“In de multireligieuze context van katholieke scholen met een hoog percentage islamitische leerlingen gebeurt het godsdienstonderricht het best door bij de uitwerking van de lesthema’s aandacht te schenken aan overeenkomsten en verschillen tussen het christendom en de islam.
(…)
Het is noodzakelijk dat de leerkrachten op de hoogte zijn hoezeer het leven van hun leerlingen beheerst is door culturele elementen (…) en hoezeer ze doortrokken zijn van een religieuze duiding.”⁴

Het lijkt ons aangewezen in de multiculturele context van het basisonderwijs te opteren voor de figuur van Abraham/Ibrahiem als een model voor elke monotheïstische gelovige: omwille van de gemeenschappelijke aspecten, maar tevens omwille van de specifieke nuanceverschillen. Deze gelijkenissen en verschillen versterken enerzijds het wederzijds begrip en zijn anderzijds een uitdaging om tot communicatie te komen.

De keuze voor Abraham/Ibrahiem mag niet beschouwd worden als een gemakkelijk alternatief voor Paulus. Zelfs in een klas zonder moslimleerlingen kan hij een zinvol aanbod zijn, omdat er kansen in zitten die het leerplan meer vorm geven. Het project beoogt het bereiken van leerplandoelen uit verschillende onderwerpen, in het volste respect voor de beginsituatie van elke leerling en hieraan gekoppeld didactisch eerlijke aansluitingspunten. Abraham/Ibrahiem mag geen goedkoop middel zijn om de islam ter sprake te brengen.

Abraham/Ibrahiem nodigt ons uit om bij het lezen van de bijhorende verhalen in Bijbel en Koran niet op zoek te gaan naar de grootste gemene deler (alleen datgene voor waar aannemen wat in beide boeken staat), maar veeleer naar het kleinste gemene veelvoud (datgene wat elk boek nog toevoegt aan het andere boek omtrent onze gezamenlijke ‘vriend van God’, Abraham).⁵

Abraham/Ibrahiem is door de drie monotheïstische godsdiensten - jodendom, christendom en islam - erkend als ‘vader van de gelovigen”. Maar in de loop van hun geschiedenis zijn de drie godsdiensten hem gaan toe-eigenen als hun exclusief bezit, als de exclusieve oergelovige van hun eigen religie. Ze hebben de verschillende aspecten van de figuur Abraham/Ibrahiem, die in hun theologie goed van pas kwamen zo sterk beklemtoond dat hij als de exclusieve eigendom van hen werd beschouwd.

“Ik deel de overtuiging dat de Abraham uit de Bijbel identiek is met de Ibrahiem uit de Koran, maar ik benadruk tegelijkertijd dat de rol van Abraham in en zijn betekenis voor elk van de drie religies verschillend zijn. In de loop van de geschiedenis heeft zich in elk van de drie religies een eigen particulier beeld van Abraham als ‘vader van vele volken’ ontwikkeld dat eerder tot uitsluiting dan insluiting van de twee andere godsdiensten heeft geleid.”⁶

Conform de visie van het leerplan worden in de uitwerking van dit project uitgelezen waarborgen en mogelijkheden geboden om alle kinderen te laten groeien in eigen geloven, bevorderd door de interreligieuze confrontatie en communicatie.

We geloven in de kracht van verhalen en (klas)rituelen.

In hoe beide tradities met de figuur van Abraham/Ibrahiem omgaan, zit een spanning. Het christendom kent Abraham als een verhaalfiguur. In de islam is Ibrahiem nauw verbonden met het ritueel van het offerfeest. Deze spanning is uiterst delicaat en dient voortdurend als een waakvlam in onze didactiek aanwezig te zijn. Zowel bij christenen als bij moslims is het geleefd geloof heel divers. De verhalen en klasrituelen in dit project bieden kansen op een gemeenschappelijk beluisteren en bleven.

Ons streefdoel is Bijbel en Koran op een gelijkwaardige wijze te benaderen. We vragen dit ook van elke leerkracht in de omgang met de heilige boeken.

“Eén van de gevoeligste kwesties in de contacten tussen joden, christenen en moslims is de waardering van elkaars heilige geschriften.”⁹ Joden en christenen erkennen de Koran niet als openbaringsgeschrift, althans niet op officieel niveau. Moslims erkennen weliswaar dat joden en christenen oorspronkelijk over zuivere openbaringsgeschriften beschikken, maar deze zijn door de laatste openbaring in de Koran uitgezuiverd en bijgewerkt.
De vraag naar dè waarheid mag geen onderdeel van het lesgebeuren zijn. Hierin merken we trouwens de delicate evenwichtsoefening van het interreligieuze leren: hoe ver kunnen en mogen we gaan? De grens blijft steeds de openheid en de eerbied voor de ander. “Ieder zijn waarheid” in de positieve zin… Het gaat steeds om openbaring, “gekregen” waarheid.
Tenslotte: omwille van het “heilige” van sommige onderwerpen, is het in het leerproces vaak beter er niet rechtstreeks op te focussen, maar aan de hand van metaforen, gelijkenissen, e.d. de eigenheid ervan te ontginnen en te ontdekken.

“Omdat de Koran zich ertoe beperkt waarheden te benadrukken die de mensen al kenden, herinneren de verhalen eerder aan gebeurtenissen dan ze in een bepaalde volgorde te vertellen. De verhalen over Abraham zijn bijvoorbeeld over de hele tekst verspreid en niet in de volgorde gezet waarin Abraham ze mogelijk heeft beleefd.
De Koran is in verwijzende stijl geschreven. (…) Er worden geen gebeurtenissen opnieuw verteld, er wordt naar verwezen. (…) Het effect blijft echter hetzelfde: Abraham is niet zozeer een historische figuur maar veeleer een mens van vlees en bloed die iets te zeggen heeft over de geschiedenis van de mensen. (…)
De Koran is ook eerder didactisch dan narratief. Alles staat in dienst van de opvattingen dat we dienaren Gods zijn. Daarom wijst alles wat over Abraham wordt verteld erop dat hij een voorbeeldige gelovige in een heidense wereld was.”10

In het basisonderwijs wordt meestal niet met ‘authentieke’ bijbelverhalen gewerkt. De verhalen uit kinderbijbels, de lezing van Nico ter Linden, enz. zijn bijbelse verhalen, die al dan niet goed naverteld zijn. We halen eruit wat we verstaan én wat we kunnen overbrengen. Er is dus een interpretatiemethode gebruikt of ze zijn afgesteld op het doel en het doelpubliek. De vertelstijl van ter Linden benadrukt de geloofsdimensie van het Abrahamverhaal en beperkt zich niet tot het louter historiseren.

Naast niet-authentieke bijbelverhalen gebruiken we ook niet-authentieke verhalen uit de Koran (‘koranse’ verhalen), de verhalen uit de Hadith. Deze gaan over het leven van de profeet. Hadithverhalen hebben echter wel een even officieel karakter als de Koran, wat niet zo is bij bijbelse navertellingen t.o.v. de Bijbel.

“De evaluatie van de leerlingen is gericht op waarneembare prestaties en op het proces dat de leerlingen doormaken om tot die prestaties te komen. In dit proces spelen persoonlijke betrokkenheid, welbevinden, concentratie en gerichtheid op communicatie een grote rol.

De doelen (met bijbehorende inhoud en beheersingsniveau) zoals in het leerplan beschreven bij elk onderwerp vormen het eerste criterium voor evaluatie. Als tweede criterium geldt de vraag hoe de leerling evolueert in zijn ontwikkeling, meer bepaald zijn levensbeschouwelijke en religieuze groei. Hoe gelovig een kind is (hetzij christelijk, hetzij islamitisch) valt niet onder de evaluatie door de leerkracht.

Doelen die slaan op kennis kunnen vrij objectief geëvalueerd worden via toetsen en ondervraging. De leerkracht kan ook vaardigheden en attituden van leerlingen evalueren: formuleren van de eigen overtuiging, openheid voor de andere en bereidheid tot dialoog nemen hier een belangrijke plaats in. Voor de godsdienst-lessen waarover het hier gaat, moet de leerkracht er in heel het didactisch proces aandacht aan schenken dat de katholieke en de islamitische leerlingen zowel inzake kennis als inzake houdingen van een verschillende beginsituatie vertrekken, waarbij ook binnen die groepen grote verschillen kunnen optreden. De principiële optie dat het godsdienstonderricht bij de leerlingen een verschillende impact heeft, geldt a fortiori voor religieus gemengde groepen zoals die waarover deze toepassingsnota handelt. Zeker bij het evalueren van leerlingen moet de leerkracht met deze verscheidenheid rekening houden.” (Uitvoeringsnota 2000, p.11)

We ijveren om allerlei vormen van product- en procesevaluatie in de klas te voorzien bij dit project. We denken dat de meeste leerkrachten vertrouwd zijn met de eerste evaluatievorm. Op verschillende plaatsen geven we voorbeelden van mogelijke procesevaluatie.

Het leerplan pleit ervoor om voldoende tijd te voorzien voor de uitbouw van een volwaardig leerproces. (leerplan p. 235). Dit leerproces verloopt doorheen drie fasen.

In de fase van de verkenning vraagt het verhaal, de ervaring, de verscheidenheid om meer dan een vlugge kennismaking. Werkwoorden als contact maken met, stilstaan bij, aanvoelen, meevoelen, zien, luisteren, lezen, in zich opnemen, herkennen, bewust worden, … drukken in deze fase het handelen van de leerlingen uit. Het is de leerkracht die hierbij ondersteunend, confronterend en begeleidend optreedt. Hij brengt christelijk geloof en andere elementen van levensbeschouwing in het gesprek binnen.

Om het verkende verder te verdiepen wordt er uitgedaagd om het nieuwe te laten doordringen, te confronteren, te interpelleren, aandacht op te brengen, te ontdekken, zich in te leven, te vergelijken, verschillen te zien, voorbeelden te geven, … De leerkracht kan in deze fase krachtig begeleiden door het eigene van de christelijke boodschap te laten oplichten, door clichés te vermijden, door te confronteren, door te helpen ontdekken wat nieuw is, door verschillen en spanningen op te vangen, door weerbaar helpen te worden, …

Vanuit de idee dat de impact niet bij alle leerlingen dezelfde zal zijn (rekening houdend met de beginsituatie), zet het leerplan in de derde fase een aantal mogelijkheden naast elkaar: het verwerken, het verankeren, het integreren, het oriënteren. Elk van deze verwerkingsvormen heeft zijn eigen doelen en maakt gebruik van specifieke werkvormen.

Soms wordt dit leerproces in éénzelfde les geheel doorlopen, soms is het gespreid over opeenvolgende lessen.

Vanuit de communicatiedriehoek (woord – woord – Woord) dient de leerkracht erover te waken dat tijdens de uitwerking van het project geloof en zingeving een uitdrukkelijke plaats krijgen. In de visie van het leerplan wordt deze geloofscommunicatie niet beperkt tot kringgesprekken, maar bieden ook muzische werkvormen, stilte- en gebedsrituelen,… hiervoor kansen.

De kansen op interreligieus leren in een katholieke school zijn groot doordat de diverse levensbeschouwingen in dezelfde leergroep zitten (↔ officiële scholen). Differentiëren is een goede werkwijze om met verscheidenheid om te gaan. Het systematisch en permanent opsplitsen van de groep zou het interreligieus leren kunnen ontkrachten.

Het verdient aanmoediging die verscheidenheid in de klas als rijkdom te zien. Deze projectbundel wil kansen bieden om dat ook zo te ervaren.

De opeenvolgende verhalen zijn:

• Abraham verschijnt op het toneel | Genesis 12
• Abraham en Lot | Genesis 13 en 14
• De wanhoop van Abraham | Genesis15, psalm 8
• Abraham vecht | Genesis 15
• Abraham en Hagar | Genesis 16
• Het verhaal van de lach | Genesis 17 en 18
• De ondergang van Sodom | Genesis 18 en 19
• Zo gingen die beiden tezamen | Genesis 22
• De dood van Sara | Genesis 23
• De knecht die zoekt een vrouw | Genesis 24
• De dood van Abraham | Genesis 25

Wanneer we verwijzen naar de verhalen uit ‘Het land onder de regenboog’, nemen we de namen van Abraham, Sara en Isaak, Hagar en Ismaël over zoals gebruikt in het boek.
In de rest van het project schrijven we waar nodig de dubbele namen: Abraham/Ibrahiem, Hagar/Hajar, Ismaël/Ismaiel, Isaak/Ishaak. We volgen hierbij de schrijfwijze uit ‘Profeten in de islamitische traditie’, Ahmed Kadri El Helou, Oase, Zoetermeer 2005, ISBN 90-74792-17-0.

We stellen voor om in de klas een nomadentent op te bouwen. Enkele goedgekozen losse attributen (stokken, doeken, touwen, zitkussens) kunnen al een hele sfeer oproepen. Bij de impulsen voorzien we naast de inhoudelijke beschrijving geregeld ook

• achtergrondinformatie voor de leerkracht;
• werkvormen voor geloofscommunicatie
• een suggestie voor (product- of procesgerichte) evaluatie;
• een tip voor een tent-moment

Ibrahiem en de afgodsbeelden
Uit: ‘Marhaban. Verhalen uit de wereld van de islam’, Baukje Offringa, p. 23-24. ISBN: 90 211 3533 7

Lang geleden heerste over het land van Babel een koning, die Namroed heette. Hij beschouwde zichzelf als een god. En daarom wilde hij dat iedereen zich in eerbied voor hem zou buigen. In de tempels liet hij beelden van zichzelf plaatsen, zodat de mensen in het hele land hem konden aanbidden. Wie dat niet deed en alleen God bleef bidden, werd streng gestraft. Daardoor bleven er nog maar weinig mensen over, die God trouw bleven.

De mensen geloofden in veel goden, waarvoor ze beelden van hout of steen maakten. Ze dachten ook dat de zon, de maan en de sterren goden waren. Maar er leefde een jongen in dat land, die er anders over ging denken. Zijn naam was Ibrahiem.

Op een avond toen de zon was ondergegaan en het donker werd, zag hij een grote ster aan de hemel verschijnen. ‘Dat is mijn God!’ riep hij uit. Maar toen de ster verdween zei hij: ‘Nee, de ster is niet mijn god.’
De volgende nacht zag hij de maan helder schijnen aan de donkere hemel, en hij zei: ‘Dat is mijn God! Hij zal mij beschermen.’ Hij ging rustig slapen. Maar toen hij de volgende morgen wakker werd, was de maan verdwenen. En Ibrahiem zei: ‘Nee, de maan is niet mijn god.’

De zon kwam stralend op en Ibrahiem zei: ‘Dàt moet mijn God zijn! Hij is het grootste licht aan de hemel!’ Maar toen het avond werd ging ook de zon onder. En Ibrahiem begreep dat ook de zon geen god is.
Hij boog zijn hoofd en zei: ‘Ik geloof niet meer in de dingen die ik zie komen en verdwijnen. Ik wil alleen geloven in God, die de Schepper is van de hemel en de aarde.’

De volgende dag werd een groot feest gevierd voor de afgoden in de tempel. ‘Kom, Ibrahiem’, zei zijn vader, ‘ga mee naar de tempel om tot de goden te bidden.’ Maar Ibrahiem wilde dat niet doen.

‘Vader, waarom vereer je dingen die niet kunnen horen en niet kunnen zien?’ vroeg hij. ‘Denk je dat die beelden goden zijn? Als je die afgoden aanbidt, sta je in dienst van de satan, die tégen God is.’ Zijn vader werd boos en zei: ‘Keer jij je af van mijn goden? Als je niet ophoudt zo over hen te spreken, zal ik je stenigen!’

Ibrahiem liep weg van zijn vader. Maar tegen de mensen, die hij tegenkwam zei hij: ‘Er is maar één God, en dat is Allah. Hij maakte de zon, de maan en de sterren, de planten en de dieren. Hij laat het voedsel groeien. God heeft de aarde zo gemaakt dat we erop kunnen leven. Die beelden, waarvoor jullie bidden, zijn niet meer dan stukken hout en steen.’
Maar de mensen lachten Ibrahiem uit en riepen: ‘Wat zeur je toch, jongen. Kom, ga met ons mee feestvieren!’ In hun mooiste kleren, met schalen vol lekker eten en kruiken met wijn liepen ze in een lange optocht zingend naar de tempel. Daar zetten ze het eten en de wijn voor de afgodsbeelden neer als een offergave. Daarna vierden ze de hele dag feest en aten en dronken van hetgeen ze voor de afgoden hadden meegenomen.

Ibrahiem was er die dag niet bij, maar in de nacht, toen alle mensen naar huis waren gegaan, nam hij een bijl en ging ermee naar de tempel. Daar was het nu stil. Ibrahiem hoorde alleen het snurken van de tempelwachters, die na het drinken van de wijn niet meer wakker konden blijven. Ze sliepen zo diep, dat ze niet eens hoorden dat Ibrahiem de afgodsbeelden met zijn bijl stuk sloeg; àlle beelden, behalve het grootste. Toen hij klaar was, hing hij de bijl om de nek van dat grote beeld en ging naar huis.

De volgende morgen zagen de tempelwachters tot hun grote schrik wat er gebeurd was. Ze waren woedend en riepen: ‘Wie dat gedaan heeft moet onmiddellijk gedood worden!’ Ze waarschuwden de priesters en alle mensen die ervan hoorden, kwamen kijken.

Een man zei: ‘Ik weet wel, wie de schuldige is. Dat is Ibrahiem! Hij haat onze goden. Op het feest heeft hij ook geen offer voor hen gebracht.’ Ibrahiem werd opgehaald en door de woedende menigte naar de tempel gesleurd.
‘Heb jij dat gedaan met onze goden, Ibrahiem?’ vroegen de priesters. Ibrahiem wees naar het grootste beeld en zei: ‘Zien jullie niet, dat jullie belangrijkste god een bijl heeft? Hij moet het dus gedaan hebben. Waarom vragen jullie het hem niet?’

‘Beelden kunnen niet spreken en ook niet met een bijl slaan’, zeiden ze. ‘Jullie bidden dus tot brokken steen die stom zijn en geen enkel nut hebben!’ zei Ibrahiem. ‘Het is een schande dat jullie zulke stomme dingen vereren en God vergeten!’

‘Deze jongen moet verbrand worden!’ riepen de priesters woedend. ‘Hij mag onze goden niet langer beledigen.’ En ze brachten hem voor koning Namroed, die de doodstraf over hem uitsprak.

Namroed liet iedere man, als een verplichting tegenover de afgoden, zoveel hout voor de brandstapel brengen als een ezel kon dragen. Toen het vuur aangestoken werd, was het zo hoog dat de gloed ervan in het hele land te zien was. Ibrahiem werd erin gegooid. En koning Namroed keek toe, met alle andere mensen. Maar toen het vuur was uitgebrand en het hout tot as verteerd, stond Ibrahiem daar… ongedeerd. Hij leefde! Terwijl de menigte stomverbaasd toekeek, liep Ibrahiem naar Namroed toe. Hij knielde niet voor de koning, maar bleef met opgeheven hoofd voor hem staan.
‘Wie is jouw God?’ vroeg Namroed.

Allah is mijn Schepper. Hij alleen geeft het leven en Hij alleen mag het leven nemen!’ zei Ibrahiem.
‘Ik doe leven en ik doe sterven’, zei Namroed en hij liet twee mensen uit de gevangenis halen. De ene liet hij doden, de andere liet hij in vrijheid gaan. ‘Zie je wel’, zei hij, ‘ik heb er één laten sterven en één laten leven.’

Ibrahiem zei: ‘God laat de zon opkomen in het oosten; laat u hem nu eens opkomen in het westen. ‘Toen zweeg Namroed want dat kon hij niet doen. En Ibrahiem keerde zich om en liep weg. Niemand hield hem tegen.

Neem met de leerlingen plaats in de tent. Doe dit telkens je een verhaal uit de Bijbel vertelt en leid dit moment met een bijbelritueel in: zet de Bijbel open in het midden van de kring op een standaard/een kussen/een kist, creëer een sfeer van respect voor het bijbelritueel met een kaars/een olielamp/muziek,… Vertel het verhaalfragment ‘Abraham verschijnt op het toneel’ uit ‘Het land onder de regenboog’, p. 51 – 53.

Ga vanuit de tekst met de kinderen in gesprek over hoe mensen beelden en namen gebruiken als ze over God/Allah praten. In het verhaal  wordt God als ‘een stem van binnen’ benoemd

Hoe spreken wij over God/Allah?

Werk met fototaal en met de 99 mooie namen van Allah.  
Zoek beelden op in de kijker "Tekens in (on)eindigheid".
of in de fotodatabank van de Thomaswebsite
of in boeken en tijdschriften.

De kinderen kijken naar de aangeboden foto’s.

Laat hen een foto uitkiezen die hen helpt om over God/Allah te vertellen. Die misschien past bij één van de 99 mooie namen.
De leerlingen vullen de foto aan met een tekstballonnetje of denken na wat ze er straks bij willen vertellen.

De kinderen komen terug in de tent zitten met hun foto. Aan de hand van de verschillende elementen die in de verhalen en in de voorbije oefeningen aan bod gekomen zijn, vertellen ze over hun foto. Theologiseren is zoiets als filosoferen, maar nadenken, vertellen én praten over God en geloven. Het doel is hier na te gaan hoe God/Allah in beelden en door namen ter sprake komt.
Maak ook tijd voor de nabespreking:

• Wie vond de opdracht moeilijk? Waarom?
• Welk foto’s zijn het meest gekozen?
• Zijn er foto’s niet gekozen?
• Welke argumenten of redenen kan je daarvoor aanhalen?
• Wie of wat bepaalt wat het meest waardevolle beeld van God is. Waar is het afhankelijk van?
• Als iedereen van de klas meedoet aan een stemming tussen de beelden over God, krijg je dan het meest waardevolle beeld van God? Waarom wel of niet?
• Is zeggen: 'God is als een berg' hetzelfde als zeggen 'God is een berg'? Waar zit de gelijkenis of het verschil? Zegt een beeld iets of niets over wat echt 'is'?
• Welke conclusies kunnen we uit dit gesprek naar voor schuiven. Zijn er elementen waarover iedereen het een beetje eens is?
• Kunnen we dit dan een echte waarheid over God noemen? Waarom wel of niet?

Breng de stiltekaart van het einde van de vorige les terug onder de aandacht.Laat de leerlingen beschrijven wat ze er allemaal op zien.Vraag ook door naar de betekenis(sen) die ze aan de elementen geven vanuit de verhalen van Abraham/Ibrahiem.

Noteer volgende zin op het bord (uit een lied van Elly en Rikkert):

Fluister met de kinderen de zin: samen, in een fluisterkoor,…

Vraag nadien de kinderen

"Wat zou jij wensen als je een ster ziet vallen?"

Laat de kinderen wensen bedenken en schrijf een aantal daarvan op het bord. Je ordent ze in drie kolommen zonder aanduiding. Nadien breng je de onderstaande symbolen aan en bespreek je hun betekenis.

	De muntjes verwijzen naar hebwensen: bv. ik wens een eigen paard. Hier gaat het om tastbare dingen die je kunt kopen of regelen.
	Het toverstokje staat voor fantasiewensen: bv. ik wens dat ik vleugels heb en naar de maan kan vliegen. Het gaat om fantasiedingen die je niet kan kopen of maken.
	Het hartje verwijst naar hartenwensen: bv. dat niemand gepest wordt in de klas, dat mijn opa beter wordt of dat ik een zusje krijg. Hier gaat het om verlangens die je niet kunt realiseren door te toveren of door iets te kopen. Het zijn belangrijke dingen in je leven

Laat de kinderen aangeven welk symbool bij welke reeks wensen past. Houd een gesprek over de wensen: is een wens haalbaar of niet? Is een wens groot of klein?

Voorzie een werkblad in het logboek met de drie symbolen (toverstok, hart, munt) en de bijhorende benamingen. Vraag de leerlingen om individueel bij elke soort wens twee eigen keuzes te noteren: van het bord of nieuw geformuleerde.

Het verhaalfragment van Abraham en Sara in Egypte wordt niet uitgewerkt.

Deze hele les vindt in de tent plaats.
Doe een bijbelritueel. Plaats zonder toe te lichten een potje met zand met daarin een kaart van mooi groen gras in het midden. (zie bijlage) Vertel het tweede deel van het bijbelverhaal over Abraham en Lot p. 56-57 (§1: tot 'bij de bomen van Mamre')

Abraham laat Lot kiezen. Lot kiest voor het mooiste deel, het groene land, ook al ligt de stad Sodom daar.
Bespreek dit deel van het bijbelverhaal:

Wat vind je daar van? Zou jij dat ook kiezen? Hoe zou Abraham zich nu voelen (nu hij het dorre deel heeft)?
Abraham is tevreden met de woestijn? Zou jij dat zijn? Hij hoopt, verlangt dat het ooit eens goede grond zal zijn… begrijp jij dat?

Vertel het laatste deel van het verhaal van Abraham en Lot (p. 57 (§2) – 58) waarin Abraham het voor Lot opneemt als de laatste in nood is.

Bespreek de uitspraak van oom Ben: ‘Wie in nood is, heeft een broeder nodig.’

Heb jij mensen die jou helpen…ook als jij iets fout hebt gedaan? Wie? Waarom doen ze dat?

Sluit af met een stilteritueel en een gebed (op de keerzijde van de kaart met het groene gras)

Grote Goede God Sommige dingen laten zien dat er iets moois komt: een uitnodiging voor een feest, het frisgroene gras in de lente, een buik waarin een kindje groeit. Mensen hebben vaak mooie wensen. Soms zien we dat uw wens, een goede wereld, dichterbij komt: kinderen die elkaar helpen, een hand die troost, mensen die hulp krijgen. Dank u God voor al die mensen die niet wachten tot de wereld mooi wordt, maar nu al beginnen. Help ook ons om broeder te worden van wie in nood is.

Maak een vergroting van het silhouet van Sara. Plaats deze mee in de tent.

Houd een gesprek over geloven, twijfelen en zeker weten

(uit:  VAN BODEGRAVEN, N. en KOPMELS, T., Wortels en vleugels,p. 180 – 181, een oefening voor kinderen tussen 8 en 12 jaar) www.wortelsenvleugels.nl

Bied op een werkblad drie cirkels aan. Laat boven de ene cirkel ‘geloof’ schrijven, boven de tweede cirkel ‘twijfel’, boven de derde cirkel ‘zekerheid’. Laat de letter van onderstaande zinnen door elke leerling in één van de cirkels schrijven.

1. morgen komt de zon op
2. drie maal drie is negen
3. ik ben nu hier
4. dieren zijn aardiger voor elkaar dan mensen
5. de aarde is een bol
6. ik groei elke dag een klein beetje
7. de zon staat nu aan de hemel
8. er is leven op andere planeten
9. ik ben uniek
10. ik heb volwassenen nodig
     

Geloof	Twijfel	Zekerheid

De leerlingen nemen hun blad met de drie cirkels.
Nodig hen uit om in groepjes in elke cirkel één situatie uit het verhaal te schrijven die volgens hen bij geloof – twijfel – zekerheid past.

Ze verwoorden dit in de klasgroep. Noteer bondig op de silhouetten van Abraham/Ibrahiem en Sara.

Vooraf klaar te maken: de silhouetten Hagar/Hajar en Ismaël/Ismaiel

Enkele gespreksopeners:

• Weet je nog wat Abraham/Ibrahiem dacht?
• Wat zou jij doen als het nog jaren en jaren duurt?
• Kan jij geloven in een God die je niet ziet?
• Wat denk je: ‘Is God/Allah te zien?’

Maak aan de tent een tentflap die dicht kan.

Vertel het prentenboek ‘Rachid en de blauwe mannen’ van Elly Hees a.d.h.v. enkele prenten. Neem het verhaal vooraf zelf goed door en vertel het kernachtig. Het accent van de vertelling moet op het gastvrij onthaal liggen. Toon hierbij zeker de prent.

Enkele concrete vragen:

• Wie zijn de drie bezoekers? Wie is de gastheer?
• Hoe onthaalt Abraham hen?
• Wat doet hij precies om hen welkom te doen voelen?
• Wanneer beseft Abraham dat deze bezoekers geen gewone bezoekers zijn?
• Hoe wordt de gastvrijheid van Abraham beloond?
• Wat herken je op alle prenten?
• Zie je iets dat je nergens anders terugvindt?

In kleine groep gaan de kinderen in gesprek:

• Zou jij zomaar je tent openzetten voor onbekenden?

• Kan je voorbeelden geven van situaties waarbij mensen aan onze deur komen (breder op te vatten dan letterlijk mensen die aan de deur aanbellen) en waarvoor we niet gastvrij zijn? Daarna zoeken de leerlingen naar manieren waarop we toch voor deze mensen onze deur kunnen openzetten.
• Maak in groep één strook: ‘Gastvrijheid is…’. We bundelen na de uitwisseling deze stroken als een deurhanger aan de tent.

Houd het silhouet van Isaak klaar.

We gebruiken de afbeelding van Sieger Köder als stiltekaart. Op de keerzijde staat volgende tekst uit Hemel en aarde, themanummer Abraham, nr. 5 jaargang 4, zomer 2005 p. 9: Telefoongesprek. (strofe 1 en 2)

Nodig de kinderen uit Sara vragen te stellen en als Sara te komen antwoorden.
Wat zou je haar willen vragen?

Na het gesprek vraag je of ze begrijpen waarom ze lachte?
Hoe is haar ‘lachen’?

Breng zelf de vraag binnen of zo’n ‘oude vrouw’ inderdaad nog kinderen kan krijgen? Waarom zou men dit zo in het verhaal vertellen? (om te beklemtonen dat God met mensen wondere wegen gaat.)

Nodig de leerlingen uit om in het groeischrift stil te staan bij bovenstaande gedachte.

Noteer hoe jij daarover denkt.
Wie wil of kan hierover kort iets vertellen.

Nadien vult ieder de woordspin verder aan.

Herlees de kaart van het stilteritueel. Lees nu de hele de tekst voor.

Deze les vertrekt niet vanuit een verhaal, maar vanuit een specifiek ritueel uit de wereld van de islam. Nadien verklaren we het ritueel vanuit een verhaal.

Start de les met de volgende vraag:

‘Wat doen mensen om belangrijke gebeurtenissen/verhalen nooit te vergeten?’

Breng vanuit de antwoorden de betekenis van een ritueel aan. Maak dit duidelijk a.d.h.v. enkele concrete voorbeelden:

• het breken van brood in de eucharistie bij de christenen verwijst naar het verhaal van het laatste avondmaal dat Jezus met zijn apostelen vierde,
• de bedevaart naar Mekka van de moslims roept de gebeurtenissen uit het verhaal van Hajar en Isma’iel op,
• de cedermaaltijd van joden brengt jaarlijks het verhaal van de uittocht uit Egypte in herinnering.

In wat volgt lezen en beluisteren we eerst het verslag van Nordin die op bedevaart naar Mekka gaat. Zijn ervaringen worden in twee mails, een telefoongesprek, een postkaart en een brief verwoord. Je verdeelt de klas hiervoor in 5 groepen en bezorgt hen voldoende exemplaren van hetzelfde bericht.

Laat het bericht lezen en de moeilijke woorden opzoeken. Je kan eventueel de vormen van communicatie verder toelichten en navragen via welke kanalen zij ook wel eens communiceren.

De berichten samen vormen het volledige verslag. Na het tweede verhaal kunnen ze chronologisch geordend worden.

Beste Said,

Ik hoop dat je het goed stelt en dat je je nieuwe huis al gewoon bent. In het voorjaar kom ik je enkele dagen helpen, inch’Allah, dan gaat het werk wat sneller.

Hier bij ons gaat alles zijn gewone gangetje, behalve dat mijn moeder er met de dag op achteruitgaat. Toen ik haar vorige week in het ziekenhuis een bezoek bracht, was ze vrij rustig. Van één ding had ze spijt, zei ze: dat ze nooit de hadj had gedaan. Dat heeft bij mij iets losgemaakt: ik stel mijn bedevaart naar Mekka niet langer uit. Je denkt altijd: later, later, ik heb nog mijn hele leven voor mij… Je weet echter nooit wat de toekomst brengt. Ik zal er voor haar bidden en als ik terug ben, zal ik haar gaan vertellen wat we allemaal hebben meegemaakt.

Ik vertrek op 20 januari met het vliegtuig van Schiphol, samen met mijn vader. Ik hoop dat je ons kan komen uitzwaaien.

Mijn vaders hadj van acht jaar geleden heeft zo’n diepe indruk op hem nagelaten, dat hij absoluut nog een keer naar Mekka wil. Eigenlijk wil hij dat mijn broer ook meegaat, maar die heeft nooit tijd en vindt het te duur… De hele buurt heeft ons gelukgewenst – alleen de oude Mohammed niet: die vindt dat ik met mijn 38 jaar nog te jong ben voor de hadj. Hij is gewoon jaloers, want hij heeft niet het nodige geld om zelf naar Mekka te gaan. Ik heb hem gezegd dat ik voor hem zou bidden en dat heeft hem wat milder gestemd, maar toch…

We reizen met het reisbureau Héjaz. Onze begeleider is imam Khaled. Hij zorgt voor alles: visa’s, vliegtickets, het hotel,.. Alles is prima georganiseerd, we hoeven aan niets te denken. Ik begin al ongeduldig te worden. Zodra ik precies weet wanneer het vliegtuig naar Jedda vertrekt, laat ik het je weten.

Veel groeten,

Nordin

Nodig uit om het  heel stil te maken.
Vraag om te denken aan iets dat de moeite waard is om niet te vergeten: iets dat we willen herdenken, iemand die overleden is, een verhaal dat voor ons belangrijk is, een ritueel waaraan we deelnemen.

Verwoord als leerkracht de idee van verbondenheid ondanks de verschillen. 
Roep op tot respect, vraag eerbied voor de verschillen. Wij kunnen samen dingen doen in de klas, al heeft niet iedereen hetzelfde geloof.

Laat in het groeischrift de woordspin verder aanvullen vanuit deze impuls.

uit ‘Marhaban. Verhalen uit de wereld van de islam’, Baukje Offringa, p. 23 – 24

Vele jaren nadat Ibrahiem uit het land van Babel was weggetrokken, liep hij met een jonge vrouw door de Arabische woestijn. De vrouw heette Hagar en ze droeg in haar armen hun zoon Ismaïel. Hagar liet haar lange rok over de grond slepen, zodat haar voetstappen in het zand uitgewist werden. Want ze was bang dat Sara, de eerste vrouw van Ibrahiem, haar achterna zou komen. Sara was jaloers op Hagar, omdat Hagar een zoon had gekregen, terwijl Sara geen kinderen had.
Ibrahiem en Hagar kwamen in de vallei van de Hidzjaaz, waarin de verwoeste Kaäba met de heilige zwarte steen onder het zand verborgen lag. Bij een heuveltje met roodbruin zand bleef Ibrahiem staan. Daar groeide een doornstruik, de enige struik die er in de vallei was. ‘Ga met Ismaïel in de schaduw van deze struik zitten’, zei Ibrahiem en hij zette een zak met dadels en een leren zak met water bij hen neer. Toen keerde hij zich om en verliet hen.
Hagar legde haar kind onder de doorstruik en liep Ibrahiem achterna. ‘O, Ibrahiem!’, riep ze angstig, ‘waar ga je heen?’ Je laat ons toch niet alleen achter hier in de woestijn waar niets en niemand te vinden is?’ Ibrahiem gaf geen antwoord en liep door. Hagar bleef vragen, maar Ibrahiem keerde zich niet om. Toen vroeg ze: ‘Heeft God gezegd dat je ons hier moet achterlaten?’
‘Ja’, zei Ibrahiem, ‘Allah wil het zo.’
‘Dan zal Hij ons niet aan ons lot overlaten’, zei Hagar en ze keerde terug naar haar kind, dat lag te huilen onder de doornstruik. Terwijl ze Ibrahiem in de verte zag verdwijnen, gaf ze Ismaïel de borst en dronk zelf van het water uit de zak. Maar dat raakte al gauw op en er was nergens water te vinden. Zand en stenen onder de hete zon, dat was alles wat Hagar om zich heen zag in de droge woestijn. Ze kreeg verschrikkelijke dorst en kon haar kind niet meer te drinken geven.
Ze legde Ismaïel in de schaduw van de doornstruik en keek naar hem zoals hij daar klagend lag te huilen. Ze wist dat hij spoedig zou sterven als ze geen water kon vinden. Ze kon het gehuil van haar kind niet meer aanhoren. Daarom liep ze naar de dichtstbijzijnde heuvel, de Safa, en beklom die. Ze keek uit over de vallei in de hoop dat er reizigers aan zouden komen, die haar konden helpen. Maar ze zag geen enkel levend wezen.
Toch gaf ze de moed niet op. Ze bond haar lange rok op, liep de heuvel Safa af en stak de vallei over naar de heuvel Marwa. Maar ook vanaf deze heuvel zag ze geen mens. Ze rende weer terug naar de Safa en toen weer naar Marwa. Heen en weer, wel zeven keer.
Nadat ze voor de zevende keer de Marwa had beklommen en uitgeput op de grond neerviel, hoorde ze een stem fluisteren. Ze luisterde… Weer hoorde ze de stem en ze zei: ‘U, die ik hoor maar niet zie, als u kunt, help me dan!’ En zie, daar stond een engel naast haar. Met zijn vleugels sloeg hij op de grond, steeds weer, totdat… er plotseling water opborrelde uit de aarde. Hagar dacht dat ze droomde. Ze deed haar ogen open en stond op. De engel was verdwenen maar het water was er werkelijk. Met een kreet van verrassing knielde Hagar neer bij de plaats waar het water naar boven kwam. Met haar handen groef ze een gat waarin het water bleef staan. Ze slurpte het op en vulde de leren zak zodat ze Ismaïel ook te drinken kon geven. Daarna droeg ze hem naar het water om hem te wassen.
Ismaïel hoorde het water borrelen en probeerde het geluid na te doen: ‘Zam-zam…’, deed hij. Daarom heet die bron nu nog: Zamzam!
Het water bleef vloeien en zo konden Hagar en Ismaïel in de eenzame vallei blijven leven. Planten en struiken konden er nu groeien en ook vogels en andere dieren kwamen op het water af. Niet lang daarna kwamen de Jurhums met hun kudden voorbij. Dat waren Arabieren uit Jemen. Ze hadden een vogel zien vliegen boven de vallei waar Hagar en Ismaïel woonden en ze zeiden tegen elkaar: ‘Dat is een vogel die altijd boven water vliegt. Wat vreemd – in deze streek hebben wij nooit water gevonden. Zou die vogel nu toch water ontdekt hebben? Laten we eens gaan kijken.’
Zo kwamen ze bij de bron Zamzam. Hagar was juist bezig water te putten. Ze was blij dat ze weer eens mensen zag. Ze ontving hen gastvrij en gaf hen van het water te drinken. De Jurhums vroegen: ‘Vind je het goed dat we hier bij de bron ons kamp opslaan?’ Hagar zei: ‘Dat is goed, maar het water is van ons. Jullie mogen de dieren laten drinken in ruil voor schapen en geiten.’

een bewerking van een verhaal gevonden op http://users.raketnet.nl/masoeme/Islam 

"Opa," zegt Ahmed, "Wil je mij alles over de hadj vertellen die je vorig jaar gedaan hebt?" Zijn opa is verbaasd: "Wil jij soms zelf de hadj doen?"
"Het is voor mijn spreekbeurt, opa. Ik ga op school over de hadj vertellen."
"O ja," zegt zijn opa. Ga maar zitten, pak maar papier en pen. Ik zal  jou eens alles vertellen. Dat is helemaal niet zo moeilijk. Ik vertel - jij schrijft." Ze gaan tegenover elkaar zitten en Ahmeds opa begint...
"De hadj is de bedevaart naar Mekka en is een van de peilers of zuilen van de islam. Weet jij nog welke dat zijn, Ahmed?"
Ja, dat weet Ahmed goed, hij noemt ze op: "De vijf zuilen van de islam zijn de vijf basisverplichtingen van de moslim: de geloofsbelijdenis (sjahaada), het gebed (salaat), het geven van aalmoezen (zakaat), het vasten tijdens de maand ramadan en de bedevaart naar Mekka (hadj)."
"Heel goed opgezegd," zegt opa, "Zo is het. De vijfde verplichting van de moslim is de hadj. Als hij het geld ervoor heeft en als hij er lichamelijk toe in staat is, zal elke moslim proberen minstens één keer in zijn leven de bedevaart naar Mekka te maken."
"Wanneer moet dat, opa? Kun je niet beter al als kind gaan, want niemand weet toch hoelang hij zal leven?"
"Dat is zo," zegt opa, "maar je gaat er niet als kind heen. Het is geloof ik niet verboden voor kinderen, maar je ziet nooit kinderen in Mekka. Kinderen begrijpen nog niet alles. Het is er ook vreselijk druk. Een moslim heeft een doel met naar Mekka gaan; hij wil een of andere verandering in zijn leven bereiken."
Opa wacht even tot Ahmed een paar regels in zijn schrift heeft opgeschreven. Dan zegt hij: "Je moet er heel veel voor regelen. Je gaat niet zomaar eventjes naar Mekka. Je moet van alles voorbereiden. Je gaat nooit alleen, altijd met een groep, waarvoor islamitische reisorganisaties alles organiseren. Omdat er uit de hele wereld zoveel moslims naar Mekka willen gaan, moet je als reisgezelschap toestemming hebben; een visum, want de gezagsdragers in Saoedi Arabië bepalen van tevoren hoeveel moslims uit elk land naar Mekka mogen komen."
"Kan iedereen daar heen?" vraagt Ahmed, "kan bijvoorbeeld de vader van Loes mee met zo'n reis?"
"Nee," zegt opa, "dat kan niet. Alleen moslims mogen naar Mekka. Je gaat dus met een groep en de organisator van die karavaan naar Mekka moet alles goed regelen: hoe ga je reizen - velen gaan tegenwoordig per vliegtuig - waar ga je onderweg en in of bij Mekka overnachten. Onderweg gaan veel bedevaartgangers langs belangrijke graven en heiligdommen. Men gaat de historische plekken van een bepaalde profeet of heilige bekijken. Men gaat daar al wat offeren, zodat je gezuiverd in Mekka aankomt."
"Wacht even, opa, niet te vlug." Ahmed zit met een beetje een rood hoofd zo goed mogelijk alles wat opa zegt op te schrijven. Weer houdt opa eventjes stil.
Wanneer hij merkt dat Ahmed bij is met schrijven, gaat opa nog even terug naar het begin en zegt: "Niet alleen die organisator van de bedevaart moet van alles regelen. Jij moet zelf als moslim die op bedevaart gaat ook van alles voorbereiden. Je moet er rekening mee houden dat je onderweg of, als je geluk hebt in Mekka, misschien dood gaat en daarom je testament maken. Als je vrouw niet meegaat, moet je zorgen dat zij goed verzorgd achterblijft. Je moet kijken aan wie jij nog iets moet betalen en dat dan doen. En als je met iemand ruzie hebt, moet je dat goed maken. Je gaat op alle terreinen schoon schip maken."
"Opa, hoe bedoel je: geluk hebben als je in Mekka dood gaat?"
"Dan ga je rechtstreeks naar de hemel, jongen; dan worden jou al je zonden vergeven. Daarom vinden moslims dat iemand geluk heeft die in Mekka sterft, zoals soms gebeurt."
"Wat moet je nog meer doen? Je neemt witte bedevaartkleren mee. Die kleren zijn niet alleen wit omdat daar de zon schijnt, maar ook in je graf ga je in witte doeken. Wit is de kleur van: schoon. Alle bedevaartgangers moeten daar eenzelfde soort witte doeken om doen, zodat er geen onderscheid tussen hen bestaat, maar ze allemaal gelijk zijn."
Wat vertelt opa veel. "Ik kan niet alles schrijven," klaagt Ahmed. Opa stelt voor dat ze even pauze houden.
De volgende dag gaan ze verder. Ahmed pakt zijn schrift en pen en gaat weer tegenover zijn opa zitten. Opa heeft nu ook een papiertje voor zich liggen waarop hij een paar dingen heeft opgeschreven om niet te vergeten. Dan begint hij:
"Het is in Mekka niet het hele jaar bedevaart. De bedevaart wordt gehouden in de twaalfde maand van het islamitisch jaar. Als de hadji, de bedevaartganger, in Mekka aankomt, moet hij zich goed reinigen en zijn witte kleding aandoen. Daarna gaat men met grote groepen tegelijk een aantal rituelen uitvoeren, dat zijn heel oude heilige handelingen. Zeven maal tegen de klok in om de Ka'ba lopen en als je erbij kunt komen de zwarte steen in de ka'ba aanraken. Dan ga je zevenmaal de afstand tussen twee kleine heuveltjes al-Safa en al-Marwa afleggen. Daar rende ooit Hagar, de vrouw van Abraham, deze heuvels op en af op zoek naar water tot ze de Zamzam-bron vond. De pelgrims drinken uit de bron Zamzam. Daarna loopt men 8 kilometer naar Mina en verder 15 kilometer naar het Arafat-plateau om de negende dag van die maand met z'n allen in meditatie door te brengen op de vlakte van Arafat. Een deel van de avond wordt doorgebracht met het verzamelen van kleine steentjes. De dag daarna gaan de pelgrims die steentjes gooien naar drie zuiltjes in Mina om de duivel (Shaitan) te verjagen. Ze doen daarmee na hoe Abraham Shaitan stenigde toen die hem probeerde te verleiden om zijn zoon niet te offeren. Dan gaat men terug naar Mekka en men gaat op die tiende dag een dier offeren, meestal een schaap, maar soms een geit of een koe, of als men veel geld heeft, zelfs een kameel. Dat is de dag van het offerfeest dat over de hele wereld door moslims wordt gevierd ter nagedachtenis van Abraham die eerst gevraagd was om zijn zoon te offeren, maar daarvoor in de plaats een lam mocht nemen."
"Eten ze die schapen op, opa?" vraagt Ahmed.
"Nee, ze offeren die dieren en het vlees wordt uitgedeeld aan arme mensen. Daar komt nog heel wat organisatie bij kijken, want het gaat echt om zeer grote aantallen dieren die worden geslacht." Ze zijn even stil.
"Wil jij ook naar Mekka?" vraagt opa.
"Ik weet het nog niet, ik moet nadenken,' zegt Ahmed. "Het lijkt me daar zo warm en druk. Ik ga nu eerst schrijven. Het is veel werk. Als ik dat van te voren geweten had, weet ik nog niet of ik het zou hebben gedaan."
Van al dat schrijven wordt het laat. Moe gaat Ahmed naar bed en in zijn slaap droomt hij.
Hij droomt dat hij tussen al die pelgrims loopt. En hij droomt van het offeren van die klagend blatende schapen en hij raakt zijn opa kwijt, wordt bang en roept: "Help! Help!"
Zijn moeder komt naar hem toe en schudt hem wakker: "Wat is er Ahmed?"
"Waar is opa?" vraagt Ahmed, terwijl hij onrustig links en rechts kijkt.
"Opa is boven," zegt zijn moeder. Maar daar komt zijn opa die ook iets gehoord heeft, al aan. "Wat gebeurt er?" vraagt opa.
"Ahmed heeft een beetje koorts," zegt zijn moeder.
"Wat scheelt eraan, Ahmed? vraagt zijn opa.
"Niets," zegt Ahmed. 
Nog eens vraagt opa: "Wat is er, jongen?"
Dan zegt Ahmed: "Ik heb gedroomd van rondjes lopen om de Ka'ba, en steentjes gooien naar de Shaitan en het slachten van schapen. Dat vond ik griezelig.
"O, daarom schreeuwde jij," zegt zijn moeder.
En zijn opa zegt: "Gefeliciteerd! Jij bent hadji geworden."
"Hoezo, hadji geworden?" vraagt Ahmed verbaasd.
"Ja, als je op jonge leeftijd van Mekka droomt heeft God jou uitgenodigd en een boodschap gegeven," zegt opa.
Ahmeds moeder steekt een kaars aan en haalt de Koran erbij.
"Je moet nu gaan douchen en dan die witte kleren aandoen. En dan ga je mij nazeggen wat ik jou ga voorlezen uit de Koran en dan wordt jij een echte moslim."
"Wat zijn wij gelukkige mensen dat God ons zo waardeert," zegt zijn moeder.
'Jeetje,' denkt Ahmed, 's nachts douchen...'
"Jij was altijd een gelukbrengend kind," zegt Ahmeds moeder. "Sinds jij geboren bent zijn wij gelukkig. Jij bent besneden geboren en hoeft nu niet meer besneden te worden."
"Nadat Ahmed gedoucht heeft en de witte kleding heeft omgedaan, opent zijn opa de Koran en leest een tekst die Ahmed nazegt. Daarna feliciteert iedereen elkaar en dan gaan ze slapen. Zijn moeder gaat bij hem in bed liggen. Misschien verwacht zij nog een keer die droom, zodat haar zoon een superhadji gaat worden? Maar nu slaapt Ahmed heel rustig.

Bij het islamitische offerfeest is het delen een belangrijke gedachte. Nadat het schaap op een speciale manier geslacht is, wordt het vlees van het geofferde dier in drie stukken verdeeld. Een stuk is voor de familie, een voor de buren en een ander stuk is voor de armen.Het kenmerkende van het offerfeest is het delen. Zien de kinderen dit ‘delen’ ook in andere culturen?

Bespreek a.d.h.v. foto’s en teksten wat offeren in onze en andere culturen kan betekenen. Je kan de materialen in de klas verspreiden en in kleine groepjes laten zoeken wat men doet, waarom men dat doet. Je kan dit ook in een hoeken- of contractwerk aanbieden.

Het duurde een hele tijd voordat Ibrahiem terugkwam om te kijken hoe het met Hajar en Ismaiel ging. Toen hij hen weer zag, was hij erg blij en Ismaiel was al groot geworden. Op een nacht kreeg Ibrahiem een droom. In die droom zei Allah dat hij zijn zoon Ismaiel moest offeren. Offeren betekent dat je iets (heel speciaals) aan Allah moet schenken. Dit is meestal een dier, maar in dit geval was het een kind.  
Ibrahiem wilde doen wat Allah hem gezegd had, en vertelde Ismaiel over zijn droom. Beiden waren heel sterk in hun geloof en liefde voor Allah, waarop Ismaiel tegen zijn vader zei dat hij moest doen wat Allah hem gevraagd had. Ismaiel en Ibrahiem gingen naar de berg Tsabier. Onderweg kwamen ze de shaitan tegen. Hij zag eruit als een mens. De shaitan vertelde hen dat het niet Allah was die in die droom gepraat had, maar dat hijzelf dit gezegd had tegen Ibrahiem. Ibrahiem wist wel dat de shaitan wilde dat hij niet naar Allah zou luisteren. Daarom gooide Ibrahiem stenen naar de shaitan om hem weg te jagen. 
De shaitan probeerde daarna met Ismaiel te praten, zodat hij Allah niet zou gehoorzamen. Maar Allah maakte Ismaiel sterk. Ismaiel wist dat wat Allah wilde, ook zou gebeuren en hij gooide ook stenen naar shaitan. Daarop ging de shaitan naar Hajar en zei: “O moeder van Ismaiel, Ibrahiem zal je zoon doden". Waarop Hajar zei: “Nee, hij houdt veel van hem". “Maar”, zei de shaitan, "Hij zegt dat het van Allah moet gebeuren". Toen zei Hajar: “Als Allah het wil, dan moet het zo zijn!”
Toen Ibrahiem en Ismaiel in Mina aankwamen, maakte hij Ismaiel gereed om te offeren. Maar Allah had al gezien dat Ibrahiem en Ismaiel gehoorzaam waren. Daarom stuurde Allah een ram op het moment dat Ismaiel geofferd zou worden, zodat Ibrahiem zijn zoon niet hoefde te doden. In plaats van zijn zoon offerde Ibrahiem nu de ram voor Allah. Daarna bracht hij Ismaiel terug naar zijn moeder. Ibrahiem ging toen voor een lange tijd weg. Toen hij weer terug kwam was Ismaiel een man geworden en Hajar zijn moeder inmiddels gestorven.
(verhaal uit http://www.moslimkids.tk/verhalen/Ibrahim)

Eens op een nacht – de vader van het geloof en van het ongeloof lag in een diepe slaap – verscheen God hem in een droom.

‘Abraham,’

‘Hier ben ik, Heer.’

‘Die zoon van jou, Isaak, van wie is die eigenlijk?’

‘Van mij, Heer, Isaak is van mij.’

‘Ik was al bang dat je dat zou zeggen. Denk je echt dat Isaak jouw bezit is? Hij is in de eerste plaats een kind van mij, Abraham, en pas dán ook een kind van jou. En daarom: neem je zoon, je enige, die je liefhebt, en offer hem op een van de bergen die ik je wijzen zal.’

Abraham schrok, hij wist niet wat hij hoorde. Moest hij zijn zoon afstaan? Isaak was van hem, Isaak was toch niet van God! Moest hij hem uit handen geven? ‘Misschien wil God mij wel op de proef stellen,’ dacht Abraham. ‘Dan zal ik proberen die proef te doorstaan.’

Vroeg in de morgen stond hij op, hakte hout voor het brandoffer, zadelde zijn ezel, nam twee knechten mee, samen met Isaak, zijn zoon, en vertrok naar de bergen. Zijn voeten waren zwaar, maar hij ging, want God had hem gezegd dat hij moest gaan. Vertrouwde hij erop dat God nooit de dood van Isaak kon willen? Want waarom zei hij anders halverwege tegen de twee knechten dat zij daar moesten blijven wachten totdat hij en Isaak zouden terugkeren?

Op de derde dag zag Abraham in de verte de berg waar hij moest zijn. Hij nam het hout voor het brandoffer en legde het op Isaaks schouders. Zelf droeg hij het vuur en het mes. Zo gingen die beiden tezamen.

‘Vader’ zei Isaak.

‘Hier ben ik, mijn zoon.’

‘Wij hebben het vuur en het hout bij ons, maar waar is het lam voor het brandoffer?’

‘God zelf zal voor een lam zorgen, mijn zoon.’

Zo gingen die beiden tezamen.

‘Mijn vader vertrouwt op God,’ dacht Isaak, ‘en ik vertrouw op mijn vader.’

Abraham bouwde het altaar, schikte het hout, bond Isaak vast en legde hem bovenop het hout. Hij nam zijn mes om hem te slachten.

‘Abraham, Abraham!’

Een stem uit de hemel.

‘Hier ben ik, Heer.’

‘Weg met dat mes, doe de jongen geen kwaad. Ik heb je geloof gezien, Abraham. Moge het volk dat uit Isaak geboren wordt net zo vast op mij vertrouwen als jij.’

Abraham hoorde geritsel in het struikgewas, er zat een ram vast met zijn horens. Hij pakte de ram en offerde het dier in plaats van zijn zoon.

‘Ik zal je rijkelijk zegenen, Abraham. Je nageslacht zal talrijk zijn als de sterren aan de hamel, als het zand aan de oever van de zee.’

Samen met Isaak keerde Abraham bij de knechten terug en met z’n vieren gingen ze weer naar huis.

(verhaal uit: Het land onder de regenboog, Nico ter Linden, p. 79 – 80)

In deze impuls vind je een waaier aan werkvormen en ideeën waaruit je zelf gepaste keuzes kan maken. Soms biedt het materiaal kansen om vakoverschrijdend te werken. Bewaak wel de rode draad van deze impuls!

Maak met elementen uit wat volgt een ‘klaskrant vol ontmoetingen’. Bedenk samen een titel voor de krant. Verspreid ze in andere klassen, bij de ouders, in de schoolbuurt,… Zorg ervoor dat die ontmoetingen zich situeren in de kleine en de grote kring (zie verder).

Brainstorm met de leerlingen hoe ontmoetingen kunnen verlopen: verwacht of onverwacht, oppervlakkig of diepgaand, voorspelbaar of verrassend, met gelijkgezinden of andersdenkenden, formeel of informeel, …

Sta stil bij het feit dat bij het groter worden je als mens de ruimere wereld leert ontmoeten: van een ik-kring, naar een mijn-buurt-kring, naar de wereld-kring (de kleine en de grote kring). Vergelijk dit met de uitdeinende kringen van het water wanneer je een steentje erin gooit.

Nodig de leerlingen voor een kringgesprek uit:

• Waar ontmoeten wij elkaar?
• Waar kom je klasgenoten tegen?

Bied een werkblad aan met de volgende vraag en antwoorden. Laat hun keuzes aankruisen en motiveren.

• Ik zou je wel eens willen ontmoeten… (Peil of iedereen dit woord goed begrijpt. In de antwoorden moet iets doorklinken van wat ontmoeten voor die leerling betekent.)
  • in de jeugdbeweging
  • in de sportvereniging
  • op het Suikerfeest
  • op een iftar-maaltijd
  • op mijn vormselviering
  • op een doopfeest
  • bij je / me thuis
  • op je verjaardagsfeestje
  • in de muziekschool / in de tekenschool
  • in de moskee / in de kerk
  • via MSN / Facebook / blog
  • op het offerfeest
  • op de straat / op het speelplein
  • in de supermarkt
  • in de wachtzaal van de dokter
  • in de Koranschool / bij de vormselcatechese
  • … (vul zelf aan)

Ga samen met de leerlingen na welke plaatsen niet gekozen werden. Laat hen vertellen waarom ze deze niet hebben aangekruist.

• Wat is er eigen aan deze plaatsen?
• Welke dingen verrassen ons?
• Waar kom je als leerkracht de leerlingen tegen?

Kondig de opdracht van de fotoreportage aan.

• Ga in de schoolbuurt op pad met een fototoestel. Maak er foto’s van plaatsen waar mensen elkaar echt ‘ontmoeten’ (winkel, bakker, café, buurthuis, park, speelplein,…)
• Laad de foto’s op de klascomputer op.
• Laat de kinderen vertellen waarom dit echte ontmoetingen zijn.

Ontwerp per 3 à 4 leerlingen het grondplan van een denkbeeldige droomschool. Zorg dat er zeker 3 plaatsen zijn waar je elkaar kan ontmoeten. Dit kan binnen zijn of in open lucht. Schrijf bij die plaatsen hoe je er elkaar ontmoet (in het spel, in het werk, …) Geef een originele naam aan die plaatsen.

Zoek in kranten, tijdschriften of op internet artikels over ontmoetingen tussen moslims en christenen (en joden). (Wellicht zal je hier als leerkracht zelf op voorhand een gericht aanbod ‘achter de hand moeten hebben’.)

• Wat leren die ontmoetingen ons?

Een doorgeefverhaal

• Lees zeker de achtergrondinformatie rond  ‘Dood, begrafenisritueel en leven na de dood.’
• Neem het verhaal ‘De dood van Abraham’ uit ‘Het land onder de regenboog’ (p. 90 – 92).
• Maak een dik ‘pak’ rond het verhaal. Breng regelmatig een opdracht  op een inpakvel aan en heb aandacht voor de verscheidenheid van opdrachten (kennen, kunnen en zijn). Geef het pak door op muziek die zorgt voor een wat ingetogen stemming. (Misschien Arabische muziek) Wanneer de muziek stopt, doet het kind dat het pak in handen heeft er één papier af. Wanneer er iets op staat, leest het de opdracht en voert het die uit. Het kan ook een hulplijn inroepen: iemand die helpt met de opdracht.
• Opdrachten:
  • Vertellen bij een foto van een begraafplaats.
  • Bij een doodsprentje vertellen wat ze erover weten.
  • Een symbool i.v.m. de dood tekenen.
  • Aanvullen: als ik over de dood nadenk, stel ik me deze vraag …
  • Vertellen: dit doen wij met onze doden.
  • Wie weet iets over ‘de irham’?
  • Ken je dagen waarop doden worden herdacht?
  • Wat zou jij op een doodsbrief schrijven?
  • Reageren op een foto van het uitstalraam van een begrafenisondernemer met melding van ‘repatriëring van overledenen’.

(uit Zitten of opstaan 5, Gerard van Amstel, Greet Brokerhof-van der Waa en Gerard van Midden)

Altijd zijn we onderweg.
Onderweg naar morgen.
Met de dromen van vandaag,
met geluk en zorgen.
Af en toe een beetje zon,
af en toe wat regen,
want soms is het leven fijn
en soms zit het tegen.

refrein:
Het leven is een reis.
Een reis langs heel veel wegen.
We reizen samen of alleen.
We weten soms niet goed waarheen,
maar gaan op hoop van zegen.

Altijd zijn we onderweg.
Zoeken nieuwe wegen.
En we komen elke keer
nieuwe mensen tegen.
Vragen naar de goede weg,
bang om te verdwalen.
Kiezen hoe we verder gaan
en de koers bepalen.

Laat de leerlingen een laatste keer de woordspin en hun groeischrift invullen.

Vergelijken is vaak een interessante bron van leren: men krijgt oog voor overeenkomsten en verschillen en leert daaruit. Bij de levensbeschouwelijke groei is het niet anders.
Volgens het Leerplan rooms-katholieke godsdienst voor het lager onderwijs in Vlaanderen hoeft die verscheidenheid “niet steeds op de voorgrond te staan. Kinderen kunnen immers doorgaans nog niet in verschillende mogelijkheden denken. (…) Bij hen kunnen verschillen soms zelfs verscheurend werken. (…) Het is noodzakelijk dat kinderen, waar mogelijk, leren oog te krijgen voor wat mensen met elkaar gemeen hebben, wat hen verbindt, ondanks de geconstateerde verschillen. Dit vormt een goede basis om op termijn tolerantie en respect te kunnen opbrengen voor mekaar, doorheen de verschillen.” (lp p. 44)
Kinderen stellen soms vast dat andere mensen anders geloven of anders leven dan zij. Al op kleuterleeftijd zien zij bijvoorbeeld dat niet alle kinderen een kruisteken maken.  Aanvankelijk kunnen zij dit vreemd vinden en leerkrachten kunnen het als hinderlijk ervaren. Het is echter waardevol dat kinderen in een eerste stap die verschillen als een feit leren aanvaarden (bv. kleuters). Ondertussen stellen zij vast dat zij en de andersgelovige kinderen veel gelijke dingen doen, zelfs heel wat samen doen. Door persoonlijk contact kunnen zij verdraagzaamheid, eerbied en verbondenheid leren.
In een volgende stap komen kinderen tot nadenken, sommige eerder vroeg, andere wat later. Zij zullen bv. vernemen waarom bepaalde kinderen geen kruisteken maken: bij sommige is het omdat zij tot een ander geloof behoren, bijvoorbeeld de islam. Stilaan zullen zij nog allerlei overeenkomsten en verschillen vaststellen. Van daaruit kunnen zij verder nadenken over de geloofsbeleving van anderen én over de eigen godsdienst.

Het leerplan verwacht dat godsdienstleerkrachten rekening houden met de religieuze verscheidenheid in de klas, en van daaruit een communicatie op gang brengen. Katholieke godsdienstlessen, gegeven in klassen waarin ook andersgelovige (bv. islamitische) leerlingen aanwezig zijn, kunnen een interessant kader scheppen om aan interreligieuze dialoog te doen, uiteraard op niveau dat bij de leerlingen past.

Er is degelijke informatie nodig, zonder te algemene, ongenuanceerde beelden op te hangen over de godsdiensten en hun gelovigen. Men werkt best met concrete voorbeelden. En hoe de leerkracht zelf met verscheidenheid omgaat (of niet kan omgaan) beïnvloedt vaak hoe de leerlingen dit doen.

Religieuze opvoeding kan op verschillende manieren gebeuren. Sommigen beperken zich tot het leren kennen van de eigen godsdienst waarin men is opgevoed en waarvoor men gekozen heeft. Dit is het monoreligieus model, een leren binnen de eigen godsdienst, ‘learning in religion’. Het staat de overdracht van en de socialisatie binnen een specifieke religieuze traditie voorop. Dit model neigt ernaar één godsdienstige traditie als de enig ware naar voor te schuiven. Dan hoeven de leerlingen over de andere godsdiensten eigenlijk niet veel te weten.

Anderen kiezen ervoor ruimer te kijken; zij willen heel wat leren over verschillende godsdiensten. Dit is het multireligieus model, ‘learning about religion’.
Dit model plaatst verschillende religieuze tradities naast elkaar. Het is erop gericht dat leerlingen een grotere kennis hebben van verschillende religieuze tradities, dat ze open staan voor al die tradities en daar zeer verdraagzaam tegenover staan. Dit model neigt ernaar niet één bepaalde religieuze traditie naar voor te schuiven; eigenlijk zijn ze allemaal relatief. ‘Wie zou aan één bepaalde godsdienst het recht willen toekennen de enige ware godsdienst te zijn’, zo denkt men binnen deze stroming wel eens in een bui van relativisme.

De laatste jaren is er aan de boom van de godsdienstige opvoeding een nieuwe tak gegroeid: het interreligieus model, leren van andere godsdiensten, ‘learning from religion’. Hier wordt een poging ondernomen om de aanhangers van verschillende religieuze tradities met elkaar in dialoog te laten treden, op twee manieren:

• ze worden gestimuleerd om vanuit het eigen perspectief naar andere, vreemde tradities te kijken;
• maar tevens worden ze gestimuleerd om vanuit die andere tradities naar de eigen religieuze traditie te kijken, daardoor kunnen zij de waarde van de eigen godsdienst ontdekken (bv. m.b.t. Christus, God als een goede Vader,…)

Men hoeft dus de eigen godsdienst niet los te laten en te zoeken naar één alle verschillen overstijgende godsdienst. Men kan beter proberen om respectvol om te gaan met de eigenheid van alle partners in het interreligieuze gesprek. De eigen identiteit moet daarbij niet worden weggemoffeld en de eigenheid van de andere wordt niet enkel geduld, maar beschouwd als een leerkans. In deze benadering ontstaat een ruimte waarin iedere partner tegelijk trouw kan zijn aan de eigen levensvisie én verrijkt kan worden door het anders zijn van de andere.

(…)