enkele gedachten:
'We zijn allemaal geschrokken dinsdagmorgen, het doet pijn dat meester Marc gestorven is, we hebben verdriet,...'
Daarom zijn we hier deze morgen samen, om ook aan God te vragen om nu heel dicht bij ons te zijn, om bij meester Marc en bij juffrouw Trees (leerkracht 1ste leerjaar en echtgenote) en hun kinderen te zijn...

De gebedsviering

Kruisteken en duiding

Het is niet gewoon dat wij hier samen zijn. Er is iets ergs gebeurd op onze school. De directeur, meester Marc is gestorven.

We begrijpen het niet. Maandag was meester Marc er nog en dinsdag was hij dood. We hebben allemaal veel verdriet

We willen hier nu samen zijn als vrienden van Jezus. Ook Jezus had verdriet wanneer zijn vriend Lazarus dood ging.
Jezus begrijpt ons en wil nu dicht bij ons zijn.
Laten we eerst tonen dat we zijn vrienden zijn door het kruisteken te maken.

Het leven is één grote puzzel
Kijk wat we hebben meegebracht: reuze grote puzzelstukken. Het leven van ieder van ons gelijkt op een puzzel met vele stukjes. Stukjes van ons leven gebeuren hier op school, andere dan weer thuis, in de familie, in de jeugdbeweging. Alle stukjes samen vormen de puzzel van ons leven.
Ook het leven van meester Marc is een reuze grote puzzel.
Kijk, er is een puzzelstuk van toen hij klein was en zelf nog moest leren fietsen en schrijven en lezen en rekenen. Er is een puzzelstuk van toen meester Marc verliefd was op juffrouw Trees en met haar ging trouwen. En dan is er het puzzelstuk van meester Marc als papa van Siebe, Leen en Lien.
Zo zit deze zak vol met puzzelstukken die allen samen het leven van meester Marc uitbeelden. 17 van deze puzzelstukken hebben we gisteren uitgedeeld - aan elke klas één. Jullie mochten er op schrijven of tekenen wat jullie van meester Marc willen onthouden, wat je nog wilde zeggen, wat je zeker niet zal vergeten...
Eén voor één brengen de klassen de puzzelstukken aan en zullen er kort iets bij vertellen. We beginnen bij de kleuters.
Hier vooraan plaatsen we een mooie doos waarin we jullie puzzelstukken zullen leggen.

De levensdoos van meester Marc

Wanneer alle puzzelstukken in de doos liggen, bidden we:

Enkele donkere puzzelstukken

De meeste puzzelstukken hebben blije kleuren... Maar enkele zijn ook wat donkerder gekleurd. Ook voor meester Marc was niet elke dag hetzelfde.
Misschien moest meester Marc ook eens kwaad zijn op jou.
Misschien was jij eens kwaad op meester Marc.
Misschien, op een dag dat meester Marc het lastig had, was hij niet zo vriendelijk en was jij in je binnenste wel een beetje boos op meester Marc. Misschien zei je - nog niet zo lang geleden - iets dat niet fijn was over meester Marc en heb je daar nu spijt van...

Maken we het even stil.
Proberen we het minder goede van meester Marc
in ons hart te verwoorden.
Misschien voelen we ons ook wat kwaad omdat hij nu dood is.
Misschien willen we ons nog verontschuldigen tegenover meester Marc,
of zeggen dat we spijt hebben van iets.
Vragen we aan elkaar om wat minder goed was te vergeven...

De pastor bidt voor:

Dit donkere puzzelstuk steken we helemaal onderaan de doos.
We weten dat het er is,
maar we hebben geprobeerd het goed te maken met elkaar.
Telkens opnieuw proberen we elkaar te vergeven...

Er zijn ook puzzelstukken die we niet kennen...

Er zijn ook puzzelstukken die we niet kennen.
Puzzelstukken waar we niets over weten, waar we niets kunnen over vertellen. Dat zijn de geheime kantjes van meester Marc.
Meester Marc had natuurlijk veel blije geheimpjes, maar soms ook wat zorgen.
De laatste tijd zag je bij meester Marc een zwart puzzelstuk - dat normaal heel diep weg zit - meer naar boven komen.
En dan voelde hij zich zo triestig en zo moe dat er niemand meer was die hem kon helpen, ook niet de mensen die hem het liefste waren. Alles werd zwart voor de ogen van meester Marc en is hij doodgegaan...

Bij de doos met de levenspuzzels van meester Marc zet ik nu een kruikje.
Dat is een tranenkruikje.
Want in de bijbel staat er: God vangt al onze tranen op in zijn kruik...
God luistert naar ons verdriet,
Daarom bidden we samen:

Eens komt die nieuwe hemel

Meester Marc geloofde dat hij nu zal thuis komen bij God, die alle mensen graag ziet. Daar zal geen verdriet meer zijn, geen pijn...
Als wij aan de goede dingen van meester Marc blijven denken,
zal hij daar gelukkig zijn
en ons blijven helpen om van deze school een fijne school te maken!

Lied: een nieuwe hemel en een nieuwe aarde

De kinderen kunnen in de klas - zonder hulp - zelf schrijven.
De leerkracht kan hen ook behulpzaam zijn met enkele tips:
bv. je kunt een tekst schrijven door steeds te beginnen met de woorden
'als ik aan je denk' of... 'nooit meer'... of 'waar ben je nu?' of 'ik zou zo graag'...
Deze tips staan in 'waar ben je nu, zie jij me nog?' van Riet Fiddelaers-Jaspers.

Een voorbeeld zonder hulp:

Een voorbeeld met de vraag: 'waar ben je nu?':

Een elf
= een gedicht van vijf regels met elf woorden. Op de eerste regel één woord. Op de tweede regel twee. Op de derde drie. Op de vierde vier. En op de vijfde regel weer één woord. En je geeft op elke regel antwoord op een vraag: over wie gaat het? Wat weet je van hem/haar? Waar is hij of zij nu? Schrijf een wens voor hem/haar of voor jezelf op of wat je voelt.

Een afscheidswoord:

'Vergeet de kinderen niet' is een algemene regel ook bij het schrijven van rouwkaartjes.
Een rouwkaartje naar de jongere broer van wie het zusje is gestorven,
naar het zoontje van de kleuterjuf die nu dood is, ....

Enkele voorbeelden:

Een uitvaart is een heel specifiek ritueel.
De dood confronteert ons onvermijdelijk en onomkeerbaar met de kwetsbaarheid van ons bestaan. Ook kinderen kunnen niet om de dood heen en beleven de eindigheid van het leven op een eigen manier die onder andere sterk bepaald wordt door hun leeftijd.
Voor deze verschillende belevingswijzen verwijs ik naar het boek van Riet Fiddelaers-Jaspers: jong verlies.

Het meemaken van een uitvaart is voor kinderen een sterke confrontatie en een opeenstapeling van vreemde gebeurtenissen. Ze worden geconfronteerd met vaak totaal nieuwe impressies: de kerkruimte, de liturgie, symbolen en rituelen, het verdriet van volwassenen.
De volwassenen waarbij ze steun en troost vinden, lijken nu onbereikbaar, ontroostbaar, hebben geen antwoorden. Kinderen worden dan zeker zoals Nel Jongsma-Tieleman omschrijft 'op zich zelf teruggeworpen'.

Mijn ervaring leert dat men kinderen in een uitvaart nogal vlug 'een bloem op de kist doet leggen'. Wat betekent dit voor kinderen? Is een witte roos op dat moment een goed symbool? Wat vertelt dit symbool, en is het leggen van de bloem op de kist aan de kinderen over het symbolisch hapje hoop dat we in een uitvaart willen bieden?

Vertrekkend vanuit de inzichten die ik mocht lezen bij Nel Jongsma-Tieleman, zocht ik naar symbolen waarmee een ritueel kan opgebouwd en ingebed worden in het leven van kinderen.
Belangrijk hierbij vind ik dat het symbool gekoppeld kan worden aan een Bijbels verhaal, waarbij het symbool iets vertelt over het grote verhaal van God met de mensen. Ook belangrijk zijn de kansen die het symbool geeft om met de klas tijdens de dagen voor de uitvaart iets te doen. De belangrijkste aandacht in deze opdracht gaat echter wel naar het symbool en ritueel in de uitvaart zelf.

De namen in de voorbeelden zijn fictief gekozen.

Psalm 8, vers 4 - 5:
Zie ik de hemel, het werk van uw vingers, de maan en de sterren door u daar bevestigd,
wat is dan de sterveling dat u aan hem denkt, het mensenkind dat u naar hem omziet?

Psalm 33, vers 6:
Door het woord van de HEER is de hemel gemaakt,
door de adem van zijn mond het leger der sterren.

Psalm 147, vers 4:
Hij bepaalt het getal van de sterren, hij roept ze alle bij hun naam.

Jezus Sirach, hoofdstuk 43, 9:
De schoonheid van de hemel is de pracht van de sterren,
lichtende sieraden aan de hemel van de Heer.

Matteüs, hoofdstuk 2, vers 1-2.9:
Toen Jezus geboren was in Betlehem in Judea, tijdens de regering van Herodes,
kwamen er magiërs uit het Oosten in Jeruzalem aan.
Ze vroegen: 'Waar is de pasgeboren koning van de Joden?
Wij hebben namelijk zijn ster zien opgaan en zijn gekomen om hem eer te bewijzen.'

Brief aan de Filippenzen, hoofdstuk 2, vers 15:
Opdat u zuiver en smetteloos bent, onberispelijke kinderen van God te midden van een verdorven en ontaarde generatie, waartussen u schittert als sterren aan de hemel.

Arne is een peuter met een handicap die door alle kinderen van de school gekend is. Bij het (verwachte) sterven van Arne wordt in de school een troosthoek gemaakt. Het is de adventstijd, dicht bij Kerstmis. Als troostboom wordt een kerstboom gekozen waarin enkele zeer mooie sterren worden opgehangen. Bij de troostboom staat een mand met papieren sterren.

De kinderen van de school kunnen (vrijblijvend) in de troosthoek een ster halen om deze te versieren, om er een tekening op te maken, om er een herinnering aan Arne op te schrijven.

Deze ster kunnen ze ofwel in de troostboom hangen, ofwel meebrengen naar de uitvaart.

De peuters uit de klas van Arne kleven op een grote ster een foto en het symbooltje van Arne. Elke peuter komt bij de juf en mag iets vertellen over Arne.
Juf stelt daartoe individueel vraagjes:

• Speelde je graag met Arne?
• Jij was zijn vriendinnetje hé?
• Weet je nog wat Arne graag deed?

Daarna kleeft de peuter met hulp van juf een klein sterretje rond de foto en het symbooltje.
De peuterklas gaat samen naar de troostboom en hangt de ster helemaal bovenaan in de boom: 'Arne was van onze klas!'

Arne is een peuter met een handicap die door alle kinderen van de school gekend is. Bij het (verwachte) sterven van Arne wordt in de school een troosthoek gemaakt. Het is de adventstijd, dicht bij Kerstmis. Als troostboom wordt een kerstboom gekozen waarin enkele zeer mooie sterren worden opgehangen. Bij de troostboom staat een mand met papieren sterren.

De kinderen van de school kunnen (vrijblijvend) in de troosthoek een ster halen om deze te versieren, om er een tekening op te maken, om er een herinnering aan Arne op te schrijven.

Deze ster kunnen ze ofwel in de troostboom hangen, ofwel meebrengen naar de uitvaart.

De peuters uit de klas van Arne kleven op een grote ster een foto en het symbooltje van Arne. Elke peuter komt bij de juf en mag iets vertellen over Arne.
Juf stelt daartoe individueel vraagjes:

• Speelde je graag met Arne?
• Jij was zijn vriendinnetje hé?
• Weet je nog wat Arne graag deed?

Daarna kleeft de peuter met hulp van juf een klein sterretje rond de foto en het symbooltje.
De peuterklas gaat samen naar de troostboom en hangt de ster helemaal bovenaan in de boom: 'Arne was van onze klas!'

De troostboom staat in de kerk. Tijdens de uitvaart vertelt de voorganger - of iemand van de school - over de troostboom en over de sterren. De kinderen die hun ster nog bij zich hebben, mogen deze nu ofwel bij de troostboom ofwel dicht bij Arne leggen.

Tijdens de uitvaart worden de kinderen en de volwassenen uitgenodigd om als teken van afscheid, maar ook als teken van ons geloof - hoe sterk of hoe zwak dit op dit ogenblik ook is - een gebaar stellen...

Wij willen 'opstaan' - niet bij de pakken blijven zitten.
Wij willen 'dragen' - niet laten vallen of in de steek laten.

Een ster toonde indertijd waar het Kerstkind geboren werd.
Dat kind betekende licht in het bestaan van heel velen - tot op vandaag.

Met sterretjes willen we Arne omringen,
Hijzelf is wegwijzer naar het tedere, naar de Liefde.
Hijzelf is een lichtje van liefde geweest en zal dit ook voor velen blijven
Arne is nu zelf als een sterretje dat voor ons zal blijven fonkelen....

Iedereen wordt uitgenodigd om naar voor te komen, wat sterretjes te nemen uit de schaal en over het kistje van Arne te strooien.

Als sterretjes worden kleine goudkleurige sterretjes gebruikt die in de kerstperiode in de handel te krijgen zijn. Afsluitend strooit de voorganger met weidse gebaren de overige sterretjes over het witte kistje.

Op het eind van de uitvaart wordt een bewerking verteld van het boek:
'een ster voor Amber' van Claude K. Dubois en Bart Demyttenaere.

Dit verhaal sluit aan bij de drie verhalen die de opa van Arne reeds maakte. In de verhalen speelt kleinzoon Arne de hoofdrol als 'kabouter Arno Cocorico'.
De voorganger heeft gevraagd om er tijdens de uitvaart dit vierde verhaal aan toe te mogen voegen.
De kinderopvang waar Arne tot voor kort één dag per week mocht verblijven, heet: 'Beertje Bing'.

De kinderen van 'Beertje Bing', samen met de aanwezige peuters uit de klas van Arne, verzamelen op het eind van de uitvaart buiten op het kerkplein. Allen hebben ze een witte ballon. Aan elke ballon hangt een ster waarop de naam van Arne staat.
Op het eind van de uitvaart komen de ouders met Arne in de armen naar buiten en staan te midden van de kinderen. De voorganger is meegekomen, staat bij Arne en zijn ouders en spreekt de kinderen aan:

Arne kan niet bij ons blijven. Jullie weten dat Arne heel erg ziek was en dat de dokters hem niet konden genezen. Nu wordt Arne als een sterretje in de hemel. Daar zal God heel goed voor hem zorgen. Omdat Arne niet alleen moet gaan, sturen wij de ballonnen met hem mee. We zullen zolang kijken tot we de ballonnen niet meer zien. We zullen zwaaien naar de hemel. En als we de ballonnen niet meer zien, dan weten we dat ze niet weg zijn, ze zijn alleen maar te ver weg om ze nog met onze oogjes te zien. Dat is ook zo met Arne. We kunnen hem niet meer zien....
Laten we onze ballonnen los... zwaaien we... roepen we: dag Arne, dàààg....

Daarna brengt de begrafenisbegeleider Arne naar de wagen, terwijl de ouders en familie rouwbetuigingen ontvangen...

Genesis, hoofdstuk 1, vers 11-13
God zei: 'Overal op aarde moet jong groen ontkiemen: zaadvormende planten en allerlei bomen die vruchten dragen met zaad erin.' En zo gebeurde het. De aarde bracht jong groen voort: allerlei zaadvormende planten en allerlei bomen die vruchten droegen met zaad erin. En God zag dat het goed was. Het werd avond en het werd morgen. De derde dag.

Psalm 126, vers 5-6
Zij die in tranen zaaien, zullen oogsten met gejuich.
Wie in tranen op weg gaat, dragend de buidel met zaad,
zal thuiskomen met gejuich, dragend de volle schoven.

Marcus, hoofdstuk 4, vers 26 - 29
En hij zei: 'Het is met het koninkrijk van God als met een mens die zaad uitstrooit op de aarde. Hij slaapt en staat weer op, dag in dag uit, terwijl het zaad ontkiemt en opschiet, ook al weet hij niet hoe. De aarde brengt uit zichzelf vrucht voort. Eerst is er de halm, dan de aar en dan het rijpe graan in de aar. Maar zo gauw het graan het toelaat, slaat hij er de sikkel in, omdat het tijd is voor de oogst.'

Johannes, hoofdstuk 12, vers 24
Waarachtig, ik verzeker u: als een graankorrel niet in de aarde valt en sterft, blijft het één graankorrel, maar wanneer hij sterft draagt hij veel vrucht.

Eerste brief aan de Korintiërs 15, vers 35-43:
Nu zou iemand kunnen vragen: 'Maar hoe worden de doden opgewekt? Hoe zou hun lichaam eruit moeten zien?' Dwaas die u bent! Als u iets zaait, moet dat eerst sterven voordat het tot leven kan komen. En wat u zaait heeft nog niet de vorm die het later krijgt; het is nog maar een naakte korrel, een graankorrel misschien of iets anders. God geeft daaraan de vorm die hij heeft vastgesteld en hij geeft elke zaadkorrel zijn eigen vorm. Elk aards lichaam is anders; het lichaam van een mens is enig in zijn soort, dat van een dier eveneens, dat van een vogel ook en ook dat van een vis. Er zijn lichamen aan de hemel en lichamen op aarde, maar de schittering van een hemellichaam is anders dan die van een aards lichaam. De zon heeft een andere schittering dan de maan, de maan weer een andere dan de sterren en de sterren onderling verschillen ook in schittering. Zo zal het ook zijn wanneer de doden opstaan. Wat in vergankelijke vorm wordt gezaaid, wordt in onvergankelijke vorm opgewekt, wat onaanzienlijk en zwak is wanneer het wordt gezaaid, wordt met schittering en kracht opgewekt.

Eerste brief aan Petrus, hoofdstuk 1, vers 23-25:
Nu u gehoorzaam bent aan de waarheid, is uw hart gelouterd en kunt u oprecht van uw broeders en zusters houden; heb elkaar dan ook onvoorwaardelijk lief, met een zuiver hart, als mensen die opnieuw zijn geboren, niet uit vergankelijk maar uit onvergankelijk zaad, door Gods levende en altijd blijvende woord. 'De mens is als gras en zijn schoonheid als een bloem in het veld: het gras verdort en de bloem valt af, maar het woord van de Heer blijft eeuwig bestaan.' Dit woord is het evangelie dat u verkondigd is.

Het graan, de zaadkorrel lijkt me heel evident een goed symbool te zijn.
Het draagt alle criteria in zich: geen apart ding boven de gewone werkelijkheid en ontstaan uit de ervaring met die gewone werkelijkheid.

Het zaad verwijst naar wat men hoopt en ontstaat in de context van verlangen: groeien, kiemen, tot bloei komen, vrucht dragen.

Het zaad draagt nog een ander element van symboolwaarde in zich dan de lauwerkrans en de ster. Het zaad moet immers zelf sterven om tot nieuw leven te komen.
Het symbool sluit aan bij de ervaringen van de mens: de eindigheid van het leven. Maar draagt het perspectief op wat we hopen - onvergankelijkheid en eeuwig leven - in zich. De graankorrel gaat de weg van de mens, de mens gaat de weg van de graankorrel.

Ook hier verwijzen we naar de praktische theoloog Henning Luther in een artikel van Ruard Ganzevoort. Luther wijst op het belang van een fragmentarische identiteit tegenover het ideaal van volledigheid en duurzaamheid. Elk stadium van onze ontwikkeling, onze levensloop toont niet alleen groei en winst, maar altijd breuk en verlies. Wij hebben weet van het 'nog niet'.
Het zaad, het graan gaat door elk stadium van het menselijk bestaan om telkens doorheen het breukmoment heen te komen en honderdvoudig vrucht te dragen!

Omdat het sterk Bijbels geworteld is en ook op het sterven van Jezus van toepassing is, is het een symbool dat zeker op zijn plaats is in een christelijke uitvaart. De graankorrel verwijst naar Jezus' sterven en verrijzen!
Johannes 12,24: "Waarachtig, ik verzeker u: als een graankorrel niet in de aarde valt en sterft, blijft het één graankorrel, maar wanneer hij sterft draagt hij veel vrucht."

Het ritueel van het zaaien beantwoordt dan ook aan het perspectief dat we de overledene willen geven: opnieuw geboren worden... sterven om te leven!

Juf Leen van de eerste klas is gestorven in een verkeersongeluk.
Het is de maand juni, de eerste communie is reeds voorbij.
Tijdens de voorbereiding op de eerste communie hebben de kinderen boontjes geplant: 'ik heb een boontje voor jou'.
De 1ste klas leerde over de weg die het zaad in de aarde moet gaan...

In de verschillende klassen worden herinneringen aan juf Leen neergeschreven.
Per klas wordt er één uitgekozen om te brengen in de avondwake.
De andere herinneringen worden in een mooie herinneringsdoos verzameld.
Deze doos wordt achteraf aan de familie gegeven.

In samenspraak met de familie neemt de school de avondwake op zich.
Alle kinderen van de school worden uitgenodigd aanwezig te zijn in de avondwake.
De uitvaart wordt door de familie voorbereid.
Tijdens de uitvaart gaat alle aandacht naar Leen als echtgenote, moeder, dochter, zus.
Enkel de 6de klas is in de uitvaart aanwezig.

Op de kaftbladzijde van het boekje staat:

De doden, vergaan in de aarde,
als tranen versteend in de grond?

Zij liggen in de aarde,
zij zullen opstaan,
wuivende schoven

een nieuwe morgen.

Voorganger:
Op de plaats waar morgen het verstilde lichaam van juf Leen zal staan,
ligt nu een vlakte aarde...
(= enkele zakken bloemaarde, uitgespreid op een groot plastiek)

Aarde:

God zei tegen de mens:

Juf Leen deed, was, gaf, deelde met zovelen,
in het bijzonder met de kinderen van de 1ste klas.
Zoveel kinderen heeft juf Leen leren lezen en rekenen...
Zoveel kinderen heeft ze over Jezus als hun grote vriend verteld.
Ze heeft vele kinderen voorbereid op die bijzondere ontmoeting met Jezus
in de Eerste Communie.

De kinderen vertellen de herinneringen aan juf Leen.

Daarna zingt het koor :

Voorganger:

Juf Leen gaat nu de weg van het zaad...

Juf Leen zaaide goede woorden...
Juf Leen zaaide goede raad...

Juf Leen strooide vreugde rond...
Juf Leen strooide dankbaarheid rond...

Bij elke zin strooit een kind wat zaad op de aarde .
(bij voorbeeld: zonnebloemzaadjes of vergeet-mij-nietjes)

De 1ste klas heeft bijzondere zaadjes: boontjes.
De voorganger, de catechiste of de directeur van de school vertelt over de Eerste Communie, over de boontjes die ze toen hebben geplant.

God zegt aan ieder van ons: 'ik heb een boontje voor jou'...
De kinderen van de 1ste klas willen nu opnieuw een boontje planten.
Een heel speciaal boontje voor juf Leen...
Ze zijn er zeker van dat God nu ook aan juf Leen zegt: 'ik heb een boontje voor jou'...

De eerste klas plant hun boontje in twee bloembakken.
Eén bloembak wordt na de avondwake gegeven aan de echtgenoot van juf Leen.
De andere bloembak gaat mee naar school om na het ontkiemen uit te planten in de schooltuin.

De voorganger vertelt over de weg van het graan
of iemand leest: 1 Korintiërs 15, vers 35-43

Daarna worden alle mensen uitgenodigd om wat zaad, om goede herinneringen
uit te strooien op de aarde waar morgen de kist zal staan...

"Zaai een handvol van uw vreugden
tussen wat voorbijgaand is.
Laat ons als wij moeten sterven
licht zien dat oneindig is."

Terwijl iedereen dit gebaar kan stellen, speelt er rustige muziek...
Daarna bidden we samen met de kinderen:

Het koor zingt een stukje uit het klein kerstoratorium van Huub Oosterhuis en Antoine Oomen:

Na de wake kan iedereen een potje vullen met aarde die bezaaid is met zaadjes.
Iedereen wordt uitgenodigd om de zaadjes een bijzonder plaatsje te geven in de tuin.

Volgende teksten worden meegegeven in het boekje:

Laat ons dan bevend groeten de graankorrel
ooit zelf gegroeid
in de moederschoot van de aar
en die nu geruisloos ontwaakt
in de slapende aarde.

auteur ons onbekend

zoals het graan dat overrijp
zich neerbuigt naar de aarde
waaruit het is ontsproten.

Zo is het sterven van een mens
een terugkeer naar de Andere
die zijn oorsprong is...

Manu Verhulst

De betrokken leerkrachten en kinderen komen naar voor nadat ze worden aangekondigd.

Juf S. heeft een mooie tas bij en leest het volgende gedicht:

De kinderen lezen om beurt hun briefje en stoppen de briefjes in de tas.

• "Mijn hoofd zit vol met raadsels. Ik vind het heel erg. Het is precies dat ik jou ben."
• "Ik vind het heel erg dat jullie voke gestorven is. We zullen er altijd voor je zijn."
• "Als je terug op school bent en als je dan heel veel verdriet hebt, dan zullen wij wel met je spelen en veel leuke spelletjes doen."
• "Iedereen probeert je te troosten. Soms helpt het maar soms ook niet."
• "Jullie voke heeft heel veel samen met jullie gedaan maar nu zien jullie hem niet meer. Ik vind dat heel spijtig."
• "Ik wou dat we een trap van tranen konden maken naar de hemel om jullie voke terug te halen. Zou dat maar kunnen."
• "We zullen heel goed voor jullie zorgen."
• "We vinden het heel erg dat jullie voke dood is gegaan. Houd hem altijd in je hart."
• "We worden er stil van ." (juf E.)

Een kind geeft de tas aan de familie.

Jasper zit in de 6de klas. Meester Lieven weet reeds een tijd dat de papa van Jasper opgenomen is in het ziekenhuis wegens depressie. Het gaat blijkbaar niet goed. De klas weet dat Jaspers papa ziek is. De gelegenheid deed zich nog niet voor om hierover klassikaal te spreken. Meester Lieven weet niet wat 'depressie' voor de andere leerlingen betekent.

Op een dag komt de melding dat Jaspers papa dood is, zelfdoding.

De school neemt het draaiboek van de provincie ter hand,
samen met het pastorale stappenplan - zie 3. Pastorale aandacht bij een sterfgeval.
De directie, de pastorale werkgroep en de zorgcoördinator komen samen.
Er wordt afgesproken wat er de volgende dagen op school en in de klassen zal gebeuren naar aanleiding van dit sterven die in de buurt van de school nogal besproken wordt.

Voor de 6de klas, de klas van Jasper, wordt een eigen project uitgewerkt.
Hierna volgt de omschrijving van dit project.

Als ondersteuning bij dit gebeuren verwijzen we in het bijzonder naar twee uitgaven van Riet Fiddelaers-Jaspers: in de reeks: afscheid nemen: 'Waarom doet iemand dat?' en 'Weg van mij', werkboek voor kinderen die achterblijven na zelfdoding.
Dit werkboek wordt door de school aangekocht om aan Jasper te geven.

Meester Lieven vertelt dat er slecht nieuws is: de papa van Jasper is dood.
Meester vraagt wat de kinderen al weten en laat de kinderen reageren, vertellen, vragen stellen...

Meester vertelt dat het hem ook overvalt, dat zelfdoding een heel eigen gebeuren is,
dat ze er de volgende dagen aandacht zullen aan besteden...
Meester Lieven maakt een verzameling van de vragen waarover de leerlingen graag zouden nadenken, leren, spreken. Hij wijst er ook op dat mensen in dergelijke situaties vaak zaken vertellen die niet juist zijn, die leugen of roddel zijn. We moeten echt niet alles geloven van wat verteld wordt. Wij moeten zeker ook niet oordelen of veroordelen. We dienen vooral respect te hebben voor de privacy van de overledene en de familie.
Meester Lieven wijst ook op alle gevoelens die dit gebeuren bij ons kunnen oproepen: droefheid omdat een vriend van ons zijn papa verliest, angst omdat het ook met één van onze ouders kan gebeuren, boosheid omdat de papa van Jasper dat gedaan heeft, opluchting kan ook omdat Jasper nu niet meer mee moet naar het ziekenhuis en meer tijd zal hebben om te spelen. Ook bij Jasper kunnen al deze gevoelens naar boven komen. Daar zullen we de komende dagen aandacht voor hebben!
Meester Lieven neemt ruim de tijd om de gevoelens, gedachten, vragen naar boven te laten komen.
Om het gesprek te besluiten - omdat het straks speeltijd is - vraagt meester om het stil te maken. In het godsdiensthoekje kan er de volgende dag een foto, een bloem, een bijzondere kaars,... aangebracht worden.
Er speelt wat rustige muziek...
Meester schrijft op één van de vleugels van het bord (keerzijde):

papa van Jasper
dood

Wie dat wil kan er iets bijschrijven.
Wanneer iedereen daartoe de kans heeft gekregen bidt meester Lieven voor:

Na de speeltijd stelt meester Lieven voor om nu samen te werken, zoals we altijd doen. De vleugel van het bord met de woorden wordt gedraaid. Het verdriet is niet weg, maar we proberen nu even ook wat te werken.

In samenspraak met de moeder van Jasper en Jasper zelf is hij vandaag niet op school.

Meester Lieven heeft het werkboek 'Weg van mij' aangeschaft.
Hij laat er de kinderen kennis meemaken door het te tonen en in vogelvlucht de inhoud te laten zien. Dit boekje zal de school aan Jasper geven.
De cadeaupagina wordt samen ingevuld.
Op de witte bladzijde ernaast kunnen alle kinderen van de klas hun naam zetten.

Meester Lieven maakte voor de leerlingen van de klas kopieën van de artikels
Waarom? p. 24 - 25
Wat is depressief? p. 26 - 27
Wie maken er een einde aan hun leven? p. 28-29
Hield mama niet meer van mij? p. 30-31

Deze bladzijden worden klassikaal gelezen.
De leerlingen krijgen de kans er over te praten, vragen bij te stellen.
Als persoonlijke voorbereiding heeft meester Lieven het boekje 'Waarom doet iemand dat?' van Riet Fiddelaers-Jaspers gelezen.

Meester Lieven vertelt dat Jasper morgen in de klas zal zijn
en dat ze samen met Jasper een hoekje zullen maken voor zijn papa.
Jasper zal een foto meebrengen. Meester zorgt voor een kaars.
Brengt iemand een bloem mee? We proberen iets te schrijven: een gedicht, een eigen ervaring, een gebed... We kunnen wat we voelen in kleuren uitdrukken.
Dit alles geven we dan ook een plaats in het hoekje.

Ook nu proberen we het stil te maken. Bij de rustige muziek denken we aan Jasper,
aan alle mensen die verdriet hebben. Samen bidden we het Onzevader.

Meester Lieven draagt het boek naar Jasper en vertelt wat ze er mee hebben gedaan. Afspraken voor de volgende dag worden gemaakt.

Een rouwhoekje in de klas

Vandaag is Jasper op school. Een halve of een volle dag, dat zal hij zelf deze middag beslissen. Meester Lieven was bij Jasper thuis en heeft samen met hem en zijn mama afgesproken wat er vandaag in de klas zal gebeuren. Jasper brengt een foto, de rouwbrief, een voorwerp mee... voor het rouwhoekje.

In de klas heet meester Lieven Jasper bijzonder welkom.
Samen met de kinderen van de klas wordt het rouwhoekje gemaakt.
Wanneer iemand reeds een gedicht, een gebed, een tekst schreef, een tekening maakte,
kan dit ook een plaats krijgen.

Om het luidop te lezen of te bidden zal meester Lieven wachten tot hij alles eerst zelf heeft kunnen lezen.

Het verhaal van de wolkenzaal

Meester Lieven omschrijft de situatie van het verhaal.
Een verhaal wil ons helpen om te begrijpen wat er gebeurd is met de papa van Jasper.
Het verhaal wil ook Jasper helpen - als hij dat wil - iets te laten vertellen over zijn papa.
Meester vertelt dat het ook normaal is dat Jasper gevoelens van kwaadheid kan hebben als hij nu aan zijn papa denkt. Kwaad zijn op iemand is deel van het verdriet.

Na het verhaal hangt meester een groot blad op het bord,
waarop een rugzak getekend is.
Meester Lieven noemt als eerste iets waarvan hij weet dat Jaspers papa dit in zijn rugzak had. Bijvoorbeeld: werkijver
Daarna mag Jasper benoemen: liefde voor zijn kinderen, plaaggeest, ...
De kinderen die de papa van Jasper kennen, mogen aanvullen.

Meester Lieven zoekt met de kinderen naar het verband tussen het verhaal van de wolkenzaal en het artikel dat ze gisteren lazen over depressie.
Klassikaal wordt het verhaal van de wolkenzaal opnieuw geschreven, toegepast op de papa van Jasper...

Meester Lieven zorgt voor een mooie lay-out van dit verhaal, op een formaat dat Jasper het in het werkboek kan stoppen.

Gebedsmoment

We worden stil. Er speelt rustige muziek. De kaars in het rouwhoekje wordt aangestoken.
We denken aan de papa van Jasper.
Wie dat wil kan luidop iets zeggen, iets bidden...
Samen bidden we het Onzevader.

Meester Lieven vertelt dat de ganse klas morgen naar de uitvaart gaat. Samen met de pastor die de uitvaart zal voorgaan, met de mama van Jasper en Jasper zelf, heeft meester Lieven afgesproken wat de klas zal doen.
Samen zullen ze dit nu voorbereiden.

Na het binnendragen van de kist, de begroeting en verwelkoming,
na het gebed om ontferming en het openingsgebed...
zal meester Lieven aan de mensen in de kerk het verhaal van de wolkenzaal vertellen,
in de versie die de klas samen met Jasper heeft geschreven.

Daarna zal een leerling van de klas een (nieuw gekocht) rugzakje geven aan Jasper.
Deze rugzak zullen ze vandaag vullen met mooie herinneringen aan de papa van Jasper
en met briefjes die zij nu zelf zullen schrijven. We kunnen ook beslissen om wat we reeds geschreven en getekend hebben - en dat nu in de rouwhoek ligt - in de rugzak te stoppen.

Voor de methodiek van het schrijven, verwijzen we naar het boekje 'Waar ben je nu, zie jij me nog?' van Riet Fiddelaers-Jaspers. De kinderen kunnen uitgenodigd worden om vrij, zonder hulp een brief te schrijven aan Jasper.
Soms kan het helpen een bepaalde structuur aan te reiken. Enkele voorbeelden:

• Een tekst kan beginnen met: als ik aan je denk...
• Iedere regel van een gedicht kan beginnen met: nooit meer...
• De brief kan beginnen met: Jasper, ik zou zo graag...

Wie klaar is, toont de tekst, brief, het gedicht aan meester Lieven. Daarna kunnen ze het overschrijven op een mooi tekenblad en dit blad ook nog versieren.
Kinderen die liever iets tekenen of met kleuren hun gevoelens uitdrukken, kunnen ook op deze manier iets maken voor de rugzak.

Alle bladen worden in de rugzak verzameld.

De klas gaat samen naar de uitvaart. De ouders die meegekomen zijn, nemen plaats tussen de kinderen. Op deze wijze hebben ze oog voor het verdriet van de kinderen. Letterlijk en figuurlijk kunnen ze de kinderen tot steun zijn. Meester Lieven zit tussen zijn klas. Oogcontact tussen Jasper en meester Lieven is mogelijk.

Meester Lieven brengt het verhaal van de wolkenzaal.
De twee goede vrienden van Jasper brengen de rugzak, terwijl meester zegt:
'Jasper, we geven aan jou een rugzak gevuld met brieven en tekeningen die jou willen steunen en troosten. We hopen dat het mag helpen om deze moeilijke tijd door te komen. Je hoeft je verdriet zeker niet alleen te dragen. We willen je nabij zijn!'
De rugzak blijft gedurende de uitvaart bij Jasper.

Terug in de klas vraagt meester Lieven naar de indrukken, ervaringen, reacties.
Een lange vrije speeltijd waarbij wie dat wil nog even bij meester of bij de zorgcoördinator kan komen, is het enige dat deze voormiddag nog gepland kan worden. Hierbij hebben de twee leerkrachten aandacht voor wie aan de kant staat, voor wie niet aan het spel deelneemt of juist zeer agressief deelneemt.

Jasper is terug in de klas. Meester vraagt of Jasper nog iets wil vertellen aan de klas over gisteren. Ook de leerlingen krijgen de kans om nog iets te vertellen of te verwoorden.
Het gedachtenisprentje staat in het rouwhoekje.
De kaars wordt aangestoken...
Eén of enkele gebeden uit het rouwhoekje kunnen voorgelezen worden.

Meester zegt dat het verdriet nu niet weg is, maar dat we allen samen willen proberen om wat te werken zoals we dat gewoon zijn te doen.

Een week later stelt meester Lieven voor om met de teksten en gedichten uit het rouwhoekje een troostboek te maken voor Jasper.
Het voorwerp dat Jasper meebracht neemt hij terug mee naar huis.
Het rouwbericht en het gedachtenisprentje blijven in het rouwhoekje staan.

Wanneer de vormselvoorbereiding in de klas ter sprake komt,
wanneer vaderdag nadert,
wanneer de verjaardag van Jaspers papa op een schooldag valt..
probeert meester Lieven een signaal te geven naar de klas en naar Jasper toe zodat de dood van Jaspers papa nog eens ter sprake komt.

Wellicht kan er in een taalles of wereldoriëntatie aandacht gegeven worden aan woordenschat/taalbeschouwing in verband met: dood, zelfmoord, zelfdoding, suïcide...:

1. uitdrukkingen en zegswijzen i.v.m. de dood
2. woordenschat: innige of christelijke deelneming? zijn medeleven uitdrukken of uiten / rouwbrief, rouwbericht, overlijdensbericht / crematorium, crematie, cremeren / strooiweide, columbarium, urnenveld, asverstrooiing, urne / funerarium, condoleren /...

Deze pagina werd inhoudelijk grotendeels uitgewerkt door Mieke Corneillie.

In dit empirisch onderzoek wordt nagegaan in welke mate leerkrachten zich bekwaam voelen rouwende leerlingen te begeleiden. Zijn godsdienstleerkrachten volgens de enquête beter geplaatst of opgeleid voor de opvang van deze leerlingen? Heeft navorming, anciënniteit en geslacht invloed op de deskundigheid? Zien leerkrachten het als hun taak om deze jongeren te ondersteunen? Voelen leerkrachten zich voldoende geïnformeerd over de werkvormen en materialen om met rouwende leerlingen te werken?

Werkwijze

Om een antwoord te vinden op bovenstaande vragen, werd gebruik gemaakt van een kwantitatief onderzoek.

Het onderzoek richt zich op de Limburgse context. De doelgroepen van het onderzoek zijn enerzijds de leerkrachten van profane vakken en anderzijds godsdienstleerkrachten die in het katholiek middelbaar onderwijs les geven. In het totaal werden tien scholen aangeschreven waar telkens tien leerkrachten een enquête invulden. Vijf scholen situeerden zich in Midden-Limburg (het multi-culturele Limburg), drie scholen in Noord-Limburg, waarvan twee gesitueerd zijn in kleinere provinciestadjes en één in een landelijke gemeente en twee scholen in Hasselt.

Nadat de scholen waren geselecteerd, werd bepaald welke leerkrachten werden bevraagd. Naast twee godsdienstleerkrachten, werden ook twee praktijkleerkrachten en zes leerkrachten van algemene vakken per school bevraagd. Voor de leerkrachten van algemene vakken werd gekozen voor een leerkracht wiskunde, geschiedenis, Nederlands, Frans, wetenschappen en lichamelijke opvoeding. Deze selectie maakte het mogelijk te onderzoeken in welke mate de opleiding en navorming een invloed hebben op het bekwaamheidsgevoel van leerkrachten bij rouwbegeleiding.

Door een selectie te maken van de scholen en de leerkrachten, kan men stellen dat het beeld dat uit het empirisch onderzoek naar voor komt waarschijnlijk een vrij betrouwbaar beeld geeft voor Limburg. In het totaal ontvingen 100 leerkrachten een vragenlijst, 90 van de 100 leerkrachten hebben deze lijst beantwoord.

Dit empirisch onderzoek is een verkennend onderzoek. De besluiten, die geformuleerd worden, moeten met de nodige voorzichtigheid benaderd worden omdat het om een kleinschalig onderzoek gaat. Men mag hieruit zeker niet concluderen dat deze gegevens voor heel Vlaanderen gelden. Wel komen er een aantal tendensen naar voor.

Godsdienstleerkrachten voelen zich bekwamer dan andere leerkrachten om rouwende leerlingen te begeleiden. Ze hebben meestal meer bijscholingen gevolgd dat hun collega's van andere vakken. Ze beschikken vaak over voldoende achtergrondinformatie en vaardigheden om deze leerlingen te begeleiden. Bovendien voelen de meesten zich voldoende onderlegd om andersgelovige leerlingen te begeleiden of hun collega's te coachen. Ze zijn het best op de hoogte van de werkvormen en de bestaande materialen. Toch zien de godsdienstleerkrachten het niet expliciet als hun taak om leerlingen te ondersteunen.

De praktijkleerkrachten en leerkrachten van de algemene vakken zien het als hun taak en de taak van het hele team om een rouwende leerling te begeleiden. Maar deze groep mist vaak hiervoor de achtergrondkennis, de vaardigheden en de materialen. Vooral de praktijkleerkrachten scoren heel laag en verwachten dan ook veel van de godsdienstleerkrachten. Toch bevinden praktijkleerkrachten zich vaak in een gunstige positie wat betrokkenheid met de leerlingen betreft. De ondervraagde leerkrachten geven aan dat de betrokkenheid met leerlingen het meest doorslaggevend is om een goede begeleider/begeleidster te zijn. Uit dit onderzoek moet duidelijk worden dat directies niet alleen godsdienstleerkrachten op bijscholing sturen, maar zeker de praktijkleerkrachten deze kans moeten geven.

De ondervraagde leerkrachten vinden dat omgaan met verlies een plaats moet krijgen in de lerarenopleiding. Maar tegelijkertijd vinden ze het nodig dat leerkrachten die geen vorming genoten, best een navorming volgen over 'omgaan met verlies'.

Bovendien wordt duidelijk dat de navorming niet alleen de leerkracht theoretisch moet vormen, maar hen ook in contact moet brengen met werkvormen en materialen. Naast deze werkvormen wil men dat de navorming aandacht besteedt aan rouwen in andere culturen.

Soms wordt het bericht al een tijdje verwacht, soms komt het als een donderslag bij heldere hemel: er is een leerling gestorven. De schok is altijd groot. Ondanks het verdriet moet er plotseling veel gebeuren. Daarom is het belangrijk om vast te leggen wat er stap voor stap moet geregeld worden rond deze boodschap.

De informatie uit een draaiboek wordt altijd bij crisismomenten gebruikt en moet snel opgenomen kunnen worden. Om deze reden is een draaiboek best niet te gedetailleerd. Een overzichtelijke checklist is handig.

Een school die nog geen draaiboek heeft opgesteld, kan gebruik maken van onderstaande voorbeelden. Scholen kunnen deze voorbeelden gebruiken om hun eigen draaiboek op te stellen. Uiteraard blijft het voortdurend noodzakelijk om het draaiboek te evalueren, aan te passen en te verbeteren.

Afhankelijk van het gebeuren kunnen er verschillende scenario’s uitgeschreven worden in een draaiboek.

• overlijden van een leerling
• overlijden van een gezinslid van een leerling
• overlijden van een grootouder, oom, tante, neef of nicht,… van een leerling
• overlijden van een leerkracht
• overlijden van de partner of kind van een collega

Melding

Het bericht komt binnen

• opvang van degene die het bericht meldt
• overdracht van de melding naar de schoolleiding

De schoolleiding hoort het bericht

de school is niet betrokken

• de melding controleren wanneer het bericht niet afkomstig is van de familie of andere bevoegden
• informeren naar het wie, wat, waar en hoe het gebeurd is
• geheimhouding tot nader orde
• sleutelteam samenstellen: directie- klasleraar- leerkracht met een goede band klas en leerkracht met draaiboekervaring (iemand die niet te nauw betrokken is), 1 persoon als eindverantwoordelijke aanduiden

de school is betrokken (tijdens schooluren of in schoolverband)

• de omstandigheden waaronder de gebeurtenis plaatsvond controleren
• hulpverlening op gang brengen
• ervoor zorgen dat de leerlingen die zich op de plaats van het ongeval bevinden naar school worden gebracht
• geheimhouding tot nader orde
• contact zoeken met nabestaanden (eventueel in samenwerking met politie, huisarts, slachtofferhulp)
• sleutelteam samenstellen: directie- klasleraar- leerkracht met een goede band klas en leerkracht met draaiboekervaring (iemand die niet te nauw betrokken is), 1 persoon als eindverantwoordelijke aanduiden

Het sleutelteam

• teamsamenstelling aan andere leerkrachten meedelen
• team is verantwoordelijk voor:
  • informeren van de betrokkenen
  • organisatorische aanpassingen
  • opvang van leerlingen en leerkrachten
  • contacten met ouders
  • regelingen in verband met rouwbezoek en uitvaart
  • administratieve afhandeling
  • nazorg van de betrokkenen
• het team gaat na wie geïnformeerd moet worden over het overlijden:
• het personeel
• de klas van de leerling
• familieleden zoals broers, zussen, neven en nichten die op school zitten
• ex-klasgenoten
• vrienden en vriendinnen in andere klassen
• overige leerlingen (denk aan de leerlingen in de turnzaal,…)
• ouders

Het vertellen van het nieuws

• Geef extra aandacht aan familie (broer, zus, neef, nicht) van de overleden leerling. Het kan zinvol zijn om ook hun klas te informeren over het gebeuren.

Aandachtspunten: De klasleraar bereidt zich voor op het gesprek met de klas

• Creëer een sfeer waarin het mogelijk is om te zeggen dat je er moeite mee hebt
• Zorg dat een van de leerkrachten van het team ambulant is (leerkrachten vrij roosteren) en kan bijspringen voor leerlingen die extra opvang nodig hebben
• Probeer de opvang zoveel mogelijk in de klas te houden, maar zorg dat er een ruimte is waar leerlingen naartoe kunnen die alleen willen zijn of erg overstuur zijn
• Wees erop voorbereid dat deze situatie andere verlieservaringen kan reactiveren, zowel bij leerlingen als bij leerkrachten
• Zorg dat je werkvormen bij de hand hebt die verwerking stimuleren
• Bereid je goed voor: wat ga je zeggen en hoe, elke effecten kun je verwachten

 De mededeling

• Vertel het hoe, waar en wanneer van de gebeurtenis
• Breng het bericht over zonder eromheen te draaien
• Geef in eerste instantie alleen de hoogst noodzakelijke informatie
• Neem voldoende tijd voor emoties
• Wanneer de emoties wat geluwd zijn en de jongeren beginnen vragen te stellen, kun je overstappen naar de volgende informatie:
• Vertel hoe het contact met de familie verloopt
• Geef uitleg over gevoelens van verdriet die naar boven komen (iedereen verwerkt het verdriet op zijn manier)
• Vertel bij wie de leerlingen terecht kunnen voor een persoonlijk gesprek
• Laat de leerlingen weten hoe het programma van deze dag en de komende dagen er uit ziet
• Geef, als er naar gevraagd wordt, heel summier uitleg over het rouwbezoek en de uitvaart (vaak kan dat beter in een later stadium)

Organisatorische aanpassingen

• Kijk naar de activiteiten die de school de komende dagen organiseert, zoals sportdagen, multiculturele dagen en dergelijke. Wellicht is annulatie of uitstel voor deze klas nodig.
• Herdenkingstafeltje maken in de hal met herdenkingsschrift

Contacten met de ouders van de overleden leerling

Het eerste bezoek

• Neem nog dezelfde dag contact op
• Maak voor dezelfde dag een afspraak voor een huisbezoek
• Ga bij voorkeur samen met iemand van de directie
• Houd er rekening mee dat het eerste bezoek vaak alleen een uitwisseling van gevoelens is
• Vraag naar een tweede bezoek om wat verdere afspraken te maken

Het tweede bezoek

• Vraag wat de school kan betekenen voor de ouders
• Overleg over alle te nemen stappen:
  • Bezoekmogelijkheden van leerlingen
  • Het plaatsen van een rouwadvertentie
  • Het afscheid nemen van de overleden leerling
  • Bijdragen aan de uitvaart
  • Afscheidsdienst op school

Contacten met de ouders van de overige leerlingen

• Informeer de ouders via een brief over:
  • De gebeurtenis
  • Organisatorische aanpassingen
  • De zorg voor de leerlingen op school
  • Contactpersonen op school
  • Regels over aanwezigheid
  • Rouwbezoek en aanwezigheid bij de uitvaart
  • Eventuele afscheidsdienst op school
  • Nazorg voor de leerlingen

 Begeleiding tussen overlijden en uitvaart

• Creëer een herinneringsplek. Haal de lege stoel niet onmiddellijk weg. Bedenk met de klas hoe je de overledene het best kunt gedenken: foto, kaars, bloemen en dergelijke
• Creëer veel ruimte voor de vragen die leerlingen hebben. Sommige leerlingen die niet zo verbaal zijn, uiten zich creatief, bijvoorbeeld door te tekenen
• Maak zonodig gebruik van speciale lessen om met leerlingen te praten over hun gevoelens en te werken aan het afscheid nemen
• Spreek af wie het contact met de ouders onderhoudt. Stimuleer de leerlingen op bezoek te gaan als ouders dit op prijs stellen
• Ga, na overleg met de ouders van de overleden leerling, met de leerlingen aan het werk om een bijdrage te leveren voor de dienst: teksten, tekstboekje maken, muziek maken of kiezen,enz.
• Spreek af wat de leerlingen nog meer kunnen doen bij de verschillende diensten
• Bezoek de overleden leerling en vertel de leerlingen hoe de overleden leerling eruit ziet alvorens samen met de leerlingen een laatste groet te brengen. Verplicht niemand om een laatste groet te brengen. Ga met alle leerlingen na de begroeting terug naar school en zorg voor een drank en koekjes. Laat leerlingen hun gevoelens uiten.
• Bereid het bijwonen van de uitvaart goed voor. Vertel aan de leerlingen wat ze kunnen verwachten. Ga samen met de leerlingen naar de uitvaart en vervolgens terug naar de school waar de leerlingen terug opgevangen worden. Zorg voor broodjes en drank.
• Houd rekening met cultuurverschillen
• Organiseer in overleg met de ouders, een afscheidsdienst op school om zoveel mogelijk leerlingen de kans te geven afscheid te nemen.

Nazorg

• In de klassen van dat jaar en in de hal een foto van de overleden leerling ophangen
• De bank in de klas laten staan
• Naam van de leerling opnemen in de herdenkingskalender
• Leerlingen van de klas een artikel laten schrijven voor de schoolkrant
• Regelmatig tijd maken voor een gesprek met de klas
• Ouders nog eens gaan bezoeken met enkele leerlingen als ze dat wensen
• Met de verjaardag van de leerling een kaartje sturen naar de ouders, samen nog eens naar het kerkhof gaan
• Vertrouwensleerkracht zorgt voor de opvang van de meest betrokken leerlingen
• Jaarlijks een herdenkingsplechtigheid organiseren, waarop ook de ouders uitgenodigd worden. Deze plechtigheid wordt gemaakt en verzorgd door de klas. Dit doen we tot die klas het middelbaar beëindigd heeft.

 Administratieve zaken

• Handel de administratieve zaken zorgvuldig af.
• Blokkeer alle uitgaande post betreffende het overleden kind
• Ga zorgvuldig om met alles wat er van het overleden kind nog op school is; voor ouders zijn dit heel waardevolle zaken. Geef geen bezittingen mee aan broer of zus. Tijdens latere contacten kunnen deze bezittingen overhandigd worden.
• Blokkeer de schoolrekening en stuur ook geen rekeningen meer op.

Melding

Het bericht komt binnen: buiten of tijdens de schooluren

• opvang van degene die het bericht meldt
• overdracht van de melding naar de schoolleiding

 De schoolleiding hoort het bericht: tijdens de schooluren

• de melding controleren wanneer het bericht niet afkomstig is van de familie of andere bevoegden
• informeren naar het wie, wat, waar en hoe het gebeurd is
• de schoolleiding informeert onmiddellijk de leerling (indien mogelijk kan het beter zijn dat de klasleraar dit doet)
• de klasleraar laat de leerling contact opnemen met thuis
• de klasleraar brengt de leerling naar huis of naar familie
• geheimhouding tot nader orde
• sleutelteam samenstellen: directie- klasleraar- leerkracht met een goede band klas en leerkracht met draaiboekervaring (iemand die niet te nauw betrokken is), 1 persoon als eindverantwoordelijke aanduiden

De schoolleiding hoort het bericht na de schooluren

• de melding controleren wanneer het bericht niet afkomstig is van de familie of andere bevoegden
• informeren naar het wie, wat, waar en hoe het gebeurd is
• geheimhouding tot nader orde
• sleutelteam samenstellen: directie- klasleraar- leerkracht met een goede band klas en leerkracht met draaiboekervaring (iemand die niet te nauw betrokken is), 1 persoon als eindverantwoordelijke aanduiden

 Het sleutelteam:

• teamsamenstelling aan andere leerkrachten meedelen
• team is verantwoordelijk voor:
  • informeren van de betrokkenen
  • organisatorische aanpassingen
  • opvang van leerlingen en leerkrachten
  • contacten met ouders
  • regelingen in verband met rouwbezoek en uitvaart
  • administratieve afhandeling
  • nazorg van de betrokkenen
• het team gaat na wie geïnformeerd moet worden over het overlijden:
• het personeel
• de klas van de leerling
• familieleden zoals neven en nichten die op school zitten
• ex-klasgenoten
• het team spreekt af wie wie informeert
• het team spreekt af wie de betrokken leerling verder opvolgt en begeleidt

 Contact met de leerling

• Iemand van het sleuteltam gaat een gesprek aan met de betrokken leerling
• Laat de leerling een vertrouwenspersoon uitkiezen op school. Vraag wat de leerling zelf wil en verwacht rond verdere ondersteuning
• Informeer de leerling bij wie hij of zij terecht kan voor verdere opvang bij afwezigheid van de aangeduide vertrouwenspersoon
• Maak afspraken rond het hernemen van de lessen

Contacten met het gezin

Het eerste bezoek

• Neem nog dezelfde dag contact op
• Maak voor dezelfde dag een afspraak voor een huisbezoek
• Ga bij voorkeur samen met iemand van de directie en met klasgenoten, ook bij het tweede bezoek. Je kan voor de leerling een herdenkingsboekje meenemen.
• Houd er rekening mee dat het eerste bezoek vaak alleen een uitwisseling van gevoelens is
• Vraag naar een tweede bezoek om wat verdere afspraken te maken, zeker indien de leerling niet onmiddellijk de lessen herneemt

Het tweede bezoek

• Vraag wat de school kan betekenen voor het gezin
• Overleg over alle te nemen stappen:
  • Aanwezigheid en opvang van de leerling op school
  • Bijwonen van de uitvaart door leerkrachten en leerlingen van de klas
  • Eventuele bijdragen aan de uitvaart
  • Het plaatsen van een rouwadvertentie in de schoolkrant

De melding

• Meld het bericht aan het secretariaat en het personeel. Een kort bericht kan in de leraarskamer opgehangen worden, met vermelding van de naam van de leerling en de klas.
• Geef aan wanneer de betrokken leerling afwezig zal zijn
• Meld het bericht aan de klas van de leerling
  • Wees erop voorbereid dat deze situatie andere verlieservaringen kan reactiveren, zowel bij leerlingen als leerkrachten
  • Bereid je goed voor: wat ga je zeggen en hoe, welke effecten kan je verwachten
  • Vertel hoe het contact verloopt met de leerling en de familie
  • Geef uitleg over gevoelens van verdriet die naar boven kunnen komen
  • Vertel bij wie de leerlingen terecht kunnen voor een persoonlijk gesprek
  • Klas een persoonlijk briefje laten schrijven naar de leerlingen (link algemene werkvormen: rouwkaartje schrijven)
  • Geef, als er naar gevraagd wordt, heel summier uitleg over het rouwbezoek en de uitvaart (vaak kan dat beter in een later stadium)
  • Taakverdeling organiseren voor het bijhouden van de cursussen gedurende de eventuele afwezigheid van de betrokken leerling
• Meld het bericht ook aan eventueel afwezige leerkrachten en leerlingen
• Informeer de ouders van de klasgroep via een brief over:
  • De gebeurtenis
  • Eventuele aanwezigheid bij de uitvaart
  • Nazorg van de leerlingen
• Herdenkingstafel maken in de hal
• In afspraak met de klas voor bloemen zorgen
• Volgende dag beginnen met een aangepaste bezinningstekst, die we ook aan de leerlingen bezorgen (link naar meditatief materiaal)

De uitvaart

• Bereid het bijwonen van de uitvaart goed voor. Vertel aan de leerlingen wat ze kunnen verwachten.
• Houd rekening met cultuurverschillen (link rouw bij migranten: suggesties voor school)
• Vang de leerlingen na de uitvaart op in school met broodjes en drank, zodat ze nog kunnen napraten
• Maak afspraken onder de leerkrachten in overleg met de directie wie naar de uitvaart kan gaan
• Denk aan het verzamelen van rouwkaartjes van de andere leerkrachten en leerlingen

Nazorg

• Het is wenselijk om na de uitvaart of op een later moment nogmaals contact op te nemen met de leerling en zijn of haar gezin
• De klasleraar vangt de leerling op als deze terug naar school komt.
• Verlieservaring opnemen in het leerlingendossier
• Af en toe eens informeren hoe het met de leerling gaat (link : rouw bij jongeren: suggesties voor school)
• In de eerstvolgende gebedsviering voor de school de overledene herdenken (met de leerling bespreken)

Administratieve zaken

• Vermeld het overlijden in het volgende schoolkrantje
• Regeling treffen voor vervoer en vervangingen tijdens de afscheidsviering en opvang klas

Melding

• Gebeurt meestal door een rouwbrief of telefonisch
• Klasleraar op de hoogte brengen
• Geef aan wanneer de betrokken leerling afwezig zal zijn
• Rouwbrief ophangen in het leraarslokaal en op een centrale plaats in de school
• Klasleraar deelt het overlijden mee aan de klasgenoten

Opvang

• Klasgenoten een kaart laten schrijven voor de leerling
• Als de leerling terug op school komt, maakt de klasleraar tijd voor een gesprek met de leerling

Afscheid

• Kaartje sturen vanuit de school voor de ouders. De klasleraar schrijft een persoonlijk kaartje naar de leerling
• Denk aan het verzamelen van rouwkaartjes van de andere leerkrachten en leerlingen

Administratieve zaken

• Vermeld het overlijden in het volgend schoolkrantje

Melding

• Door directie
• Directie spreekt personeel toe
• Afwezig personeel wordt telefonisch verwittigd, evenals de gepensioneerde leerkrachten
• In alle klassen waar deze leerkracht komt: persoonlijk gaan meedelen
• Tijdens de vakantie: overlijdensbericht sturen naar alle leerkrachten , leerlingen van de klas waar hij/zij klasleraar van was, verwittigen

Organisatie

• Sleutelteam samenstellen: directie, leerkracht, leerling van de klas en een leerkracht met draaiboekervaring (minder nauwe band)
• Opvang leerlingen organiseren
• Aandacht besteden aan vrienden en vriendinnen van de overledene in de school. Ervoor zorgen dat ze de volgende uren geen les moeten geven
• Ruimte tijdens de speeltijd en middagpauze ter beschikking stellen voor leerlingen

Informatie

• Volgorde van informeren:
  • leraarslokaal
  • eigen klas van de overleden leerkracht
  • alle andere klassen waar hij/zij komt
  • overige klassen
• Bij de eerste drie groepen gebeurt de melding door de directie
• De laatste groep wordt door de leerkracht van het volgende lesuur meegedeeld
• Op een centrale plaats in de school: foto, overlijdensbericht, bloemen, kaars, herinneringsboek,…

Opvang

Partner

• Dezelfde dag nog een afspraak maken voor een huisbezoek, steeds in aanwezigheid van de directie
• Huisbezoek van collega’s die een goede band hadden met de leerkracht
• Rouwbezoek: partner zijn verhaal laten doen
• Rouwadvertentie bespreken met de partner, vragen naar een actieve deelname van leerlingen en leerkrachten aan de uitvaartplechtigheid en gebedswake

School

• In de hal een foto plaatsen van de overleden leerkracht samen met een brandende kaars
• De eigen klas opvangen door de hulptitularis en oog hebben voor de leerlingen die en bijzondere band hadden met die leerkracht (iemand van het sleutelteam vangt deze leerlingen op in een apart lokaal)
• De klassen de kans geven om een kaartje of briefje te schrijven
• De klassen ruimte geven om hun verhaal te doen
• Volgende dag in alle klassen beginnen met een bezinningstekst, gekozen door de eigen klas

Leraarslokaal

• Beste vrienden en vriendinnen opvangen en klasvrij maken. Andere leerkrachten hebben bijzondere aandacht voor hen.

Afscheid

• Rouwadvertentie plaatsen
• Directie nodigt collega’s uit om samen een laatste groet te brengen, daarna bij de directie iets gaan drinken, kans voor napraten
• Sleutelteam zorgt voor de gebedswake en uitvaartplechtigheid samen met de leerlingen van de klas
• Bloemen van de school
• Na de afscheidsviering nodigt de directie het personeel uit op een broodjesmaaltijd
• De hulptitularis gaat met de leerlingen van de klas een laatste groet brengen als ze dat willen. Hij/zij vangt deze leerlingen daarna op.
• De hulptitularis gaat met de klas naar de uitvaartdienst en zorgt voor een kaartje van de klas.
• De directie doet een dankwoordje op het einde van de viering

Nazorg

• Een foto van de overleden leerkracht ophangen in het leraarslokaal
• Alle persoonlijke bezittingen teruggeven aan partner
• Naam van de leerkracht opnemen in de herdenkingskalender
• Een artikel plaatsen in de schoolkrant, geschreven door de directie
• Herdenkingdienst op school voor alle leerlingen en personeel. Het gezin van de overleden leerkracht wordt uitgenodigd.
• Directie gaat partner bezoeken als hij/zij dat wenst
• Directie zorgt voor de opvang van de nauwst betrokken collega’s
• Met de verjaardag van de overleden leerkracht een kaartje sturen, evenalsop de overlijdensdag  

Melding

• Door directie
• In eigen klas; door de directie
• In andere klassen: door klasleraar

Organisatie

• sleutelteam samenstellen: directie, leerkracht en leerkracht met draaiboekervaring

Informatie

• Overlijdensbericht ophangen in het leraarslokaal en op een centrale plaats in de school
• Rouwtafeltje maken op een centrale plaats

Opvang

• De directie neemt contact op met de collega om zijn deelneming te betuien en een afspraak te maken voor een huisbezoek
• Vrienden en vriendinnen van school doen dit ook.
• Hulptitularis vangt de klas op en laat de klas op verhaal komen
• Directie vangt de leerkracht op als hij/zij terug op school komt
• Directie vangt de nauwst verbonden collega’s op ’s morgens

Afscheid

• Afspraak maken om met de klas de begrafenis bij te wonen
• Directie, hulptitularis en klas gaan naar de uitvaartdienst. De nauwst verbonden collega’s ook de kans geven om te gaan.
• Regeling treffen voor vervoer en vervangingen
• Eigen klas, maar ook de andere klassen de kans geven om een briefje te schrijven.

Nazorg

• In de schoolkrant het overlijden vermelden
• In de eerstvolgende gebedsviering voor de school de overledenen herdenken (met de collega bespreken)

Ondanks een goed in elkaar stekend draaiboek kan een school allerlei onverwachte zaken en valkuilen tegenkomen.

• De leerkracht die het bericht net ontvangen heeft, vertelt op weg naar de directie, het nieuws aan iedereen die het wil horen
• De school vergeet het bericht te controleren
• Het draaiboek in onvindbaar
• De leerlingen in de turnzaal worden vergeten
• De school heeft allerlei ideeën voor de dienst, de ouders willen er niet van weten
• De klas waarin het zusje van het overleden kind zit, besteedt nauwelijks aandacht aan het gebeuren
• De klasleraar heeft zichzelf emotioneel niet meer in de hand, waardoor een aantal kinderen hysterisch worden
• Op de eerste dag dat er les gegeven wordt, zijn de tafel en de stoel van de leerling al weggehaald
• De leerlingen willen de eerste dag na de uitvaart nog even napraten. De leerkracht besteedt er geen aandacht aan en begint gewoon met de les
• De gekozen vertrouwenspersoon kan het niet aan om ondersteuning te bieden
• Er zijn geen afspraken gemaakt rond het bijhouden van de cursussen van de afwezige leerlingen

Bij het overlijden van een leerkracht, leerling, ouder, broer of zus is het wenselijk dat men op een centrale plaats op school een rouwhoekje maakt.

Op een rouwtafeltje kunnen kaarsen, een foto, een bezinningstekst, het overlijdensbericht en rouwkaartjes of een herinneringsboekje met balpennen liggen. Het rouwhoekje geeft aan de leerlingen de ruimte om een kaartje of een briefje te schrijven. Dit boek of de kaartjes worden door de verantwoordelijke leerkracht meegenomen naar de afscheidsviering.

Na het overlijden is het zinvol dat er op school ook een herinneringshoekje of ruimte is. In deze ruimte kunnen onder andere de activiteiten van de rouwgroep doorgaan.

Hieronder staan een aantal voorbeelden van rouwhoeken en herinneringshoeken.

Deze site heeft de bedoeling je mogelijkheden aan te reiken om voorbij de eerste tijd na een overlijden, ook doorheen het verdere schooljaar en zelfs de schoolloopbaan, samen met je leerlingen te focussen op hun rouwen en momenten te creëren om stil te staan bij de overledene.

Deze nazorg-wijzers kunnen enerzijds "wegwijzers" alsook "vingerwijzers" zijn, die je kunnen begeleiden in de aandacht voor je rouwende leerling. Je zal merken dat een aantal van deze "wijzers" zich niet altijd lenen voor elke verlieservaring (ieder verlies is anders) en de daardoor ontstane rouw (iedere rouw is anders). Elk van jullie bezit de nodige creativiteit om met deze wijzers zijn/haar eigen parcours af te leggen. Het zijn als het ware bakens die je in de klas of daarbuiten in de interactie met je leerlingen vrij mag verplaatsen.

Geef in een eerste tijd voldoende ruimte aan de beleving inzake wat je leerlingen bij zichzelf bemerken (wat doet het met mij, wat zie ik dat het doet met anderen?…) Uitgangspunt kan zijn hoe ze de afscheidsviering beleefd hebben.

• Laat ten allen tijde (er is geen limiet) toe dat leerlingen hun emoties kunnen uiten betreffende het verlies (individueel of in kleinere groep, klassikaal)
• Laat de leerlingen vrij in de wijze waarop zij een klasgenoot wensen te herdenken (afscheidsbrief, tekenen,….)
• Sta stil bij speciale dagen zoals verjaardag en sterfdag van de overleden leerling. Denk ook aan de ouders via een gebaar, een kaart,….
• Denk ook aan zussen en broers op deze speciale dagen, alsook heb extra oog voor hen binnen hun verdere schoolloopbaan
• Maak bespreekbaar of een herdenkingsmoment jaarlijks kan terugkeren (klassikaal of voor de gehele school)
• Aan het einde van het schooljaar kun je ook iets afronden (via een ritueel) met de klas van de overleden leerling.
• Bij de overgang naar een andere klas, informeer je je collega-leerkracht over je zorgen met betrekking tot je leerlingen (continuïteit in zorg)
• Tracht eventueel de (rouw-)reacties van je leerlingen over een langere periode op te volgen.
• Let op "risico"leerlingen, zoals kinderen die al eerder een verlies hebben geleden, leerlingen met een zwakkere relationele context, leerlingen met een psychische problematiek,…
• Schakel indien nodig over op individuele begeleiding (hanteer verwijzing naar rouwconsulenten of andere professionele begeleiders)
• Creëer eventueel een plaatsje in de klas ter herinnering aan de overleden leerling (zijn of haar lege plaats mag ruimte krijgen)
• Je kunt ook zijn/haar plaats in de klas een tijdje openlaten
• Eventueel een tijdje de leerling zijn plaats gedenken met enkele persoonlijke zaken van het kind
• De aanwezigheid van een foto met eventueel een kaarsje en/of wat bloemen
• Overweeg het maken van een herinneringsboek of fotoboek
• Overweeg om klassikaal een grafbezoek te brengen
• Bespreek of het kan de ouder(s) eens te inviteren in de klas (deel je beeld van de overledene)
• Laat leerlingen merken dat naast de dood ook het leven weer doorgaat
• Ga zorgvuldig om met alles wat er van het overleden kind nog op school is, voor de ouders zijn dit heel waardevolle zaken. Geef deze dan ook niet zomaar mee aan broer of zus. Vaak hebben deze een bijzondere waarde voor hen.
• Creëer voor jezelf als leerkracht ook mogelijkheden om je beleving te uiten (via team, collegae…)

Het staat je natuurlijk ten allen tijde vrij hier nog persoonlijke aanvullingen te doen en vertrouw zeker ook op je eigen aanvoelen van wat kan in de groep, klas die je begeleidt.

Bekijk zeker ook de link eens van curatieve werkvormen.

De rouwkoffer die hieronder wordt voorgesteld is ontwikkeld voor jongeren van 12 tot 18 jaar en hun begeleiders. Hij bevat een schat aan verhalen, teksten, poëzie, liturgie, muziek, symbolen, …om zelf een afscheidsviering of herdenkingsmoment in elkaar te steken.
Onderstaande rouwkoffer werd ontworpen door Jongerenpastoraal IJD Antwerpen en wordt uitgeleend in:

• IJD Antwerpen: ijdantwerpen@ijd.be
• IJD Brussel: ijdbrussel@ijd.be
• IJD Brugge: info@ijdbrugge.be
• IJD Gent: ijdgent@ijd.be
• IJD Hasselt: infohasselt@ijd.be
• IJD Vlaam-Brabant/Mechelen: info.vbm@ijd.be

Naast een waarborg van 20 € wordt ook een bijdrage van 5 € voor 1-3 dagen of 10 € voor 1 week gevraagd (verlenging mogelijk).

Verder worden ook kinderrouwkoffers (3-12 jaar) ontleend aan dezelfde voorwaarden (enkel in bisdom Antwerpen en Mechelen/Vlaams Brabant).

Meer informatie vind je op de website: http://www.ijd.be/

Inhoud van de rouwkoffer

Boeken

Een boekenlijst maakt je wegwijs in de boeken en bundels in deze koffer, waarover ze gaan en voor welke doelgroep je ze kan gebruiken. Deze lijst vind je in de infokaft.

Poëzie

Een selectie van bezinningsteksten rond afscheid, verdriet, troost, verder gaan. Ze kunnen opgehangen worden met papiertape.

Muziek

Een selectie van Nederlandstalige en Engelstalige muziek op CD, met bijhorende teksten en vertaling. En een CD-tje met rustige achtergrondmuziek.

Troostprenten

Foto’s, woorden en uitspraken van bekende en minder bekende Vlamingen vertellen wat troost kan zijn.

Verhalenmap

Een bundel met verhalen, bijbelverhalen, verhalen van jongeren zelf. Ook tips rond jeugdliteratuur, films, websites en artikels uit tijdschriften.

Rouwkalender

Een voorbeeld van een rouwkalender. Een idee om met je klas of groep zelf een kalender te maken.

Om te zingen

Een bundel van liederen op partituur over leven, dood, hoop en liefde. En een CD waarop je telkens een strofe en het refrein van deze liederen kan beluisteren.

Tranendoosje

Een doosje met 34 tranen die iets kunnen vertellen over hoe je je voelt.

Symbolenzakje

Een zakje met symbolen.

Rouwkoffer- infokaftje

met

• je uitleenovereenkomst van deze koffer
• een overzichtslijst van de boeken in deze koffer
• folders van initiatieven voor jongeren: om uit te delen
• ...

Aan een directie, leerkracht van een profaan vak, godsdienstleerkracht en medeleerling werd gevraagd om een getuigenis te schrijven. Deze getuigenis laten de sterktes en de zwaktes van een draaiboek zien. Als je weet waar je alert voor moet zijn, kan je al een aantal gevoeligheden vermijden. Hierdoor kan het afscheid nemen en rouwen serener verlopen op een school.

Het ergste wat je je kan voorstellen als directeur van een school, is het verliezen van een leerling of een collega in actieve dienst. Het is al erg genoeg wanneer je naar begrafenissen van oud-collega's moet gaan, maar dan kan je – eventueel – jezelf nog troosten met het cliché 'Ze hebben toch een gevuld leven gehad'. Dat argument gaat niet meer op wanneer Sofie, een jong meisje van zestien jaar door een stom verkeersongeval uit het leven wordt weggerukt.

Je eerste reactie wanneer je het nieuws te horen krijgt, is ongeloof. Dat kan toch niet, dat is niet mogelijk! Dan komen de vragen: hoe is het gebeurd, is er een verantwoordelijkheid van de school bij het gebeurde? Dat klinkt hard, ik weet het, maar daar denk je echt aan: hadden wij iets kunnen doen om het te voorkomen? Vervolgens ga je terugvallen op je collega's. Gelukkig hadden wij hier op school binnen het team leerlingenbegeleiding enkele mensen die een nascholing rond rouwverwerking hadden gevolgd en die ons bestaande, summiere draaiboek rond overlijden, hadden uitgewerkt tot een efficiënt en werkzaam document. Daarin vind je dan veel steun: er is een structuur, je weg is uitgestippeld. De bekendmaking in de school aan collega's en medeleerlingen, de opvang van de getroffen klas, de confrontatie met de ouders, het rouwhoekje in de school met de foto van Sofie, de voorbereiding van de begrafenis. In het geval dat wij hebben meegemaakt, waren de ouders heel tevreden met de aangereikte hulp, zij hebben het uitwerken van de viering helemaal samen met ons team en met de klasgenoten gevolgd en gesteund. Op zo'n momenten merk je dat elke leerling, elk vriendje of vriendinnetje, maar ook elke leerkracht een eigen verwerkingsproces heeft. Ons draaiboek vertoont gelukkig genoeg soepelheid om daarmee om te gaan. We zagen binnen de leerlingengroep mogelijke conflicten ontstaan omdat niet iedereen het gevoel had genoeg erkenning van zijn/haar verdriet te krijgen. We hebben met ons team leerlingenbegeleiding daarop kunnen inspelen en iedere leerling de tijd en de mogelijkheid gegeven om te praten, om te wenen, om stil te zijn of net niet. De grote valkuil hier is dat je de structuur (het draaiboek) voorrang gaat geven op het individuele verdriet. Rouw en rouwverwerking is een zeer individueel gegeven. Wat ons in het geval van de verongelukte leerlinge ook heeft geholpen, is het contact met de ouders in de maanden en jaren na het ongeval. Herdenkings-missen met alle leerlingen van haar klas, de uitnodiging en het bezinningsmoment op de proclamatie van haar medeleerlingen, allemaal aspecten die gemaakt hebben dat Sofie voor ons en haar ouders niet 'echt weg' was, maar mee haar school heeft afgemaakt.

Guy Vermaelen
Directeur Instituut Agnetendal Peer

Op een maandagmorgen vernam ik in de leraarskamer dat de papa van An in het weekend verongelukt was. Net toen alle leerlingen binnen waren kwam de mama van An samen met An hier aan op school. Wij, mijn collega en ik, hebben ze dan proberen op te vangen op ons bureel. De mama vertelde niet veel over het ongeval, wel dat papa invalide was en dat hij het huishouden deed terwijl zij ging werken. Dit zou dus in de toekomst niet maar gaan. (het gezin telde 5 kinderen). Zij vond het beter dat An de dagen voor de begrafenis, gewoon naar school kwam. Wij vonden dit een vreemde beslissing , maar aanvaardden hun beslissing. Op de vraag of ze een tas koffie wilde, zei de mama:'nee'. Ik heb dan An naar de klas gebracht en gevraagd of zij het zelf aan de leerlingen wilde vertellen of dat ik het moest doen. Ze verkoos om het zelf te doen. Ik had haar dan wel uitgelegd dat ze niet op alle vragen moest antwoorden als ze dat niet wou.

Dan ben ik het draaiboek gaan opzoeken om te kijken welke stappen we als school moesten ondernemen. En dan liep er bijna niets zoals gepland. Ik zal even uitleggen hoe het allemaal verlopen is.

Normaal brengt de directie, de titularis en de leerlingenbegeleidng een huisbezoek, na telefonisch contact. Wel, dit vond de mama niet nodig.

Wij hebben hier op school de gewoonte om een rouwtafeltje te maken in de hal. Dit is een tafeltje waarop we een foto plaatsen van de overledene, een bloempje en wat kaarsjes. Dit doen we na toestemming van de familie. Ook hier weer kregen we te horen dat het eigenlijk niet echt moest, zeker geen foto. We hebben dan, na overleg met An, toch een tafeltje gezet.

Ook gaan we met de klas naar de begrafenis, maar An wist nog niet of ze zelf zou gaan. Afspraak was dan: als An gaat, gaan de medeleerlingen ook. De dag voor de begrafenis komt An, samen met haar oudere broer, zeggen dat leerling X en Y niet mee mogen komen naar de begrafenis omdat ze daar problemen mee hebben (het zijn ook allochtone meisjes). Dit kunnen we als katholieke school niet maken. Ik probeer dat dan ook duidelijk te maken aan haar. Ze gaan dan toch akkoord dat ze meekomen en ze geeft ook aan dat ze zelf naar de mis zal gaan. Op de dag van de begrafenis bleek An dan toch niet in de mis te zijn. Dat vonden de medeleerlingen wel vreemd. Ik heb daar met de leerlingen over gesproken. De boodschap was: respecteer de mening van je medeleerling.
De dag na de begrafenis kwam An weer gewoon naar school. We hebben haar opgevangen en gezegd dat ze altijd bij ons terecht kon als ze het moeilijk had. Ze is nooit op gesprek geweest. Ik heb haar wel regelmatig eens aangesproken en ze zei altijd dat alles goed was.

Zo zie je maar, hoe alles anders kan verlopen.

Op Thomas kan je verschillende herdenkingsvieringen vinden onder 4ingen.
Volgende vieringen zijn goed bruikbaar in het middelbaar onderwijs:

• Beelden blijven: herdenkingsviering 1 jaar na het overlijden van een leerling
• Loslaten is danken: algemene herdenkingsviering

Kruisteken en begroeting

Waarom mensen moeten sterven,
gaat ons begrip te boven.
Het goede met elkaar voor hebben,
voor elkaar zorgen, met elkaar gelukkig zijn:
daar zou geen einde aan mogen komen.
Het sterven van ... komt voor iedereen die hem
dierbaar was veel te vroeg en onverwacht.
Veel hadden we nog samen kunnen doen en opbouwen.
Nu lijkt alles onherroepelijk voorbij.
Verdriet en gevoelens van ontgoocheling
en zelfs opstandigheid overheersen ons hart.

Mensen kunnen onnoembaar veel voor elkaar betekenen
als ze vooral in moeilijke uren elkaar nabij blijven
en veel luisteren en meegaan…
Laten we samen vanuit die geest in gebed verder gaan…

Ontsteken van de kaars

Donkere dagen vol droefheid en lijden
vullen in deze periode ons leven.
Terneergeslagen en eenzaam voelen wij ons vanavond
nu wij hier zijn samengekomen om te bidden voor ...
Toch is ook in deze momenten het leven niet zinloos.
Door het ontsteken van een kaars willen wij licht brengen
en onze droefheid aan God toevertrouwen.

Lezing

Muziek

Bede

Dit is een dag anders dan alle andere,
Een dag die ons zachter stemt en zwijgzamer.
Want staande in het licht van het leven,
herkennen wij de schaduw van de dood.
Wat zo veraf leek, is nu plotseling heel dichtbij.

Onze Vader
Wees gegroet

Iemand in ons midden is gestorven: een mens, geliefd, vertrouwd,
iemand die met ons heeft geleefd, die heeft gelachen en geweend…
Wij kunnen zijn warmte haast nog voelen.
Zijn stem klinkt ons nog in de oren.
Zijn beeld staat nog gebeiteld in ons geheugen…

Onze Vader
Wees gegroet

We zullen ... niet vergeten.
We zullen zijn naam blijven gedenken.
Daarom zijn we hier samen in deze wake.
Ons hart kent stilte en leegte.
Maar wij willen ons niet alleen buigen over het verdriet.
Vandaag willen wij waken. Waken is wakker blijven.
Het is onze blik open houden voor wie ... voor ons is geweest.

Evangelie (Joh. 12, 24-25.27-28a)

Muziek

Voorbeden

Voor ... , die ons zo nabij was en ons leven heeft verblijd:
dat God hem bij de hand neemt en binnenvoert in zijn rijk van vrede.
Laten wij bidden.

Voor familie en vrienden die door dit sterven pijnlijk zijn getroffen:
dat zij sterkte vinden in het geloof en troost bij minzame mensen.
Laten wij bidden.

Voor iedereen hier aanwezig, dat wij de naam van ...
hoog houden in ons midden, dat wij het goede dat hij deed
voortzetten, dat zijn dood ons niet voor altijd verlamt, maar juist
inspireert om verder te gaan op onze weg.
Laten wij bidden.

Slotbezinning

Zegen en zending

Uitdelen gedachtenisprentje

Doodstil in het donker staan.
Kleine sterren, grote maan.
Duizend vogels wiegen zacht
in de armen van de nacht.

Langzaam door de avond gaan.
Tussen zwarte bomen staan.
Alle dieren komen kijken.
Ogen die op lichtjes lijken.

In mijn hoofd zijn duizend vragen.
Stille stemmen komen klagen.
Over wat ik niet wil weten.
Over wat ik wil vergeten.

Wie kan deze daad verstaan?
Wat laat me weer verder gaan?

Johanna Kruit

Ik huil ’n potje,
ik huil ’n potje,
ik huil ’n potje bij elkaar.
Het komt zo uit mijn ogen.
Je mag ze nu weer drogen,want ik ben met huilen klaar.

Ik heb ’n traan voor de dag
en ’n traan voor de nacht.
’n Traan voor als ik verdrietig ben
en één waardoorheen je lacht.
’n Traan voor m’n au,
en voor ‘waar blijf je nou’.
’n Traan voor ‘ik wil dat niet’
en ook ’n traan die niemand ziet.

Connie Vollenhoven

Sterven
is kilte ervaren
waar gisteren nog
dromen rond je geweven werden

sterven
is de plannen opbergen
die gisteren nog hoop
en toekomst boden

sterven
is woordenloos luisteren
waar gisteren nog stemmen klonken

sterven
is deemoedig knielen voor God
waar gisteren eigen kracht volstond

sterven
is aanvaarden
dat God het laatste woord heeft
en stamelend ja knikken en aanvaarden-
met tranen in de ogen en angst voor de toekomst-
dat het goed is wat gebeurt
omdat God nabij blijft,
ook dan.

Onbekend

Je voelt een hand
op je schouders
en je hoort een stem
die zegt:
ik ben er.
Ik ga met je mee.

Je ziet om:
een mens die je toelacht
ogen die je moed geven,
en je voelt
een hand die vast is en warm.

God, zeg je dan, fijn dat je meegaat
want alleen, ben ik te klein
en te bang…

God gaat altijd
in mensen
met je mee…

Ward Bruyninckx

Je bent niet dood,
de Heer heeft je geroepen
bij Hem te wonen
in Zijn glanzend huis.
Je hoeft geen rust en vrede
meer te zoeken,
je hebt ze nu want je bent veilig thuis.

Je bent niet dood,
je mag eeuwig leven,
je bent verlost
van onvolkomenheid
van pijn en verdriet.
God zal je geven
een onbegrensd geluk in
een onbegrensde tijd.

Heer God,
Als mensen sterven staan wij sprakeloos voor U.
Ons verstand kan er niet bij.
We hebben verdriet.
Help ons te geloven dat de dood het einde niet is,
maar het begin van een geluk,
groter dan onze mooiste droom.

Help ons in mensen die verdriet hebben
een broer of zus te zien
om hen zo doorheen onze kleine attenties
een stukje van Uw liefde te laten voelen.

Bidden we nu samen…
Hij zal weer gaan leven

Onbekend

Ik zie een mens,
steen geworden
van verdriet.
Hij krimp ineen.
Hij rolt zich op.

Hij heeft geen ogen om te schreien,
geen mond om te huilen,
geen oren om het troosten te verstaan.
Hij is verstild tot steen.

En ik vroeg U, God:
Is zijn leven dan gedaan?
Toen hoorde ik uw stem, die zei:
wees gij zijn ogen en zijn oren,
de voeten waar hij op kan staan.

Leg uw handen op zijn versteende hoofd
En noem heel zacht zijn naam.
Dan zal hij weer leven gaan.

G.E. Braehler

Als je het moeilijk hebt
wil ik er voor je zijn
als je iets kwijt wilt
wil ik je helpen
als je een goed verhaal hoort
wil ik naar je luisteren
als je ziek bent
wil ik je komen opzoeken
als je verdriet hebt
wil ik je komen troosten
als je eenzaam bent
kom ik naar je toe
om naar je te luisteren
of om gewoon samen te zijn
zonder woorden

Bidden wij samen om moed en kracht om te zien waar wij nodig zijn zodat we elkaar op het juiste moment overeind kunnen helpen. We bidden samen het Onze Vader…

Je bent niet dood - de Heer heeft je geroepen
bij Hem te wonen in Zijn glanzend huis;
Je hoeft geen rust en vrede meer te zoeken,
Je hebt ze nu – want je bent veilig thuis.
Je bent niet dood - je mag voor eeuwig leven,
Je bent verlost van onvolkomenheid,
van pijn en van verdriet. God zal je geven
een onbegrensd geluk in een onbegrensde tijd –
Je bent niet dood, - Maar ach, ik zal je missen
zoals een mens de meest-geliefde mist.
De jaren van geluk zijn nooit meer uit te wissen,
En ik geloof: God heeft zich niet vergist…

Nel Benschop

God,
ik zag vallende bladeren van een boom
veelkleurig in de najaarswind.
En ik hoorde een late zomervogel
met een lied vol heimwee naar wat verdwenen is.
Ik dacht: dit is toch het einde niet?

God,
ik zag een dode liggen, eenzaam,
tussen de blikschade van wat eens een auto was.
Er waren scherven, er was verslagenheid
en diepe pijn in een wenend mensenhart.
Ik dacht: dit is toch het einde niet?

Elk ogenblik sterft ergens een mens. Dat raakt me niet.
Als radio of krant berichten brengen van ongevallen en rampen, zeg ik wel eens "hoe wreed" en "ocharme" maar ik lig er niet van wakker.
Als echter een jonge man uit mijn straat door een ongeval om het leven komt, ben ik als aan de grond genageld en sta ik er met de hele buurt verslagen bij: "Gisteren stapte hij hier nog voorbij!"
We kennen die jongen, we hebben met hem gepraat, we voelen mee met zijn ouders en familie. Door dit heengaan - omdat het ons zo nabij is - zijn we 'geraakt'.
Maar tenslotte spreekt men slechts van 'iemand verliezen'
als persoonlijke banden losgerukt worden,
als diegene die heengaat ons nauw aan het hart lag,
als ons eigen leven een deel van zijn zin verloren heeft zonder dié mens.
Vroeg of laat staan we allen voor die werkelijkheid.
God, laat ons op dat moment uw steunende werkelijkheid ervaren.

Heer God
nu Allerzielen nadert,
willen wij ons de namen herinneren
van mensen die ons dierbaar waren:
een peter, een meter, een vader of moeder, een broer of zus, een vriend of vriendin.
Wij willen dit doen
zonder verbittering in ons hart, Heer,
omdat we geloven
dat de dood niet het einde is.
Uw liefde tot de mens
laat niet toe
dat zij in het niets zijn verdwenen.
Gij geeft toekomst aan hen die Gij opneemt in uw goedheid.
Voor die verhoopte toekomst
hebben we geen precieze woorden
alleen het vertrouwen
in uw Zoon,
die door zijn dood
het Leven bracht.
Help ons geloven
dat onze overledenen
voortaan in uw nabijheid leven.
Amen.

Kerkhoven vol chrysanten: de dood in 't wit.
Ogenblikken van ontmoeting tussen levenden en doden.
Eén vraag leeft: "Is de dood het einde?"
Je moet alles loslaten.
Mensen met wie je verbonden was, dingen waaraan je gehecht bent.
De dood hoort niet thuis in het leven van een jong mens.
De dood overkomt alleen anderen, nooit ons.
De buurman die een hartinfarct kreeg, de kennis die met zijn wagen tegen een boom beukte.
Denken over de dood is denken over het heengaan van anderen.
We leven maar eens, en als je jong bent spring je roekeloos om met het leven.
En plotseling staat hij daar toch, als een jong mens sterft, een vriend of een vriendin.
We worden er stil van, we staan machteloos, verdriet, tranen, opstandigheid, "Waarom?"
De dood is altijd een spelbreker en toch is het een zekerheid voor iedereen.
De dood is rechtvaardig !
Niet om te kopen met geld of macht of wetenschappelijke kennis.

Een teken van hoop is er alleen voor gelovige mensen.
Hoe ik mij het leven na de dood voorstel ?
Ik weet het niet, maar ik geloof dat ik bij God geborgen ben.

Heer, ik begrijp de dood niet, ook niet als ik een dode zie.
Ik weet dat ik ook zal sterven, ooit, wie weet wanneer... maar die gedachte heeft nog geen inhoud voor mij.
En ik ben ook bang om ze te begrijpen...
Uw woord belooft eeuwig leven...
Ik wil graag hopen,
ik wil graag vertrouwen,
ik wil graag geloven,
ik wil graag leven!

Ze waren er zeker ook dit weekend: weekend-doden noemt men ze. Wat een naam... of liever: wat een naamloosheid om zoveel menselijk verdriet toe te dekken. Jonge mensen die de grenzen van hun verlangens nog niet kennen, die zich nog van geen gevaar bewust zijn, die even de roes van het leven willen proeven en dan plots de dood smaken.
Waarom is de mens zo broos, zo kwetsbaar? Waarom is de mens zo'n teer ding en hangt ons geluk en ons leven aan die fijne draden van bloedbanen, hersencellen en zenuwen? Waarom is de mens zo menselijk?
Er kan maar één reden zijn...
Omdat een mens gemaakt is om bemind te worden en om te beminnen. Daarom is hij zo teer als een bloem, zo kwetsbaar als een vogel, zo hulpeloos als een kind. Alleen op die manier kan zijn leven een verhaal van liefde worden.
Als de mens gebeiteld zou zijn uit het hardste graniet of aaneengesmeed uit zuiver staal, zou hij eeuwen en eeuwen trotseren, maar liefde zou hem vreemd zijn. Hij zou alleen oxydatie en erosie kennen, maar geen ontroering.
Liefde gaat altijd gepaard met iets dat heel teer is, transparant en bijna heilig. Daarom is liefde zo kostbaar.
God heeft haar in de mens gelegd als een kleinood in zijde. Hij is benieuwd wat wij ermee gaan doen.

Als wij zoeken naar begrip en troost, God
wees dan de Ander die wij zoeken.
Als we wachten op antwoord
wees dan de stem die antwoord geeft.
Als we zoeken naar vaste grond
wees dan de weg waarop we mogen gaan.
Gij komt ons tegemoet in mensen
wees er dan in de mensen die wij ontmoeten.
Wees er bij alles wat we zoeken
en wees er - in ons voor anderen.

Zegen met uw licht onze ogen
opdat zij opengaan
en het goede zien in elke mens.
Zegen met uw licht onze monden
opdat zij woorden spreken
die goed doen en vrede brengen.
Zegen met uw licht onze handen
opdat zij zich uitstrekken
naar de mens die naar ons toekomt.
Zegen met uw licht onze voeten
opdat zij wegen gaan van gerechtigheid
en van zorg voor mensen.
Zegen met uw licht
heel ons menselijk bestaan
opdat er troost is voor de verdrietige,
hoop voor de wanhopige,
opdat bitterheid ka wijken voor mildheid,
wantrouwen vlucht voor vertrouwen.
Zegen met uw licht allen die kwetsbaar zijn
en gewond tot in hun ziel
opdat zij bescherming vinden en heel worden.
Zo bidden wij u God.

Mijn Heer en mijn God,
wil me gebruiken om uw vrede te brengen aan de mensen.
Waar haat is, laat me liefde brengen
waar schuld is, laat me vergiffenis brengen
waar onenigheid is, laat me eendracht brengen
waar dwaling is, laat me de waarheid brengen
waar twijfel is, laat me het geloof brengen
waar wanhoop is, laat me hoop brengen
waar droefheid is, laat me vreugde brengen.
Goede Meester, geef me de genade
liever te troosten, dan getroost te worden
liever te begrijpen, dan begrepen te worden
liever te beminnen, dan bemind te worden.
Want:

wie geeft, zal ontvangen
wie zichzelf vergeet, zal vinden
wie vergeeft, zal vergiffenis bekomen
wie sterft, zal verrijzen om eeuwig te leven.

Afscheid nemen
is met zachte vingers
wat voorbij is dichtdoen
en verpakken
in goede gedachten
der herinnering

is verwijlen
bij een brok leven
en stilstaan op de pieken
van vreugd en pijn.

Afscheid nemen
is met dankbare handen
weemoedig meedragen
al wat waard is
om niet te vergeten

is moeizaam
de draden losmaken
en uit de spinrag
der belevenissen loskomen
en achterlaten
en niet kunnen vergeten

Leven is
-vanaf de geboorte-
voortdurend afscheid
nemen.
Loshaken om voort te gaan.
zichzelf verliezen
om zich te vinden.
het risico nemen
van de graankorrel
om vruchten voort te brengen.

Afscheid nemen
is het moeilijkste
in het leven.

Men leert het nooit.

Gelovigen nemen nooit
Afscheid van het leven

Ward Bruyninckx

Ik zal er zijn
ook na de kaarsen
de gebeden van pijn
in schaduw van tranen.

Ik zal er zijn
op ademwind heilig
eeuwig gedragen
voor elk verdriet veilig.

Geloof me, liefste
ik zal er zijn.

Lees me
ik zal uit woorden komen.
Denk me
ik zal in gedachten wonen.
Noem me
ik zal aan lippen dromen
want ik zal er zijn
voor altijd…

Rita Gallis

Indien ik je dragen kon
over diepe grachten
van je pijn en angsten heen,
dan droeg ik je,
uren en dagen lang.

Indien ik de woorden kende
om antwoord te geven op je duizend vragen
dan praatte ik met je,
uren en dagen lang.

Indien ik genezen kon wat omgaat in je hart
aan onmacht en verdriet
dan bleef ik naast je staan
uren en dagen lang.

Maar ik ben niet groter
niet sterker dan jij
en ik weet niet alles
en ik kan niet zoveel,
ik ben maar een vriend op je weg,
al uren en dagen lang.

Bron: onbekend

Naam van overleden persoon, wij gaan u begraven en de grond erkennen
zacht om te slapen, zacht om te vergeten:
zand dat vervloeit en water, ongeweten,
herinnering en droefheid voormaals onbekend.

Gij zult niet eenzaam zijn, maar slapen slapen
met sterren 's avonds en onblusbaar vuur
en, rond uw eiland, het traagstromend water.
De bomen wuiven tijdloos en ieder uur.

Gij zult niet eenzaam zijn. De bloemen en de kruiden
werden maar even in hun bloei gestuit
en elke lente loopt de wingerd uit
wanneer de jonge wind keert van het zuiden.

Gij zult niet eenzaam zijn: de nachtegaal zal fluiten.

Als (naam van de overledene) ons nu kon toespreken zou hij/zij waarschijnlijk iets zeggen in de aard van volgend lied van Bram vermeulen:

Ik heb een steen verlegd in een rivier op aarde…
Ik heb jouw naam in het zand geschreven
maar de golven hebben die uitgeveegd.
Ik heb jouw naam in een boom gegrift
maar de schors is afgevallen.
Ik heb jouw naam in het marmer gegrift
maar de steen is gebroken.

Ik heb jouw naam in mijn hart geborgen
En de tijd heeft die bewaard.

Valeer Deschacht

Herinner mij.
Verberg mijn naam niet
tussen de plooien van verdriet.
Bewaar hem als een houvast
of een lied
dat door je hoofd blijft spelen.
Zolang ik voort besta
in tekens en verhalen,
zolang nog hoor ik bij dit leven.

Kris Gelaude

sterven
is kilte ervaren
waar gisteren nog dromen
rond je geweven werden

sterven
is de plannen opbergen
die gisteren nog hoop
en toekomst boden

sterven
is woordeloos luisteren
waar gisteren nog
woorden werden gesproken

Bron: onbekend

De dood is niets.
Ik ben slechts aan de overkant.
Ik ben mezelf. Jij bent jezelf.
Wat we voor elkaar waren, zijn we nog altijd.
Noem me zoals je me steeds genoemd hebt.
Spreek tegen me zoals weleer,
op dezelfde toon, niet plechtig, niet triest.
Lach om wat ons samen heeft doen lachen.
Denk aan mij, bid met mij.
Spreek mijn naam uit thuis
zonder hem te benadrukken,
zonder zweem van droefheid.
De draad is niet gebroken.
Waarom zou ik uit jouw gedachten zijn?
Omdat ik uit je gezichtsveld ben?
Nee, ik ben niet ver,
juist aan de andere kant van de weg.
Je ziet, alles gaat goed…
Je zult mijn hart opnieuw ontdekken
je zal de zuivere tederheid terugvinden.
Dus droog je tranen en ween niet,
Als je van me houdt.

Augustinus

Zo weinigen beseffen echt
dat wie afscheid neemt,
verder droomt
en pijn heeft,
omdat hij nog even achter zich kijkt.

Iemand de kans geven
de weg van de toekomst op te gaan
is pas ten volle van hem houden.
Het is hem aan anderen toevertrouwen
met dankbaarheid in het hart,
om dat wat voorbij is,
plaats wil maken voor wat komen zal.

Groeien is losscheuren
em met mild heimwee
dank je,
fluisteren.

Karel Staes

Voorbij
niets meer
te zeggen

voorbij
is niet
het juiste
woord

voorbij
gaat een leven
echter nooit

voorbij
gaat geen
verdriet
en geen herinnering

voorbij
onze grenzeloze
gedachten
is het wonder
dat wij niet verwachten

voorbij de einder
van de horizon
gaat leven verder
dat hier begon

Bron: onbekend

De ander in de arm nemen
hem de hand reiken
hem aan het hart drukken
hem over de haar strijken
zacht zijn wang strelen
hem stevig omarmen
hem heen en weer wiegen
hem warm houden
hem de hand opleggen
de hand op de knie leggen
het hoofd over hem buigen
met het gezicht hem heel nabij komen
hem bij de hand nemen
hem begeleiden
zijn tranen afdrogen
wang tegen wang leggen
liefdevol de hand van de andere kussen
in de hand de naam schrijven
met hem zwijgen
met hem luisteren naar muziek
met hem bidden
met hem stil en weinig spreken
met hem wenen
naar hem luisteren
hem laten vertellen
zachte, behoedzame vragen stellen
naar hem vragen
gelukkige uren in herinnering oproepen
met hem foto's bekijken
vriendelijk met hem spreken
contact met hem houden
hen zeker doen zijn van de ervaren liefde
doen geloven in trouw en liefde
hulp voor hem zoeken
antwoorden op het onuitgesprokene roepen
ingaan op het wenen
met hem de verschrikking delen
eenvoudig nast hem zitten
er zijn
naar hem toe gaan
hem liefdevol aankijken
op hem wachten
hen schrijven
voor hem zorgen
er zijn voor hem
geen troost opdringen
met hem naar de zin vragen
geen pasklare antwoorden hebben
goede dingen zeggen over de dode
goede dingen zeggen over het verlorene
het verlies uitspreken

Uit: Lied und trost, Marielene Leist

Als de tijd van verdriet in mijn leven komt
Als het leven zijn tegenslagen aan mij toont.
Wil je me dan helpen,
door er voor me te zijn?
Laat me huilen als ik dat wil.
Laat me lachen als ik dat kan.
Laat me boos zijn als ik dat nodig heb.
Laat me schreeuwen als ik dat moet.
Help me dan om door deze tijd te komen.
Laat me mijn emoties tonen.
Voel je niet aangesproken door mijn verdriet.
Voel je niet aangevallen door mijn woede.
Voel je niet beangstigd door mijn schreeuw.
Laat me er gewoon maar zijn,
met alles wat ik voel,
met alle tranen die er vloeien,
met alle angsten die me verstikken
Geef me de tijd om er doorheen te gaan.
Sla gewoon je arm om me heen,
En laat me niet alleen.

Auteur onbekend

Er wordt geklopt. Ja, roep ik. de deur gaat open.
Een klein manneke komt binnen,
twee en een halve bloempot hoog.
He, zeg ik, kom binnen, wie ben je?
Ik ben de kleine dood, zegt hij,
en ineens barst hij in tranen uit
Nu had ik kunnen zeggen:
hou op met die flauwe kul, wees flink.
Maar huilen is bij mij niet verboden
en wanneer hij tot bedaren komt, vraag ik:
Je bent de kleine dood?
Ja, zegt hij mij, mij sturen ze overal weg
waar er leven is en blijheid.
Daar hebben ze mij niet meer nodig.
Maar ik moet toch ook leven, snikt hij.
Natuurlijk, kleine dood, blijf maar wat bij mij.
Ik ben op dit ogenblik ook niet zo gelukkig.
Hou me gezelschap, dan kunnen we samen praten,
dan kunnen we allebei eens iets kwijt.
Zo zitten we daar bij elkaar
tot opeens de kleine dood me aankijkt en vlug vraagt:
Aan wie denk je nu? Toe zeg het gauw!
Ik denk aan jou, zeg ik.
En op datzelfde moment krijgt het dode manneke echte ogen.
Ze dansen als lichte sterretjes.
Ja, ik denk aan jou, roep ik bewuster, en weer verandert hij.
En hij krijgt een echte huid, echte handen en een echt hart.
Ja, ik denk aan jou, roep ik nog harder
en hij krijgt echte haren om te kunnen kammen
en een echte neus, waarmee hij kan niezen.

Ik zie een klein manneke zitten,
als opnieuw geboren door dat ene zinnetje
Ja, ik denk aan jou, schreeuw ik zo hard ik kan en plotseling springt hij recht en valt me om de hals
en fluistert: en ik aan jou!
De dood is over. Op mijn stoel zit een klein manneke.
Zijn ogen zien er fris uit en zijn gezicht is opgetogen.
Hoe heet jij, vraag ik.
Het kleine leven, zegt hij.
Zo, zeg ik, en wat ga jij met dat kleine leven doen?
Kleine doden opwekken, zegt hij.
Hoe ga je dat doen, vraag ik.
door te zeggen: ik denk aan jou, zegt hij stil.
Nu tot ziens dan, klein leven, veel geluk en goede reis!

Ad Goos, Met nieuwe ogen.

Denk je dat wij ooit afgelopen zijn, eekhoorn? vroeg de mier op een keer.
De eekhoorn keek hem verbaasd aan.
"Nou, zoals een feest afgelopen is", zei de mier, "of een reis."
De eekhoorn kon zich dat niet voorstellen.

Maar de mier keek uit het raam naar de verte tussen de bomen en zei:"Ik weet het niet, ik weet het niet…"Er verschenen rimpels in zijn voorhoofd.
"Maar hoe zouden we dan moeten aflopen?", vroeg de eekhoorn. "En als een reis is afgelopen wrijf je in je handen en kijk je of er nog een potje honig in de kast staat. Maar als wij zijn afgelopen…"

De mier zweeg. Hij maakte een raar geluid met zijn voelsprieten.
"Wat is dat voor een geluid?", vroeg de eekhoorn.
"Knakken", zei de mier.
Daarna bleef het lange tijd stil.
De mier stond op en begon, met zijn handen op zijn rug, door de kamer heen en weer te lopen.

"Denk je erover na?", vroeg de eekhoorn.
"Ja", zei de mier.
"Weet je het al?"
"Nee".

De mier ging te slotte weet zitten.
"Ik weet het niet", zei hij. "Ik weet vrijwel alles, dat weet je, hé eekhoorn…"
De eekhoorn knikte.
"Wat ik niet weet", ging de mier verder, "mag geen naam hebben. Maar of wij ooit aflopen…"
Hij schudde zijn hoofd.
De eekhoorn schonk nog een kopje thee in. De mier nam een onzeker slokje. 

Op een ochtend klopte de mier al vroeg op de deur van de eekhoorn.
"Gezellig", zei de eekhoorn.
"Maar daar kom ik niet voor", zei de mier.
"Maar je hebt toch wel zin in wat stroop?"
"Nou ja…een klein beetje dan."
Met zijn mond vol stroop vertelde de mier waarvoor hij gekomen was.

"We moeten elkaar een tijdje niet meer zien", zei hij.
"Waarom niet?", vroeg de eekhoorn verbaasd. Hij vond het juist heel gezellig als de mier zo maar langs kwam. Hij had zijn mond vol pap en keek de mier met grote ogen aan.
"Om erachter te komen of we elkaar zullen missen", zei de mier.
"Missen? Je weet toch wel wat dat is?"
"Nee", zei de eekhoorn.
"Missen is iets wat je voelt als iets er niet is."
"Wat voel je dan?"
"Ja, daar gaat het nou om."
"Dan zullen we elkaar missen", zei de eekhoorn verdrietig.
"Nee", zei de mier, want we kunnen elkaar ook vergeten."
"Vergeten! Jou?", riep de eekhoorn.
"Nou", zei de mier. "Schreeuw maar niet zo hard."
De eekhoorn legde zijn hoofd in zijn handen.
"Ik zal jou nooit vergeten", zei hij zacht.
"Nou ja", zei de mier. "Dat moeten we nog maar afwachten. Dag!"
En heel plotseling stapte hij de deur uit en liet zich langs de stam van de beuk naar beneden zakken.

De eekhoorn begon hem onmiddellijk te missen.
"Mier", riep hij, "ik mis je!" Zijn stem kaatste heen en weer tussen de bomen.
"Dat kan nu nog niet!" zei de mier. "Ik ben nog niet eens weg!"
"Maar het is toch zo!", riep de eekhoorn.
"Wacht nou toch even", klonk de stem van de mier nog uit de verte.

De eekhoorn zuchtte en besloot te wachten. Maar hij miste de mier steeds heviger. Soms dacht hij even aan de beukennotenmoes, of aan de verjaardag van de tor, die avond, maar dan miste hij de mier weer.
's Middags hield hij het niet langer uit en ging naar buiten.
Maar hij had nog geen drie stappen gedaan of hij kwam de mier tegen, moe, bezweet, maar tevreden.
"Het klopt", zei de mier. "Ik mis jou ook. En ik ben je niet vergeten."
"Zie je wel", zei de eekhoorn.
"Ja", zei de mier. En met hun armen om elkaars schouders liepen zij naar de rivier om naar het glinsteren van de golven te gaan kijken.

Tellegen T. , Misschien wisten zij alles. 313 verhalen over de eekhoorn en de andere dieren, Querido, 1999.

Op een ochtend liepen de eekhoorn en de mier door het bos.
"Waar gaan we eigenlijk heen?" vroeg de eekhoorn.
"Naar de verte", zei de mier. "O", zei de eekhoorn.

Het was een mooie dag en ze liepen het bos uit, de verte in.
"De wereld is groot, eekhoorn…", zei de mier.
"Ja", zei de eekhoorn. "En hoe verder je loopt, hoe groter hij wordt", zei de mier. De eekhoorn zweeg.
"Dus eigenlijk", ging de mier verder, "als je altijd maar doorloopt, is hij oneindig groot."

De eekhoorn knikte, maar hij wist niet wat oneindig was en hij geloofde niet dat iemand altijd kon doorlopen. Hij dacht zo diep mogelijk na. Als ik ga zitten, dacht hij, zou de wereld dan weer kleiner worden? En als ik dan altijd blijf zitten? Hij vond dat een ingewikkelde gedachte en besloot alleen nog maar om zich heen te kijken.

Zij liepen door een onafzienbare vlakte. Zo nu en dan passeerden ze een rotsblok, en boven hun hoofden zeilde soms een klein wit wolkje door de reusachtige blauwe lucht. Urenlang liepen ze door. Toen stonden ze plotseling voor een muur. Het was een grote, hoge muur. Er groeide klimop tegen en de stenen waren brokkelig en verweerd.

Ze liepen een eind langs de muur. Er was nergens een gat of een poort, en er kwam ook geen eind aan de muur.
"We kunnen niet verder", zei de eekhoorn.
"Maar we kunnen er wel overheen", zei de mier. "Kijk uit."
Hij stapte op de schouders en het hoofd van de eekhoorn en klom op de muur.

"Wat is er aan de andere kant?" vroeg de eekhoorn.
Het was lange tijd stil. Toen zei de mier: "Niets."
"Maar wat zie je dan?", vroeg de eekhoorn,. "Niets."
"Maar als je naar beneden kijkt, zie je dan geen grond?"
"Nee." "En lucht? Je ziet toch wel lucht?" "Nee. Ook geen lucht."
"Is het er dan donker?" "Nee", riep de mier. "Het is er niets."

Het was even stil. De eekhoorn dacht na.
"Is het er soms heel oud?", vroeg hij toen. "Of grijs?"
"Nee", zei de mier. "Ook niet."
"Kan je er iets horen?" "Nee", zei de mier. "Niets"
"Is het er dan helemaal stil?" "Nee."
"Maar als je niets hoort dan is het toch stil?"
"Ja", zei de mier. "Dat dacht ik ook. En toch is het niet stil. Het is niets."
"Maar dat kan niet", zei de eekhoorn. "Nee", zei de mier.

De eekhoorn dacht een tijd na.
"Waar ruikt het naar?" vroeg hij toen. "Het ruikt niet", zei de mier.

De eekhoorn zweeg en dacht weer een tijd na.
"Als je kon vliegen, kon je er dan overheen vliegen?" vroeg hij toen.
"Waaroverheen?" Daaroverheen." "Er is geen daar. Dat zeg ik je toch. Er is niets."
"Kan je je dan niet aan de andere kant naar beneden laten zakken?"
"Er is geen andere kant. er is maar één kant. En nu moet je niets meer vragen!"

De mier stapte weer op het hoofd van de eekhoorn en sprong op de grond.
Ze gingen met hun rug tegen de muur in het gras zitten.
Een hele tijd zwegen ze. Toen zei de eekhoorn: "Wat hebben we ver gelopen."
Hij keek over de enorme vlakte die zich uitstrekte tot het bos dat niet groter was dan een klein zwart puntje op de horizon.
De mier zei niets. De eekhoorn kon zien dat hij nadacht. Het was alsof hij ergens niet op kon komen. Er stonden dikke rimpels op zijn voorhoofd.

Even later begon de mier een gat te graven onder de muur door. Driftig vloog de grond omhoog. Maar toen hij midden onder de muur was, kon hij niet meer verder graven.
"Ik kan niet verder", hoorde de eekhoorn hem roepen.
"Waarom niet?", riep de eekhoorn terug.
"Er is niets meer te graven." "Is er geen grond meer?"
"Nee." "Wat is er dan?"
Even was het stil. Toen klonk er een zacht en aarzelend "Niets".
De mier kroop terug en ging naast de eekhoorn staan. Hij sloeg de aarde van zich af.
"En toch moet er een andere kant zijn", zei hij. "Dat moet!"
"Waarom moet dat?" vroeg de eekhoorn.
"Dat moet!", schreeuwde de mier. "Dat moet!" Hij stampte op de grond en liep woedend heen en weer. "Er moet iets zijn!"
"Wat dan?", vroeg de eekhoorn. "Iets!!" De stem van de mier sloeg over en leek wel omhoog te vliegen. Zijn gezicht zag er rood en verwilderd uit en zijn voelsprieten zaten in de war.
"Niets is verschrikkelijk", schreeuwde hij. Toen kneep hij zijn ogen dicht en zei: "Nee. Niets is niet verschrikkelijk. Niets is niets."
"Dat is dus nog erger", zei de eekhoorn voorzichtig.
"Nee!", gilde de mier. Hij ging op zijn hoofd staan en zwaaide met zijn poten in het rond. 'Dat is niets!"

De eekhoorn zweeg en keek naar de grond. Hij drukte het puntje van zijn staart tegen zijn neus.
Als daar niets is, dacht hij, dan is hier dus alles. Hij keek naar de lucht en de vlakte en het bos in de verte en de mier naast hem. Dat is dus alles, dacht hij. Meer is er niet.
Hij knikte en was tevreden over wat er was. Meer hoeft er ook niet te zijn, dacht hij.
Maar de mier liep rood en voorovergebogen heen en weer. Zijn gezicht zat vol rimpels en hij zei voortdurend, maar wel steeds zachter:
"Er moet iets zijn. Dat moet. dat moet."
De eekhoorn kreeg honger en zei: "Laten we maar teruggaan."
De mier zuchtte heel diep, keek nog één keer vertwijfeld naar de muur, zei nog één keer "er moet iets zijn" en liep toen voor de eekhoorn uit de vlakte in.
Zwijgend liepen ze in de richting van het bos.

Na een tijd keek de eekhoorn even om. De muur was al niet meer dan een dunne zwarte streep.
Toen het donker was, kwamen ze in het bos aan.
"De wereld valt tegen", zei de mier. De eekhoorn zei niets.
"Weer iets dat tegenvalt", ging de mier verder en hij schudde zijn hoofd.
De eekhoorn dacht aan dingen die hem soms tegenvielen, zoals bedorven honing, staartpijn en onleesbare brieven.

Laat in de avond zaten ze in het huis van de eekhoorn, boven in de beuk, en aten rode stroop, en hadden het over verjaardagen, over taarten, over de zon, over de geur van dennehars, over de kraanvogel en over de zomer. Over alles hadden ze het, behalve over de wereld en over niets.

Tellegen T. , Misschien wisten zij alles. 313 verhalen over de eekhoorn en de andere dieren, Querido, 1999.

De broertjes Fred en Joep Konijn wonen aan de rand van het bos. Fred gaat naar de school, maar Joep is daar nog te klein voor. Als Fred terug is van school spelen ze samen tot ze gaan eten. Op een morgen is Joep ziek. Dokter Uil komt direct en stelt een flinke koorts vast, maar Moeder Konijn is er niet gerust in en ze blijft binnen bij Joep. Als Fred die middag thuiskomt van de school, staan alle dieren bij zijn thuis. Iedereen is ervan geschrokken dat Joep zo ziek is. In het bos is nog nooit een jong dier zo ziek geweest. Fred denkt dat dokter Uil Joep wel zal genezen. Maar die avond gaat Joep dood en Fred begrijpt er niets van.

Waarom huilt iedereen zo? Hij denkt dat Dokter Uil morgen zijn broertje nog wel kan genezen. Hij wil weg uit de kamer, en gaat met Varkentje in het bos spelen. Op vraag van Vader Konijn beginnen de Mollen de volgende dag een put te graven op het grasveldje in het bos. En Bever doet flink zijn best om een mooie kist te maken. Buurman Egel vertelt aan Fred wat er nu met Joep gaat gebeuren. De nacht voor de begrafenis droomt Fred dat het kistje van Joep door een tunnel naar het graf glijdt. Joep en Fred en alle vriendjes glijden mee en het gaat lekker hard, wat een plezier! Maar 's morgens wordt Fred heel vroeg wakker. De tunnel is weg en hij voelt zich droevig en alleen. Hij probeert op een papiertje te schrijven wat hij bij het graf zal gaan vertellen over Joep. Hij weet wel wat hij wil zeggen, maar hij vindt het zo moeilijk om het op te schrijven. Alle dieren gaan mee naar het grasveld midden in het bos, waar het kistje in de kuil wordt gezet. Vader en moeder Konijn vertellen hoe lief Joep was en hoe erg ze hem missen. Fred leest zijn brief voor, maar van verdriet kan hij bijna niet praten. Na de begrafenis blijven vader en moeder Konijn thuis. Ze zijn te verdrietig om iets te doen. En Fred wil met niemand spelen. Hij denkt steeds aan Joep, hij wil niet huilen en wordt dan heel boos op iedereen. Alle dieren willen de Konijnen graag helpen en op den duur vinden ze het fijn dat ze zoveel vrienden hebben. En op de eerste dag dat de zon schijnt, gaat Fred met zijn vriendjes toch weer spelen op het grasveldje waar Joep begraven ligt. Buurman Egel kijkt naar de spelende kinderen. Fred en zijn vriendjes kunnen eindelijk weer lachen. Wat had hij dat lang niet meer gehoord in het bos.

Breebaart Piet en Joeri, Als je dood bent, word je dan nooit meer beter?… Lemniscaat, Rotterdam, 1993.

En een vrouw sprak, zeggende: Vertel ons iets over pijn.

En hij zeide:

Je pijn is het breken van de schaal die je inzicht omsluit. Zoals de steen van de vrucht breken moet, opdat haar hart in de zon moge staan, zo moet jij pijn kennen. En zo je in je hart de verwondering levendig kon houden om de wonderen in je dagelijks leven, zou je pijn je niet minder wonderlijk voorkomen dan je vreugde; en je zou de seizoenen van je hart aanvaarden, zoals je steeds de seizoenen hebt aanvaard die over je velden gaan. En je zou met gelijkmoedigheid de winter van je verdriet gadeslaan. Veel van je pijn heb je zelf gekozen. Zij is de bittere drank, waarmee de heelmeester je zieke zelf geneest. Heb dus vertrouwen in de heelmeester en drink zijn geneesmiddel in stilte en rust: Want zijn hand, al is zij zwaar en hard, wordt geleid door de tere hand van de Ongeziene. En de beker die hij brengt, ook al brandt zij je lippen, is gevormd uit de klei die de pottenbakker bevochtigd heeft met zijn eigen heilige tranen.

Toen zei een vrouw: Spreek tot ons over vreugde en smart.
En hij antwoordde:
Je vreugde is onthulde smart. En de bron waaruit je lach ontspringt, werd vaak gevuld met je tranen.
Hoe kan het anders zijn? Hoe dieper de smart in je wezen kerft, hoe meer vreugde je kunt bevatten.
Is niet de beker die je wijn bevat dezelfde beker die in de oven van de pottenbakker werd gebakken?
En is niet de luit die je geest kalmeert hetzelfde hout dat door mensen werd uitgehold?
Wanneer je blij bent, schouw dan diep in je hart, en je zult zien dat enkel wat je smart gegeven heeft, ook vreugde brengt. Wanneer je verdrietig bent, blik dan opnieuw in je hart en je zult zien dat je weent om wat je vreugde schonk.

Sommigen zeggen: "Vreugde is groter dan smart", en anderen: "Neen, de smart is groter."
Maar ik zeg je: ze zijn onafscheidelijk. Zij komen tezamen, en wanneer de een met je aanzit aan je tafel, moet je bedenken dat de ander slaapt in je bed.
Voorwaar, als een weegschaal hang je tussen je smart en je vreugde. Alleen wanneer je ledig bent, sta je stil en ben je in evenwicht. Wanneer de schatbewaarder je opneemt om zijn goud en zilver te wegen, moet je vreugde of smart rijzen of dalen.

Toen sprak Almitra, zeggende: Wij wilden je nu iets vragen over de dood.

En hij zeide:

Je zou iets willen weten over het doodsgeheim. Maar hoe zul je het vinden, tenzij je het zoekt en 't hart des levens? De uil, wiens aan de nacht gebonden ogen blind zijn voor de dag, kan de verborgenheid van het licht niet ontsluieren. Indien je de geest van de dood aanschouwen wilt, open dan wijd je hart voor het lichaam des levens. Want leven en dood zijn één, zoals de rivier en de zee één zijn.

In de diepte van je verwachtingen en je verlangens ligt je zwijgende kennis van het hiernamaals; en als zaden, dromend onder de sneeuw, droomt je hart van de lente. Verlaat je op deze dromen, want daarin gaat de poort naar de eeuwigheid schuil. Je angst voor de dood is als het beven van de herder, wanneer hij staat voor zijn koning, wiens hand in eerbetoon op hem zal neerdalen.

Is de herder, ondanks het beven, niet blij dat hij het kenteken des konings dragen mag?

Toch, is hij zich niet meer bewust van zijn beven? Want wat is sterven anders dan naakt staan in de wind en smelten in de zon? En wat is ophouden met ademen anders dan de adem bevrijden van haar rusteloze getijden, opdat zij moge opstijgen en verruimen en God ongehinderd zoeken?

Alleen wanneer je drinkt uit de rivier der stilte zul je waarlijk zingen. En wanneer je de bergtop hebt bereikt, zul je beginnen klimmen. En wanneer de aarde je ledematen zal opeisen, zul je waarlijk dansen.

Kahlil Gibran, uit: De Profeet

Op een avond zaten de eekhoorn en de mier naast elkaar op de bovenste tak van de beuk. Het was warm en stil en zij keken naar de toppen van de bomen en naar de sterren. Zij hadden honing gegeten en gepraat over de zon, de oever van de rivier, brieven en vermoedens.
"Ik ga deze avond bewaren", zei de Mier. "Vind je dat goed?"
De eekhoorn keek hem verbaasd aan.
De mier haalde een klein zwart doosje te voorschijn.
"Hier zit ook al de verjaardag van de lijster in", zei hij.
"De verjaardag van de lijster?", vroeg de eekhoorn.

"Ja", zei de mier en hij pakte die verjaardag uit het doosje. En zij aten weer zoete kastanjetaart met vlierbessenroom, en ze dansten weer terwijl de nachtegaal zong en het vuurvliegje aan- en uitging, en ze zagen de snavel van de lijster weer glimmen van plezier. Het was de mooiste verjaardag die zij zich konden herinneren.
De mier stopte hem weer in het doosje.
"Daar stop ik deze avond bij", zei hij. "Er zit al hel veel in." Hij deed het doosje dicht, groette de eekhoorn en ging naar huis.

De eekhoorn bleef nog lang op de tak voor zijn deur zitten en dacht aan dat doosje. Hoe zou die avond daar nu in zitten? Zou hij niet verkreukelen of verbleken? Zou de smaak van honing er ook in zitten? En zou je hem er altijd weer in kunnen krijgen als je hem eruit haalde? Zou hij niet kunnen vallen en breken, of wegrollen? Wat zou er trouwens nog meer in dat doosje zitten? Avonturen die de mier alleen had beleefd? Ochtenden in het gras aan de oever van de rivier, als de golven glinsterden? Brieven van verre dieren? En zou het ooit vol zijn, zodat er niets meer bij kon? En zouden er ook andere doosjes bestaan, voor treurige dagen?
Zijn hoofd duizelde. Hij ging zijn huis in en stapte in bed.

De mier lag toen al lang te slapen, in zijn huis onder de struik. Het doosje lag boven zijn hoofd, op een plank. Maar hij had het niet stevig genoeg dichtgedaan. Midden in de nacht schoot het plotseling open en een oude verjaardag vloog met grote snelheid naar buiten, de kamer in. En plotseling danste de mier met de olifant in het maanlicht, onder de linde.

"Maar ik slaap!", riep de mier.
"O dat geeft niets", zei de olifant en hij zwierde met de mier in het rond. Hij zwaaide met zijn oren en zijn slurf en zei: "Wat dansen wij goed, hè?" en "O pardon" als hij op de tenen van de mier trapte. En hij zei dat de mier ook best op zijn tenen mocht trappen.
De gloeiworm glom in de rozenstruik en de eekhoorn zat op de onderste tak van de linde en wuifde naar de mier.
Plotseling glipte de verjaardag het doosje weer in en even later werd de mier wakker.

Hij wreef zijn ogen uit en keek om zich heen. De maan scheen naar binnen en viel op het doosje op de plank. De mier stond op en duwde het deksel stevig dicht. Maar hij hield zijn oor nog wel even tegen het doosje en hoorde muziek en geritsel en gekabbel van golven. En hij dat zelfs even dat hij de smaak van honing hoorde, maar hij wist niet zeker of dat wel kon.
Hij fronste zijn voorhoofde en stapte weer in bed.

Tellegen T. ,

Querido, 1999.

De krekel was zo nieuwsgierig naar wat hij nu eigenlijk voelde, ergens binnen in zich, dat hij zich binnenstebuiten keerde om daar achter te komen.

Het was aan de rand van het bos, vroeg in de ochtend. De lijster werd juist wakker en wist niet goed of hij nog droomde, en de leeuwerik viel bijna uit de lucht van verbazing, want daar, in het natte gras, in de milde ochtendzon, onder veel gehijg en getsjirp, duwde de krekel zijn binnenste naar buiten, terwijl zijn buitenste naar binnen verdween.

De lijster vloog naar beneden en even later kwam ook de mier uit het struikgewas tevoorschijn, waar hij naar zoethout had gezocht.

"Hoe bestaat het?", zei de mier.
"Hallo!" Plotseling hoorden zij heel zacht van binnen uit de binnenstebuiten gekeerde krekel een stem.
"Ben jij dat, krekel?", vroeg de mier.
"Ja", zei de stem.
"Wat doe je daar?"
"Kunnen jullie mijn gevoel zien?"
"Je gevoel?"
"Ja. Jullie weten toch wel wat gevoel is…? Het moet daar ergens zitten."
"Zie jij wat?", vroeg de mier aan de lijster.
"Nee",zei de lijster. "Waar moet ik op letten?"
"En mijn gedachten?"; vroeg de gesmoorde stem.
Weer bekeken de mier en de lijster de binnenstebuiten gekeerde krekel, haalden hun schouders op en zeiden: "Nee."
"O", zei de stem. "Wat zien jullie dan wel?"
"Ja", zei de mier. "Hoe moet ik dat zeggen. Het lijkt nergens op."
"Maar misschien is dat mijn gevoel wel!", zei de stem.
"Het ziet er eigenaardig uit", zei de lijster.
"Zo kun je ook niet eten, krekel", zei de mier." Ik zie je mond nergens."
"Dat klopt", zei de stem. "Mijn mond is hier."

Even was het stil. Toen zei de stem:"Dat weet ik niet. Kijk eens"

De mier en de lijster bekeken de binnenkant van de krekel nog eens nauwkeurig en de mier meende dat hij kon zien dat de krekel honger had.
"Ja, je hebt honger", zei hij.
"O", zei de stem. "Wat nu?"
"Ik denk", zei de mier, "dat je buitenstebinnen moet keren, krekel. Er zit niet anders op."
"Dat denk ik ook", zei de lijster.

De krekel vroeg nog een keer of ze heel goed wilden kijken of ze zijn gevoel zagen en ook bepaalde gedachten die hij soms zo maar tegen zijn zin had. Maar zij zagen niet. Toen keerde de krekel zich met veel gekraak en rumoer weer buitenstebinnen. De mier en de lijster hielpen hem met trekken en duwen.

"En toch", zei de krekel toen hij weer in het gras stond, zijn binnenste binnen en zijn buitenste buiten, "toch hadden jullie mijn gevoel moeten zien. Want nu zit het weer hier." Hij tikte op zijn borst. "Hier."

De lijster groette de beide andere en vloog weg, terwijl de mier de krekel meenam naar een geheimzinnige plek onder de eik waar een potje zachte harshoning stond, dat de mier daar verborgen had voor een zeer speciale gelegenheid.

"Vreemd, hè, mier," zei de krekel, terwijl hij een grote hap nam.

De mier knikte.

"Ik denk altijd dat mijn gevoel rood is", zei de krekel," lichtrood. Dat denk ik. Maar ik zou dat zo graag eens zeker willen weten. Jammer dat jullie het niet konden vinden."

De mier knikte en nam nog wat honing.

Tellegen T. ,

Querido, 1999.

Er was eens een boom, een grote boom, die met zijn takken langs de waterkant stond. Op zekere dag kwam een man, gewapend met een mes. De boom hield van schrik het ruisen in, maar er was geen ontkomen aan. De man sneed de mooiste tak van de boom en nam hem mee naar huis. Drie dagen later kwam de man opnieuw en de boom werd weer angstig en bezorgd. De boom dacht: Welke tak zou er nu aan de beurt zijn? Maar de man ging onder aan de voet van de boom zitten en blies op een fluit, die hij van de tak had gemaakt. De boom luisterde en verstond het lied.

Hoor je mij?
Ken je me nog?
Ik ben van jou.
Uit jouw hout gesneden.
Ik zing voortaan mijn eigen lied.
Maar jou vergeten doe ik niet.
Ik leef, ik zing.
Ik dank het aan jou.

Mama zei altijd dat er mensen zijn die alleen in hun binnenste huilen. Ik dacht dat ze het over zichzelf had, maar dat wist ik toen nog niet. Na haar dood heb ik vaak in mijn binnenste gehuild. Mama is in april gestorven. Twee maanden later had ik nog steeds het gevoel dat er een stuk van mijn hart was verdwenen en dat er alleen nog maar een paar spierbundels in mijn borstkas zaten, die in de war waren geraakt en vreemde, draaiende bewegingen maakten om weer uit de knoop te komen. Ik vond dat ik sterk moest blijven en niet moest toegeven aan mijn verdriet. Ik moest sterk zijn om voor papa te kunnen zorgen. En dus probeerde ik, telkens als die knoop zich een weg naar mijn keel begon te banen, hem met alle kracht die ik in me had weer naar beneden te duwen. Soms deed ik de afwas of verschoonde het beddengoed, of ging ik net zo lang wandelen tot ik bij de oever van Mouring Creek terechtkwam……

De zon was inmiddels achter de bomen verdwenen en wierp nu dansende schaduwen op het wateroppervlak. Ik moest weer aan de slang denken maar, zo bedacht ik, zolang ik op de oever bleef kon me niets gebeuren. Ik ging achterover in het gras zitten en legde mijn hand op de warme aarde naast me. Dit was de plek waar mama altijd zat. Ik keek omhoog naar de open hemel.

'Mama, waarom ben je bij ons weggegaan?' Ik voelde een brandende pijn achter mijn ogen. Het duurde niet lang voor de tranen kwamen. Ik ging met mijn gezicht tegen mijn knieën zitten en voelde hoe al het verdriet dat ik in me had zich een weg naar buiten begon te banen. Er stak een briesje op. Ik zag dat het gras zachtjes bewoog en voelde de koele wind in mijn haren. Ik haalde diep adem en rook weer de zoete geur van mama's huid en het prikkelende aroma van de aarde. 'Ben jij dat, mama?' vroeg ik aan de bomen en de open hemel boven me. 'Als jij het bent, waarom zeg je dan niets?' Ik ging overeind staan en draaide me een paar keer snel om. Ik wilde de wind in mijn gezicht voelen en haar geur weer ruiken. 'Waarom vertel je me niet wat ik met papa moet doen? Waarom zeg je niet waar je de zeef voor het meel hebt gelaten? Of hoe ik de koelkast moet ontdooien zonder de hele vloer drijfnat wordt?'

De wind ging weer liggen. Het was nu doodstil. 'Laat me niet in de steek,' riep ik.

Papa ging naast haar staan en pakte haar bij haar armen. 'Je mag het niet', zei hij. 'Begrijp je niet dat ik wil dat je het zolang mogelijk volhoudt?'

Ze stonden nu zo, dat ik alleen papa's gezicht kon zien – dat van mama niet.

'Je bent dus toch bij de professor geweest?' zei mama. Haar stem was nauwelijks hoorbaar. Ik keek naar haar rug. Ze had een blauwe lange broek en een coltrui aan. Ze leek klein en tenger.

'Ik kon niet anders', zei papa.

'Terwijl ik heb gezegd, dat je dat niet mocht doen!' Mama's stem klonk gekwetst. Het was dus niet het moment om iemand aan het schrikken te maken of om uit mijn schuilplaats te komen.

'Ik kon die onzekerheid niet langer verdragen', zei papa. 'Dat moet je toch begrijpen.' Hier werd zijn stem zachter, en het was alsof iemand een pijl door mijn hart schoot, toen ik papa hoorde zeggen 'Anne-Catrine, waarom moest ons dit overkomen?'

Hij sloeg zijn armen om mama heen en zo stonden ze dicht tegen elkaar aan. Mama tilde haar hoofd op en zei hardop: 'Waarom zou ons dit niet overkomen? Er gaan zoveel mensen dood aan die ziekte?'

Oh God! Ik had het gevoel dat ik aan de keldervloer vastgevroren was, terwijl mijn hart zo klopte, dat ik dacht dat zij het moesten horen…

'Waarom wilde je niet dat ik het wist?' mompelde papa in mama's haar.

Mama ging rechtop staan. 'Ik heb geen behoefte aan medelijden', zei ze. 'Ik wilde dat alles tussen ons zou blijven zoals het was. In ieder geval nog een tijdje. Daarna…'

'Denk je dat dit iets zal veranderen?' vroeg papa.

'Ja', zei mama met dezelfde heftige stem. 'Ik had nog een tijdje kunnen doen alsof ik gezond was. Begrijp je dat niet?' En ze drukte haar hoofd tegen papa's schouder. 'Ik wil dat je op dezelfde manier van me blijft houden, ik wil niet dat je medelijden met me hebt. En de kinderen…ik kan niet verdragen dat ze lopen te denken…Karsten, ik wil niet wegkwijnen, niet op die manier…Ik wil leven tot ik dood ga, snap je dat?'

De grafsteen met We zijn wie we liefhebben is van ene Juliet Kemp Tyron en die met Niet veranderd, maar verheerlijkt van George Kemp. Je ziet aan de data dat George lang voor Juliet is gestorven en dat Tyron dus waarschijnlijk de naam van haar tweede man is. Ik zou me kunnen afvragen waarom ze niet samen met haar tweede echtgenoot is begraven, maar een kleine grafsteen voor die van haar en van George verklaart alles.

Douglas, geliefde zoon van George en Juliet Kemp. Geboren op 17 november 1880, gestorven op 5 december 1884.

Vier jaar! Erhart heeft bijna twee keer zolang geleefd als die geliefde Douglas. Ik ga naast het kleine grafzerkje zitten. Ik vraag me af of ik moet huilen of opnieuw overgeven, maar vreemd genoeg voel ik me gelukkig hier, bij Douglas en zijn ouders. Ik had er tot nu toe nog nooit bij stilgestaan dat het niet zo slecht is dat Erhart altijd dezelfde zal blijven, hoe lang ik ook leef. George en Juliet zijn niet samen gestorven, maar door hier altijd te zijn, heeft hun geliefde vierjarige zoon Douglas hen altijd met elkaar verbonden.

Mijn vader brengt misschien honderd vrouwen mee naar het graf van Erhart. Ik zal misschien nooit begrijpen waarom hij op de ziekte van Erhart reageerde met een baan waarvoor hij altijd weg moest. Ik zal misschien dokter worden. Of niet. Nick en mama trouwen misschien. Misschien blijf ik de rest van mijn leven bij Francis of misschien groeien we uit elkaar als hij naar de universiteit gaat. Ik zal de mysteries van de tijd nooit kunnen ontsluieren, behalve één: mijn broer is dood en zal voor eeuwig zo blijven.

Ze zijn met onnoemijk veel meer dan wij. En we kunnen ze niet allemaal een plaats geven, we zitten zelf al zo krap.
Ik heb er enkele die liggen en één die - hoe zal ik het zeggen, hangt, steekt, zweeft. In ieder geval één die niet ligt. En ik zag hem liever liggen.
Elk jaar opnieuw maken we het mee. De nabestaanden. Om zo'n grafsteen kunnen we verzamelen - en omhelzen, hoe denkbeeldig ook. Even samen de enig mogelijke richting uitkijken, naar de grond. Het is een moment van waarheid. Het speelt zich af in een landschap, of ten minste in een uitgestrektheid. En liggen is daarin de natuurlijke houding.
Dat is redelijk troostend.
Maar elk jaar opnieuw staan we ook samen naar een betonnen archiefkast te kijken. Een klein flatgebouw van doden. En elk jaar opnieuw weten we niet hoe te verzamelen. Ergens in zo'n ongemeubeld hok vertoeft onze dode, geprangd tussen andere, in belendende hokken. Ik zou daar mijn adem kwijtraken.
En we kunnen niet eens om hem heen gaan staan, hier is geen enkele omhelzing mogelijk. En waar kijken we naar? We staan maar wat rond te draaien. Elk jaar weer op zoek naar een houding, telkens dat bedremmelde niet-weten-wat-we-moeten. Hopeloos tastend in onze jassen. tegenover die blinde muur. Die postume ophokplicht.
En elk jaar opnieuw die polyfonie van bloemen over al die liggende doden. Dat dekbed geurende, zichtbare muziek. Maar over onze doden kunnen we helemaal niets leggen. Hij brengt zijn eeuwigheid dakloos door in een betonnen holte.
Nee, laat ze maar liggen. Liggen lijkt me de logische houding voor de doden. Liggen, in de grond, maakt de doden ook minder onbegrijpelijk. In zo'n archiefkast  begrijp ik er niets van. Bovendien lijkt me het ook moeilijk rusten daar, maar dat zijn romantische gissingen van de onwetende levende.

Bernard Dewulf, uit de Loerhoek, 2006.

Nog een groeischeut of twee en hij kijkt naar mij neer. Fietst mij fluitend op achterstand, ieder zijn eigen toekomst in. Kleine beer wordt zienderogen grote beer. Hij gelooft in zijn spierkracht. Maar ook in Sinterklaas. Nog even voor het slapengaan gaat hij voor de spiegel staan. Links de biceps, rechts de knuffel. Twee zielen in zijn jongensborst. Zonder tegenslag wordt hij onoverwinnelijk.
Hij gelooft ook in de hemel.
Hij zit zo boordevol geloof.
Soms zie ik hem zitten, in gesprek met de poes, en denk ik: mijn fabeldiertje. Hij kan fabelachtige dingen denken. Zoals de hemel. In zijn hemeldenken zijn fases geweest. Eerst was opa tussen de sterren, dan werden de sterren levende hemellichamen, daar kon opa niet zijn. Nu twijfelt hij, twee fases verder, aan de gouden lepels en de rijstpap.
Hij gelooft ook in het leven.
Hij heeft nog niet gevraagd, waarom leef ik. Wel, waarom gaan we dood. Het fabelachtige van het leven is nog niet tot hem doorgedrongen. Het ongevraagde ervan evenmin. voorlopig volstaan spieren en feestjes als beweegreden.
Als hij morgen ernstig ziek is en ondraaglijk lijdt, vinden de meeste Vlamingen in een enquête dat hij voor zijn dood mag kiezen. Net als volwassenen. Als Vlaming en volwassene vind ik dat ook. Maar misschien moet ik dan wel als ouder mijn instemming geven (sommige kranten schrijven 'toestemming', dat is iets heel anders). En dan ben ik al lang geen ondervraagde Vlaming meer, dan ben ik een wrak. Instemmen met zijn dood? Ga maar, jongen?
Ik ga duizend keer liever zelf.
Ik heb nooit op voorhand ingestemd met mijn bestaan. Hij ook niet met de zijne. Ik stem ook niet op voorhand in met mijn dood. Hoe zou ik dan kunnen instemmen met de zijne? En waarin stem ik dan toe, in het onvermijdelijke?
Als we zo beginnen.

Bernard Dewulf, uit de Loerhoek, 2006

Weet je,
alles heeft zijn tijd
niets gebeurt zomaar
alles gebeurt op zijn eigen tijd.

Als mens word je geboren
en ga je eens weer dood
en daartussenin leef je, groei je,
ben je steeds aan het worden:
in zonlicht en schaduw, bij dag en bij nacht,
word je steeds meer mens.
En daarbij heeft alles zijn eigen tijd:

Er is een tijd van krijgen en een tijd van geven.
Er is een tijd dat je zaadjes in de grond stopt
en een tijd dat je bloemen kunt plukken.
Er is een tijd dat je luchtkastelen bouwt
en een tijd dat je ze afbreekt voor iets nieuws.
Er is een tijd dat je lacht
maar soms moet je ook huilen.
Er is een tijd dat je danst
en een tijd dat je stampvoet.
Soms voel je je ziek
en dan voel je je beter.
Soms wil je niets zeggen
dan praat je honderduit.
Soms zet je je schrap
dan laat je je gaan.
Nu eens barst je van woede
en dan maak je het weer goed.

Er is een tijd van knuffelen
en een tijd van met rust laten.
Er is een tijd van zoeken
en een tijd van vinden.
Soms ben je boos op iemand
dan houd je er weer zielsveel van.
Zo is er ook oorlog en
Dan weer de vrede.
Er zijn tijden dat je iets kapot maakt
en er zijn tijden dat je kunt heelmaken.
Er zijn tijden van begroeten
en tijden van afscheid nemen.

En alles heeft zin in een mensenleven,
het is altijd weer nemen en dan weer geven,
zoals de zee met zijn eb en vloed als zomer en winter,
warmte en kou, leven en dood en toch weer leven!
Het geheim van de schepping gebeurt ook in jou,
als een adem, - adem in – adem uit – met heel de schepping.
Het is de Schepper zelf die in jou ademt
en alles draagt en behoedt.
Niets gaat verloren.
Wees maar gerust nu,
Alles komt goed.

Vrij naar Prediker, Yvonne van Emmerik, uit: Als vlinders konden spreken, Dabar-Luyten, 1997

• Genesis 49, 29-33; 50, 1-14 Dood en begrafenis van Job
• Numeri 21, 4-9 De bronzen slang
• Job 7, 1-7 Mijn leven is niet meer dan een zucht
• Job 14, 1-4.7-15 Een mens leeft maar een korte tijd
• Job 19, 1.23-27a Ik ben er zeker van: mijn verdediger leeft
• Prediker 12, 1.3-7.13-14 Het stof keert terug naar de aarde en de levensgeest naar God die hem schonk
• Wijsheid 3, 1-9 of 3, 1-6.9 God heeft hem aanvaard als een brandoffer
• Wijsheid 4, 7-15 Een vlekkeloos leven is de ware ouderdom
• Wijsheid 5, 14-16 De rechtvaardige leeft tot in de eeuwigheid
• Wijsheid 9, 13-18 De aardse tent is een last voor de veeldenkende geest
• Jesaja 25, 6a.7-9 Het gastmaal op de berg
• Jesaja 35, 1-10 Verlost uit de ballingschap
• Jesaja 55, 1-11 Mijn gedachten zijn niet uw gedachten
• Klaagliederen 3, 17-26 Goed is het in stilte op redding van de Heer te wachten.
• Ezechiël 37, 1-14 De dorre beenderen
• Ezechiël 47, 1-12 De waterstroom uit de tempel
• Daniël 12, 1-3 Die slapen in het stof, zullen ontwaken
• Habakuk 1, 2-3; 2, 1-4 De rechtvaardige blijft leven door zijn trouw
• 2 Makkabeeën 12, 43-46 De gedachte aan de verrijzenis

• Handelingen 10, 34-43 Jezus is de aangestelde Rechter over levenden en doden
• Apokalyps 1, 5b-8 Hij komt met de wolken en elk oog zal Hem aanschouwen
• Apokalyps 3, 8.10-13 Ik zal u bewaren in het uur van de beproeving
• Apokalyps7, 9-17 De menigte die niemand tellen kan
• Apokalyps 14, 1-3.4b-5 Staande voor de troon zingen wij een nieuw lied
• Apokalyps 14, 6-7.13 Zalig de doden die in de Heer sterven
• Apokalyps 20, 11-21,1 De doden worden veroordeeld naar hun daden
• Apokalyps 21, 1-5a.6b-7 De dood zal niet meer zijn
• Apokalyps 21, 10-11.22-27 Hij toonde mij de heilige stad die uit de hemel neerdaalde

• Romeinen 5, 5-11 De hoop wordt niet teleurgesteld, wij worden verzoend
• Romeinen 5, 17-21 door Jezus' dood en gered door zijn leven
• Romeinen 8, 14-23 Waar de zonde heeft gewoekerd, werd de genade mateloos
• Romeinen 8, 31b-35.37-39 Dood voor de zonde en levend voor God in Christus Jezus
• Romeinen 14, 7-9.10b-12 Wij wachten nog op de verlossing van ons eigen lichaam
• 1 Korintiërs 15, 12-20 Wie zal ons scheiden van de liefde van Christus?
• 1 Korintiërs 15n 20-24a.25-28 Of wij leven of sterven, de Heer behoren wij toe
• 1 Korintiërs 15, 35-50 Christus is opgestaan uit de doden
• 1 Korintiërs 15, 51-57 Allen zullen in Christus herleven
• 2 Korintiërs 4, 7-5, 1 Hoe verrijzen de doden?
• 2 Korintiërs 5, 1.6-10
• Efeziërs 1, 3-7 De dood is verslonden, de zege is behaald!
• Efeziërs 4, 15b-16 Altijd dragen we het sterven van Jezus in ons lichaam
• Efeziërs 5, 8-11.13-14 God heeft voor ons een gebouw gereed in de hemel
• Filippenzen 2, 6-11 In Christus hebben wij de vergeving van de zonden
• Filippenzen 3, 20-21; 4,1.7-9 Laten wij geheel naar Christus toegroeien
• 1 Tessalonicenzen 4, 13-14.17b-18 Sta op uit de dood en Christus licht zal over u stralen
• 2 Timoteüs 2, 8-13 Jezus, aan de mensen gelijk geworden
• Hebreeën 11,8-10.13-16 Ons vaderland is in de hemel
• 1 Petrus 2, 20b-25 Wij zullen voor altijd samen zijn met de Heer
• 1 Petrus 3, 15-18 Als wij met Hem gestorven zijn, zullen wij met Hem leven
• 1 Petrus 4, 13-16 Uitzien naar de stad waarvan God de ontwerper en de bouwer is.
  Christus heeft voor ons geleden
• 1 Johannes 3, 1-2 Gedood naar het vlees werd Jezus ten leven gewekt naar de Geest
• 1 Johannes 3, 14-16 Wie als christen lijdt, moet zich niet schamen, maar God eren met die naam
• 1 Johannes 3, 18-24 Wij zullen Hem zien zoals Hij is
• 1 Johannes 4, 7-10 Wij zullen overgaan van de dood naar het leven, omdat wij onze broeders liefhebben
• 1 Johannes 4, 11-16 God is groter dan ons hart en Hij weet alles

• Matteüs 5, 1-12a Verheugt u en juicht, groot is uw loon in de hemel
• Matteüs 10, 32; 39-42 Wie zijn leven verliest om Mijnentwil, zal het vinden
• Matteüs 11, 25-30 Gij hebt deze dingen verborgen gehouden voor verstandigen maar ze geopenbaard aan kinderen
• Matteüs 14, 22-33 Storm op het meer
• Matteüs 16, 21.24-27 Wie zijn leven verliest om Mijnentwil, zal het vinden
• Matteüs 18, 1-5.10 Hoedt u ervoor een van deze kleinen te minachten
• Matteüs 24, 42-47 Weest waakzaam
• Matteüs 25, 1-13 Daar is de bruidegom, trekt hem tegemoet
• Matteüs 25, 14-23 De talenten
• Matteüs 25, 31-46 Komt, gezegenden van mijn Vader
• Marcus 4, 35-41 Waarom zijt gij zo bang
• Marcus 5, 21b-24.35-42 Meisje, ik zeg u: sta op
• Marcus 10, 13-16 Laat de kinderen tot mij komen
• Marcus 13, 33-37 Weest waakzaam want Gij weet niet wanneer de Heer komt
• Marcus 15, 33-39; 16, 1-6 Passie en dood van Christus
• Lucas 7, 11-17 Jongeling, Ik zeg je: sta op!
• Lucas 12, 35-40 Weest ook gij bereid
• Lucas 14, 25-33 Als iemand zijn kruis niet draagt en Mij volgt, kan hij mijn leerling niet zijn
• Lucas 22, 39-44 Laat deze beker aan Mij voorbijgaan
• Lucas 23, 33.39-43 Vandaag nog zult gij met Mij zijn in het paradijs
• Lucas 23, 44-46.50.52-53; 24,1-6a Vader, in uw handen beveel Ik mijn geest
• Lucas 24, 13-35 Moest de Messias dit alles niet lijden om in zijn glorie binnen te gaan?
• Johannes 3, 13-17 God heeft zijn eniggeboren Zoon gegeven, opdat al wie in Hem gelooft , niet verloren zal gaan.
• Johannes 5, 19-29 of 24-29 Zoals de Vader de doden opwekt en levend maakt, zo maakt ook de Zoon levend wie Hij wil
• Johannes 6, 37-40 Ieder die in de Zoon gelooft, bezit eeuwig leven en Ik zal hem doen opstaan op de laatste dag
• Johannes 6, 51-58 Wie dit brood eet, heeft eeuwig leven en Ik zal hem doen opstaan op de laatste dag
• Johannes 10, 11-18 De goede herder
• Johannes 10, 27-30 Mijn schapen geef ik eeuwig leven
• Johannes 11, 17-27 Ik ben de verrijzenis en het leven
• Johannes 11, 17.32-45 Lazarus, kom naar buiten
• Johannes 12, 23-28 Als de graankorrel sterft, brengt hij veel vruchten voor
• Johannes 13, 31-35 Het nieuwe gebod
• Johannes 14, 1-6 In het huis van mijn Vader is ruimte voor velen
• Johannes 14, 7-12 Wie in Mij gelooft, zal ook zelf de werken doen die Ik doe
• Johannes 14, 15-21 Ik zal u niet verweest achterlaten
• Johannes 14, 23-29 Laat uw hart niet verontrust of kleinmoedig worden
• Johannes 15, 1-8 Wie in Mij blijft, draagt veel vruchten
• Johannes 15, 9-17 Geen groter liefde kan iemand hebben dan deze, dat hij zijn leven geeft voor zijn vrienden
• Johannes 17, 1-11a Gij hebt Mij macht gegeven om eeuwig leven te schenken aan allen die Gij gegeven hebt
• Johannes 19, 17-18.25-30 Kruisiging en kruisdood van Jezus
• Johannes 21, 1-14 Jezus trad dichterbij, nam het brood en gaf het hun en zo ook de vis

Dit wordt het laatste gedicht wat ik schrijf,
nu het met mijn leven bijna is gedaan,
de scheppingsdrift me ook wat is vergaan
met letterlijk de kanker in mijn lijf,

en, Heer (ik spreek je toch maar weer zo aan,
ofschoon ik me nauwelijks daar iets bij voorstel,
maar ik praat liever tegen iemand aan dan
in de ruimte en zo is dit wel

de gemakkelijkste manier om wat te zeggen), -
hoe moet het nu, waar blijf ik met dat licht
van mij, van jou, wanneer het vallen, weg in
het onverhoeds onnoemelijke begint?

Of is het dat jij me er een onverdicht
woord dat niet uitgesproken hoeft voor vindt.

Hans Andreus

Wanneer ik morgen doodga,
vertel dan aan de bomen
hoeveel ik van je hield.
Vertel het aan de wind
die in de bomen klimt
Of uit de takken valt,
hoeveel ik van je hield.
Vertel het aan een kind
dat jong genoeg is om het te begrijpen.
Vertel het aan een dier,
misschien alleen door het aan te kijken.
Vertel het aan de huizen van steen,
vertel het aan de stad,
hoe ik je liefhad.
Maar zeg het aan geen mens.
Ze zouden je niet geloven.
Ze zouden niet willen geloven dat
alleen maar een man alleen maar een vrouw,
dat een mens een mens liefhad
Als ik jou.

Hans Andreus

Destijds in kinderspelletjes kon je,
bv. als je veter was losgeraakt,
gewoon 'twee' zeggen, en dan stond je
even buitenspel, niemand mocht je dan nog aantikken.

Voor jou had dat moeten blijven gelden.
Dat je 'twee'' zei, ''ik ben even
mijn man kwijt', en dat die laatste tien jaar
Dan niet hoefden mee te tellen.

Of dat je, in plaats van te sterven,
gewoon verstoppertje speelde
en dat we je nog steeds
niet hadden gevonden.

Herman De Coninck

Weggaan is iets anders
dan het huis uitsluipen,
zacht de deur dichttrekken
achter je bestaan en niet terugkeren
je blijft iemand op wie gewacht wordt.

Weggaan kun je beschrijven als
een soort van blijven
niemand wacht want je bent er nog.
Niemand neemt afscheid
want je gaat niet weg.

Rutger Kopland

Wij fietsten altijd samen.
Jij keek wel uit
voor twee; voor mij en jou.
'Want jij moet twee fietsen sturen,'
lachte je, 'met die fiets op je neus!'

Toen opende een portier
de poort naar de dood voor jou.
Je voorwiel draaide nog rondjes
terwijl jij al de bocht naar het einde
had genomen, je bloed nog
een rood landkaartje tekende
tussen de straatstenen.

Op dat landkaartje in mij
fiets ik stom alle paadjes af,
maar kan je niet, nooit vinden.

Nu fietsen wij altijd samen
jij en ik, en kijk ik wel uit voor twee,
want het is moeilijk sturen
met jou op mijn schouders.

Daniël Billiet, uit: Op de vlucht voor een landkaartje, Infodok, 1990

Ik dacht dat hoog in de lucht
mijn dood werd bewaard
in een zwarte ketel op een vuur
dat af en toe werd opgepord.
Op een keer zou mijn dood overkoken,
naar beneden stromen.
Ik had die gedachte op de hoek
van een bepaalde straat
op weg naar school.
Ik keek daar vaak omhoog
met een eigenaardig gevoel in mijn keel.
Ik zag nooit iets anders dan wolken, kraaien
of een meeuw.
Maar ik wist dat dat vuur daar brandde,
ik kon het sissen en pruttelen horen
en dacht: nu, nu misschien…
telde tot drie
en liep weer door.
Ik was bijna morsdood,
maar ik leefde nog.

Toon Tellegen, uit: Een langzame val, Querido, 1991

Ginds wordt mijn broer
begraven. Hij en ik, wij
zijn daar niet.
Een vogel fluit oneerlijk
mooi. Ik pluk een bloem
niet voor zijn graf
maar voor zijn kamer
voorgoed onaf.
Mijn handen zijn me vreemd.
Jammer dat een bloem
niet praat. Dood gaat ze ook.
'Verslensen'
zegt een woordenboek.
Alsof ik nieuwe woorden zoek
vol minder pijn.

Ed Franck, uit Onder jouw handen krijg ik een huid, Altiora, 1996.

Ze kijkt nog
één keer om
samen met haar
roodgestifte
mond

en op hoge hakken
neemt ze
alle kleuren
met haar mee

alleen
papa en ik
zwart

Marieke Bollen, uit 'Het donkerblauw gesnurk', jeugd en poëzie

Rogbiv
een straal
loopt langs je
wang
bedding
van kleuren
schilderij
van verdriet
grijze vegen
door je lach
gebroken penseel

Ellen Michiels, uit 'Het donkerblauw gesnurk', jeugd en poëzie

Een avond
vol bloesemgeur:
mijn oma
in de deur
zacht fluister ik
haar naam
maar niemand antwoordt
de sterren noch de maan
enkel steen
ben ik nu heel oud
en hard
en koud
wie weet of hier
een droom ophoudt
voor een oma
en haar kleinkind
of pas nu begint

Nele Warson, Te weinig handen om te wuiven, Davidsfonds, 1996

waterogen
ze gingen allebei
een andere kant uit
mijn moeder rechts
mijn vader links
ik
bleef in het midden

Louis Verdussen, uit 'Het donkerblauw gesnurk', jeugd en poëzie

een scherpe bocht
goed voor een vlakke dood
een drempel
die uit argeloosheid steekt
door het rillend hart
van te jong leven
en te vroeg
alle strijdlustigheden
staakt
en bevend kijken
hoe bloed
door het rioolijzer
druppelt
als een kapotte kraan…

Stefaan Vantyghem, uit 'Zo zonder muts en sjaal', jeugd en poëzie

een korrel zand
wij zijn nietiger dan een korrel zand,
het leven waaraan wij sterven, is echt
een lachtertje. jij, hij, zij en ik, wij zijn geen
geestigheden, stomheid gaat met ons hand
in hand, wij verloochenen onze stand,
stijgen boven eender welk wezen. alleen
wij zijn god. mijn god, wat zijn wij toch gemeen
tegen de metafysica. De mand
met appels doet man en vrouw nog altijd
watertanden, al is de grap er allang
af. van ons oorlogsverleden leren
wij geen sikkepit. Onze haat en nijd
is niet het anti-gif voor de oude slang.
ach, konden wij maar relativeren.