Rouwen op school

Rouw bij kinderen

Inhoud

1. Verlies en rouw bij kinderen en jongeren met een mentale beperking
   1. Het verlies erkennen
   2. Ervaren van de pijn van het verlies
   3. Een plaats geven aan het verlies
   4. Herinrichting, herorganiseren en investeren in nieuwe relaties
2. Afscheid nemen: Educatief pakket voor kinderen van 4 tot 12 jaar
3. Pastorale aandacht bij een sterfgeval
   1. De melding
   2. Eerste opvang
   3. Verdere contacten en afspraken
   4. Verdere verwerking op school
   5. Doorverwijzingsmogelijkheden aanreiken
4. Uitwerking van de pastorale stappen
   1. Brief aan de ouders
   2. Gedachten om bij een eerste brief toe te voegen
   3. Teksten om bij een 1ste brief te voegen
   4. Gebeden bij een eerste klasgesprek na het melden van een overlijden
   5. Gebed en ritueel voor kleuters in de dagen tussen de melding van het sterven en de uitvaart
   6. Gebedsmoment met de school bij het afscheid van een kleuter
   7. Gebedsmoment met de school bij de dood van de directeur
   8. Teksten van kinderen voor kinderen
   9. Teksten van volwassenen voor kinderen
5. Symbolen met ritueel voor een uitvaart waarbij kinderen betrokken zijn of worden
   1. Sterren
   2. Het zaad / de graankorrel
   3. De tas
   1. Uitgewerkt voorbeeld

1. Verlies en rouw bij kinderen en jongeren met een mentale beperking

1.1 Het verlies erkennen

Het erkennen van het verlies is geen evidente taak. Er is een groot verschil tussen het "weten" en het "voelen". Een duidelijk voorbeeld hiervan is een kind dat zegt: "Ik weet wel dat mama dood is, maar...". Er is enerzijds de werkelijkheid en anderzijds de hoop, de fantasie, kortom de eigen belevingswereld.
Kinderen en jongeren zijn pas in staat het verlies te erkennen als ze de pijn hiervan kunnen doorvoelen.

1.2 Ervaren van de pijn van het verlies

Een kind of jongere uit zijn ontspoorde emoties vaak in signaalgedrag (woede, hyperventilatie,...). Signaalgedrag is gedrag dat niet 'gewoon' is, het zijn ontaarde gevoelens.
Rouwreacties manifesteren zich op verschillende vlakken. Op lichamelijk vlak krijgen de jongeren allerlei klachten zoals buikpijn, vermoeidheid,... Op gevoelsvlak ervaren kinderen en jongeren zéér veel gemis, eenzaamheid, woede,... Op mentaal vlak kan het gebeuren dat kinderen en jongeren zich moeilijker kunnen concentreren, dat ze lijden aan geheugenverlies,...

1.3 Een plaats geven aan het verlies

In deze fase groeit het besef van de gevolgen van het verlies. Men moet zich aanpassen aan een omgeving zonder de overledene. Veel is afhankelijk van de relatie die het kind of de jongere had met de overledene en de betekenis die de overledene in zijn leven vervulde.
Kinderen en jongeren stellen dan ook heel wat concrete vragen om zich aan een nieuwe situatie aan te passen of om zich weer veilig te voelen. Ze zoeken vervanging voor allerlei functies.

1.4 Herinrichting, herorganiseren en investeren in nieuwe relaties

Dit betekent niet dat het verlies vergeten is, maar dat men de draad van het leven weer kan opnemen zonder overspoeld te worden door emoties. Als het kind of de jongere de kans heeft gekregen zijn verdriet te doorwerken, zal het in staat zijn om, ondanks het gemis, met een goed gevoel verder te gaan. Als het verdriet doorwerkt is, betekent dit niet dat het verdwenen of vergeten is. Toch denken kinderen en jongeren soms dat ze degene die dood is onrecht aandoen door bijvoorbeeld nieuwe banden aan te gaan.
Als alles zijn plaats heeft gekregen, kan het kind een nieuwe situatie en nieuwe relaties aan en kan het emotioneel evenwichtig verder.

Bron: Verlies en rouw bij kinderen en jongeren met een mentale beperking, Perspectieven, jaargang 68 nr 3, mei 2007. Martine Van Dun & Lut Celie

2. Afscheid nemen: Educatief pakket voor kinderen van 4 tot 12 jaar

De provincie West-Vlaanderen heeft een educatief pakket voor kinderen van 4 tot 12 jaar: 'afscheid nemen'. Dit pakket bevat o.a. een draaiboek dat de verschillende stappen aangeeft wanneer een basisschool met de dood geconfronteerd wordt.

Ook het netwerk Palliatieve Zorg van Oost-Vlaanderen heeft een dergelijk werkpakket samengesteld 'groeien na verlies' waarin (onder andere) een aantal draaiboeken bij verliessituaties zijn opgenomen.
Wanneer een katholieke basisschool in West-Vlaanderen met de dood wordt geconfronteerd, wordt dankbaar gebruik gemaakt van de provinciebrochure. Het draaiboek is een goede hulp bij de praktische aanpak van het gebeuren. Naast het draaiboek bevat het pakket: een visietekst op rouwen, tips en suggesties, een literatuurlijst, werkvormen, de verwijzing naar de rouwkoffer... Allemaal zeer bruikbaar materiaal in deze moeilijke dagen en weken.
Vanuit onze christelijke inspiratie zoeken we echter ook naar woorden om het gebeuren te duiden, om te bidden, om ons gelovig uit te drukken.

Bron: Afscheid nemen, educatief pakket voor kinderen van 4 tot 12 jaar, 2de editie, Provincie West-Vlaanderen.

Een gelijkaardig pakket werd gemaakt door het netwerk voor Pastoraal met jongeren:

'Door het zure heen. Met kinderen en jongeren werken rond verlies en rouw', Netwerk voor Pastoraal met jongeren, Lannoo, 2004

3. Pastorale aandacht bij een sterfgeval

Onderstaande informatie verwijst naar de brochure 'Afscheid nemen, educatief pakket voor kinderen van 4 tot 12 jaar'.

Elk van de stappen uitgewerkt in deel 4 van de brochure: 'draaiboek' vullen we aan met een pastoraal accent.
Daarna bieden we bij elk accent enkele voorbeelden van uitwerking

3.1. De melding

In het draaiboek is sprake van een crisisteam. Hierbij denkt men aan: iemand van de directie, de interne zorgbegeleider, iemand van het CLB.
Als lid van dit crisisteam denken wij ook aan de persoon die de school, het korps, de kinderen... de volgende dagen pastoraal zal begeleiden: de verantwoordelijke van de pastorale werkgroep, de schoolpastor, de parochiepriester...

De brief die aan de ouders wordt bezorgd, vertelt van onze onmacht, maar ook van ons geloof in Gods zorg voor wie gestorven is.

Uitwerking:
teksten en gedachten voor de brief aan de ouders - zie 4.1., 4.2. en 4.3.

3.2. Eerste opvang

In het draaiboek is sprake van de kinderen in groeps- en klasverband.
Nadat de melding is gebeurd en de kinderen de nodige tijd kregen om er over te spreken, vragen te stellen, op verhaal te komen... wordt bij de overgang naar de normale activiteiten van de dag, een moment van gebed gehouden.

Bij de verwijzing naar verschillende hulpverleners wordt naast het CLB en anderen, ook de pastoraal verantwoordelijke(n) vermeld.

Uitwerking:
gebeden bij een 1ste klasgesprek na het melden van een overlijden - zie 4.4.
gebed en ritueel in de dagen tussen melding van het sterven en de uitvaart - zie 4.5.

3.3. Verdere contacten en afspraken

In het draaiboek is sprake van 'afspraken voor de begrafenis'.
Hierbij is de eerste afspraak wie van het crisisteam daartoe de contacten legt met de familie en de parochie.
Het crisisteam zal overwegen of de aanwezigheid als klasgroep en/of als school wel of niet zinvol of haalbaar is, al dan niet georganiseerd wordt.
Factoren die hierbij een rol kunnen spelen zijn: de leeftijd van de kinderen, de wens van de familie, het tijdstip (schooldag, zaterdag, vakantie...), de omstandigheid van het sterven, de aard van de uitvaart (in intimiteit, mogelijkheid tot kindvriendelijke elementen), de band met de overledene, ...

Het draaiboek spreekt van 'een herdenkingsdienst op een meer vertrouwde plaats'. Er kan bijvoorbeeld gekozen worden om niet met de gehele school naar de uitvaart te gaan, - bijvoorbeeld wanneer de directeur sterft -, maar om een gebedsmoment binnen de eigen school te organiseren. Het is aangewezen dat de pastorale werkgroep wordt aangesproken om deze dienst voor te bereiden.
Wanneer de gehele school bij deze gebedsdienst wordt betrokken, kunnen er kansen worden geboden om met de kinderen vooraf in de klas iets voor te bereiden. Terecht spreekt het draaiboek bij dergelijke herdenkingsdienst over 'napraten'.

Het draaiboek spreekt van 'schriftelijke contacten (wat schrijf je op een deelnemingskaartje?)'
Kinderen hebben het soms gemakkelijker dan volwassenen om in situaties van rouw over 'God' en ' de hemel' te spreken en te tekenen. De pastoraal verantwoordelijke kan het korps behulpzaam zijn met enkele voorbeelden - zie hiervoor naar de uitwerking.

Uitwerking:
gebedsmoment met de school bij het afscheid van een kleuter - zie 4.6.
gebedsmoment met de school bij het afscheid van de directeur - zie 4.7.
teksten van kinderen voor kinderen - zie 4.8.
teksten van volwassenen voor kinderen - zie 4.9.

3.4. Verdere verwerking op school

Het draaiboek spreekt van 'bij belangrijke gebeurtenissen in de klas'.
Naast de genoemde momenten, denken we ook aan de Eerste Communie en het Vormsel. Naast de vermelding in het schoolkrantje is de vermelding in de eerste schoolviering na de uitvaart even belangrijk, alsook in de viering op het eind van het schooljaar.
Uiteraard zal ook na de uitvaart aandacht gegeven worden aan de reacties, emoties, gevoelens van de kinderen in individuele contacten, klasgesprekken, schrijfmomenten...

3.5 Doorverwijzingsmogelijkheden aanreiken

Het draaiboek noemt enkele mensen en instanties op.
De pastoraal verantwoordelijke, de schoolpastor, de parochiepriester, de parochiale werkgroep 'rouwen' ... kunnen hierbij ook vermeld worden.

Lijst uitleenadressen rouwkoffers

Uitleenadressen Jeugddienst provincie Antwerpen

De Jeugddienst van het bisdom Antwerpen heeft een rouwkoffer ontworpen die je - mits betaling van een waarborg (20 euro) - kan ontlenen.

Uitleenadressen Jeugddienst provincie West-Vlaanderen

Deze educatieve koffer kan telefonisch gereserveerd worden bij de Provinciale Jeugddienst. op 050 40 74 74 of op 0800 20 021 (Informatiecentrum Tolhuis) of per fax 050 40 74 75. Na reservatie kan de rouwkoffer opgehaald worden in een van de acht ontleenpunten. Bij ontlening wordt 100 euro geïnd, die teruggegeven wordt wanneer het ontleende tijdig en in goede staat wordt teruggebracht.

Lijst met organisaties voor opvang van slachtoffers bij rouw.

4. Uitwerking van de pastorale stappen

4.1. Brief aan de ouders

Bij de modelbrieven in de brochure:

.../...
We zijn verbijsterd en vol vragen. We richten ons ook tot God: waarom toch?
In deze dagen willen we, nog meer dan anders, aandacht hebben voor de gevoelens van de kinderen. We willen er zijn voor elkaar. We proberen houvast te vinden bij God die ons beloofde juist nu heel dicht bij ons te zijn. Als een goede Vader, een goede Moeder begrijpt God wellicht onze twijfel en onze kwaadheid....
.../...
Verdriet en pijn overmeesteren ons. De juiste woorden vinden is niet gemakkelijk. We stellen ons vele vragen en hebben weinig antwoorden. Op school willen we aandacht geven aan de gevoelens van de kinderen. Ook willen we samen stil worden en bidden dat God er voor ons mag zijn, om ons te helpen en te troosten.
.../...
Na het lange ziek zijn, geloven we dat X nu mag thuis komen bij God waar geen verdriet en geen pijn meer zal zijn. Maar wij zullen haar missen. Wij hadden haar nog graag lang bij ons gehad. In momenten van stilte en gebed zullen we bidden om een nieuwe verbondenheid...

4.2. Gedachten om bij een 1ste brief te voegen

Hoe is het in Godsnaam mogelijk, ach, het is GodsONmogelijk Had jij niet willen leven in alles en allen huil Jij niet mee door onze ogen? tekst: uit handen geven, sacramenten en rituelen bij crisissituaties rond geboorte, CARITAS WEST-VLAANDEREN beeld: Margriet van der Meij

Waar God door geademd heeft, dat laat Hij nooit meer los. tekst: Y. VAN EMMERIK, Als vlinders spreken konden, Dabar-Luyten, 1997. beeld: De Marmerie, Nederland

In broze gebrokenheid hopen we dat je geborgen mag zijn in de schoot van ontferming die God is... tekst: uit handen geven, sacramenten en rituelen bij crisissituaties rond geboorte, CARITAS WEST-VLAANDEREN beeld: Remi Kruisinga

4.3. Teksten om bij een 1ste brief te voegen

Uit Y. VAN EMMERIK, Als vlinders spreken konden, Dabar-Luyten, 1997.

Ik weet niet waar Je woont, misschien boven de wolken, vast heel dicht bij de zon. God, ... komt eraan, heel plotseling gestorven, voorgoed bij ons vandaan. Doe voor haar open, God, want wij blijven hier achter, wij kunnen niets meer doen. God, ... komt eraan. Wil Jij haar goed ontvangen, Je armen om haar slaan? Ze houdt veel van de zon, wou altijd buiten spelen. Nu werd ze zwaar gewond. God, ... komt eraan, wil Jij goed voor haar zorgen? Kan ik daar van op aan?

Alle grote mensen huilen, heel de wereld heeft verdriet want er is een kind gestorven. Nog zo jong, dat kan toch niet? Het was nog maar pas begonnen, alles lag nog in 't verschiet: plannen, dromen, luchtkastelen, neergehaald, dat mag toch niet? En wie kan mij nu verklaren wie jou zo vroeg sterven liet? Zeg me niet dat God dat wilde Levengevers doden niet. Isa Winthorst

4.4. Gebeden bij een eerste klasgesprek na het melden van een overlijden

Over het brengen van het slechte nieuws in de klasgroep schrijft Riet Fiddelaers-Jaspers in 'jong verlies', hoofdstuk 9.
Het is goed de kinderen de kans te geven te reageren, vragen te stellen, emoties uit te drukken. Naargelang de leeftijd van de kinderen zal dit gesprek korter of langer duren. De leerkracht kan dit moment biddend afsluiten door eerst stilte te creëren, eventueel wat zachte muziek op te zetten. De kinderen worden gevraagd aan de overledene te denken. Er wordt een kaars aangestoken, een foto wordt in het gebedshoekje geplaatst. De leerkracht bidt voor...

Dit gebedsmoment kan de volgende dagen herhaald worden. Er kunnen telkens enkele kinderen uitgenodigd worden een herinnering aan de overledene te vertellen. Na het vertellen van de ervaring mag deze leerling - of iemand anders, een kaarsje aansteken. De kinderen kunnen ook bloemen meebrengen om bij de foto te plaatsen of tekeningen meebrengen die ze thuis hebben gemaakt.

Bij het kleutergebed kozen we voor de aanspreektitel 'goede God', omdat we het belangrijk vinden dat het basisvertrouwen van de kleuters in deze periode van verdriet blijvend wordt uitgedrukt. Dit belet echter niet dat de leerkracht eigen verdriet niet kan en mag uiten.
Bij de andere gebeden houden we het bij 'God'. De basis voor godsbeelden bij kinderen wordt gelegd door ervaringen van solidariteit, nabij zijn, verzoening, elkaar liefhebben. Zo schrijft het leerplan katholieke godsdienst. Via het gebed van de volwassenen en de verhalen over de ontmoeting tussen God en mens, vormen kinderen hun eigen godsbeelden. Wanneer de dood ons overvalt, soms wreed en genadeloos, hebben ook volwassenen het moeilijk om te bidden 'goede God'... dan moeten we dat ook niet doen met kinderen. We mogen eerlijk bekennen dat we 'stamelend bidden', 'dat we zelf onze woorden zoeken'.
Vanuit het leerplan, enkele aandachtspunten omtrent in het godsbeeld: in de eerste cyclus staan het basisvertrouwen en de veiligheid centraal. Hierbij wordt God als Vader ter sprake gebracht. Daarnaast is er ruimte voor God als Schepper.
In de tweede cyclus staat de Zoon centraal: Jezus als beeld van God. Daarnaast zijn er ook Oud Testamentische beelden van godsontmoeting, waaronder God als Schepper. De derde cyclus staat in het teken van engagement en wereldwijde verbondenheid. De Geest staat centraal. Ook hier: God als Schepper en de God van het Verbond.

4.4.1. Gebed voor kleuters

4.4.2. Gebed voor de 1ste graad

4.4.3. Gebed voor de 2de graad

4.4.4. Gebed voor de 3de graad

Indien je de persoon kent, of wanneer het kind iets over de overledene verteld heeft, kan je hier iets persoonlijks invullen: ze zullen vooral haar blijheid missen / in het bijzonder denken we aan de vele uitstapjes die ... met haar opa mocht maken.

4.5. Gebed en ritueel voor kleuters in de dagen tussen de melding van het sterven en de uitvaart

4.5.1. Kort klasmoment voor kleuters

De foto van de mama staat in het gebedshoekje.

Lied: 'bij dit lichtje'

Dit lied kan enkele malen na elkaar beluisterd of gezongen worden,
ondertussen kunnen enkele kinderen een lichtje aansteken bij de foto.

4.5.2. Met alle kleuters samen denken aan een mama die goed gekend is in de gehele kleuterschool

In de zaal wordt een mooi hoekje gemaakt met de foto van de mama,
een bloem, een kaars, een kruisbeeld.
De papa en de familie zijn uitgenodigd en aanwezig...
(dit laatste is niet altijd evident, de uitnodiging is wel altijd belangrijk!)

Kruisteken

Reden van het samen-zijn:

De mama van ... is gestorven. We zullen haar nooit meer zien.
Ze zal ons niet meer naar het bos brengen en ook geen soep meer helpen koken. ... is erg verdrietig, en ... is verdrietig. We zijn allemaal verdrietig.
Daarom zijn we hier samen in de zaal.
Als we samen verdrietig zijn, doet het minder pijn dan als we alleen zijn....

We steken het kaarsje bij de foto aan, we zetten er een bloempje bij.
ook Jezus weet dat mensen verdrietig zijn als iemand gestorven is.

Jezusverhaal:

"Maria huilt om Jezus", blz. 114-115 in Averbodes kinderbijbel

Verwerking:

Na het verhaal vertelt de voorganger dat de mama van...
net als Jezus nu naar de Vader in de hemel gaat.
Daarom bidden wij:

Ritueel:

We laten de mama niet alleen naar de Vader in de hemel gaan,
we geven haar allemaal een zoen mee,
en ook wat licht en warmte...

we werpen allemaal een kushandje naar de foto
de juffen, enkele kinderen, papa... steken een kaarsje aan.

Lied: 'bij dit lichtje'

Slot:

Terwijl de klassen de zaal verlaten, zwaaien ze naar de foto.
Ze zeggen er ook bij: dag mama van... , dààg ....

4.6. Gebedsmoment met de school bij het afscheid van een kleuter

Situatie:

De kleuter werd door haar mama gedood, waarna de mama ook zichzelf doodde. De grootouders die heel vaak voor Lien zorgden, wonen vlakbij de school. De pastor die de gehele week de school heeft begeleid, gaat de viering voor.

Kruisteken en duiding

Het is niet gewoon dat wij hier samen zijn. Er is iets ergs gebeurd op onze school. Lien is samen met haar mama gestorven.
We hebben allemaal veel verdriet.

We hebben allemaal veel verdriet om wat er is gebeurd. We begrijpen het niet. Niemand kan het begrijpen. Gisteren is hier een mevrouw geweest die dit ook zei: als een mama zo iets doet, kan niemand dat begrijpen... binnenin moet mama Hilde heel veel pijn hebben gehad. Zo veel pijn dat ze dacht dat niemand haar nog kon helpen....

We willen hier nu samen zijn als vrienden van Jezus.
Ook Jezus had verdriet wanneer zijn vriend Lazarus dood ging.
Jezus begrijpt ons en wil nu dicht bij ons zijn.
Laten we eerst tonen dat we zijn vrienden zijn door het kruisteken te maken.

Vertellen over Lien
We willen allemaal samen aan Lien denken.
Laurens ging vaak spelen bij Lien thuis.
Laurens zal ons vertellen wat hij van Lien zeker wil onthouden.
Ook directeur Geert zal iets vertellen over Lien.

...

We maken het nu heel stil,
en denken aan Lien en haar mama,
we mogen verdrietig zijn... met of zonder traantjes ...
Weten jullie - lang geleden was er de gewoonte om - als iemand dood ging en je weende, om je tranen op te vangen in een heel klein kruikje.
Dat kruikje werd dan in het graf gelegd. Het was een tranenkruikje.
Bij de foto van Lien zetten we een kruikje dat doet denken aan alle traantjes die we deze week samen hebben gehuild.

In de Bijbel staat geschreven dat God al onze tranen opvangt in zijn kruik. (psalm 56). God zegt niet: je moet niet wenen.
God zegt: ween maar, ik zal je tranen opvangen en ik zal je troosten.

Willen we het nu stil maken. Iedereen kan aan God vertellen waarom wij nu zo verdrietig zijn...

Lied van Elly En Rikkert:

Verhaal van de wolkenzaal van Riet Fiddelaers-Jaspers

De verbijstering en het onbegrip bij dit sterven was groot. Hoe kan een mama haar dochtertje en dan zichzelf doden? De schoolpastor heeft dit verhaal (toen nog zonder verwerkingssuggesties) aangereikt om de situatie bij de kinderen ter sprake te brengen. Ik heb geen reflectie van de mate waarop dit is gebeurd of hoe met dit verhaal toen is gewerkt. De enige reactie die ik kreeg was een dankbare om toch 'iets' te hebben...

De klas van Lien, de 2de kleuterklas hangt wolkjes aan de troostboom.

De troostboom (een krulwilgtak) stond de voorbije dagen in het rouwhoekje in de inkom van de school. De kinderen en ouders konden er vrij iets in hangen. Achteraf werd met al deze boodschappen een troostboekje gemaakt voor de grootouders van Lien.

Samen bidden

Een herinnering voor oma en opa

De juf van de klas geeft de laatste tekening van Lien aan oma en opa.
De directeur geeft een steen met haar naam er op...
We werpen allemaal een zoen naar oma en opa...

Afscheid

We moeten afscheid nemen... loslaten... we kunnen niet anders....
Maar de herinneringen mogen we, moeten we vasthouden.
We mogen ook verbonden blijven.
Wij geloven dat God nu voor Lien en haar mama zorgt.
Hoe we ons dat moeten voorstellen, dat weet ik niet, ik denk dat het een beetje zal zijn zoals bij een vlinder...
Je hebt eerst een rups... dan een cocon... en daar komt dan een hele mooie vlinder uit !
Voor de oudsten: jullie kennen nog zo'n voorbeelden...
(tarwe - brood / druiven - wijn / hout - vuur / ...)

Lied van Elly en Rikkert

De ballon

Omdat we geloven dat Lien en haar mama er nog zijn, op een heel andere manier dan we kunnen vermoeden zullen we een ballon naar de hemel sturen...
We zullen de ballon nakijken tot we hem niet meer zien, de ballon zal er nog zijn, maar wij zullen hem niet meer zien.
Zo zijn Lien en haar mama er nog, maar we zien ze niet meer.
De directeur komt binnen met de grote ballon,
Elke juf en meester heeft deze middag een wens naar Lien opgeschreven (kan vooraf voorbereid zijn in de klas).
De pastor leest er enkele voor...

Loslaten...
We gaan naar buiten, vormen een heel grote kring op de speelplaats.
We roepen nog allemaal eens heel luid, drie maal na elkaar,
de naam van Lien en dan laten we de ballon los.
We zwaaien de ballon na, tot we hem niet meer zien!

4.7. Gebedsmoment met de school bij de dood van de directeur

Vooraf

In elke klas wordt een puzzelstuk gemaakt met herinneringen aan meester Marc.
Per klas wordt afgesproken wie dit puzzelstuk zal voorstellen aan de grote groep. Dit kan door te vertellen hoe er begonnen werd aan de puzzel, door een ervaring of anekdote te vertellen, door mee te delen waarom juist dit werd getekend...
Het is goed om de tekst vooraf uit te schrijven en zeker ook te timen, per klas mag dit niet meer dan één minuut in beslag nemen!
Er wordt één houten kader in de vorm van een puzzel (in de fotohandel te verkrijgen) gemaakt met een collage van de klasfoto's en het embleem van de school.
Er wordt een mooie doos aangekocht om er dan alle puzzelstukken in te leggen. Deze doos kan versierd worden (misschien door de kleuters).

Tijdens deze dagen wordt het schoolteam ondersteund door de schoolpastor. Zij gaat voor in de afscheidsviering, samen met de (hoog bejaarde) rector van de zusters die normaal voorgaat in de (zeer traditionele) schoolvieringen.

In de gebedsviering staan we ook stil bij de gevoelens van boosheid die de kinderen kunnen voelen tegenover meester Marc. Een gevoel dat zeer normaal is bij de dood, zeker bij een zelfdoding. Er is een uitdrukkelijk moment van vergeving vragen en vergeven proberen te geven.

Vrijdag voor de klas

De grote zaal wordt klaargezet.
Het rouwhoekje uit de inkom wordt naar de zaal gebracht.
De klankinstallatie wordt geplaatst en gecontroleerd.

Vrijdagmorgen

Alle klassen komen rustig naar de zaal. Ook alle kleuters zijn aanwezig.
Er speelt rustige sfeermuziek.

Meester Jan verwelkomt en verwoordt enkele gedachten:
'We zijn allemaal geschrokken dinsdagmorgen, het doet pijn dat meester Marc gestorven is, we hebben verdriet,...'
Daarom zijn we hier deze morgen samen, om ook aan God te vragen om nu heel dicht bij ons te zijn, om bij meester Marc en bij juffrouw Trees (leerkracht 1ste leerjaar en echtgenote) en hun kinderen te zijn...

De gebedsviering

Kruisteken en duiding

Het is niet gewoon dat wij hier samen zijn. Er is iets ergs gebeurd op onze school. De directeur, meester Marc is gestorven.

We begrijpen het niet. Maandag was meester Marc er nog en dinsdag was hij dood. We hebben allemaal veel verdriet

We willen hier nu samen zijn als vrienden van Jezus. Ook Jezus had verdriet wanneer zijn vriend Lazarus dood ging.
Jezus begrijpt ons en wil nu dicht bij ons zijn.
Laten we eerst tonen dat we zijn vrienden zijn door het kruisteken te maken.

Het leven is één grote puzzel
Kijk wat we hebben meegebracht: reuze grote puzzelstukken. Het leven van ieder van ons gelijkt op een puzzel met vele stukjes. Stukjes van ons leven gebeuren hier op school, andere dan weer thuis, in de familie, in de jeugdbeweging. Alle stukjes samen vormen de puzzel van ons leven.
Ook het leven van meester Marc is een reuze grote puzzel.
Kijk, er is een puzzelstuk van toen hij klein was en zelf nog moest leren fietsen en schrijven en lezen en rekenen. Er is een puzzelstuk van toen meester Marc verliefd was op juffrouw Trees en met haar ging trouwen. En dan is er het puzzelstuk van meester Marc als papa van Siebe, Leen en Lien.
Zo zit deze zak vol met puzzelstukken die allen samen het leven van meester Marc uitbeelden. 17 van deze puzzelstukken hebben we gisteren uitgedeeld - aan elke klas één. Jullie mochten er op schrijven of tekenen wat jullie van meester Marc willen onthouden, wat je nog wilde zeggen, wat je zeker niet zal vergeten...
Eén voor één brengen de klassen de puzzelstukken aan en zullen er kort iets bij vertellen. We beginnen bij de kleuters.
Hier vooraan plaatsen we een mooie doos waarin we jullie puzzelstukken zullen leggen.

De levensdoos van meester Marc

Wanneer alle puzzelstukken in de doos liggen, bidden we:

Enkele donkere puzzelstukken

De meeste puzzelstukken hebben blije kleuren... Maar enkele zijn ook wat donkerder gekleurd. Ook voor meester Marc was niet elke dag hetzelfde.
Misschien moest meester Marc ook eens kwaad zijn op jou.
Misschien was jij eens kwaad op meester Marc.
Misschien, op een dag dat meester Marc het lastig had, was hij niet zo vriendelijk en was jij in je binnenste wel een beetje boos op meester Marc. Misschien zei je - nog niet zo lang geleden - iets dat niet fijn was over meester Marc en heb je daar nu spijt van...

Maken we het even stil.
Proberen we het minder goede van meester Marc
in ons hart te verwoorden.
Misschien voelen we ons ook wat kwaad omdat hij nu dood is.
Misschien willen we ons nog verontschuldigen tegenover meester Marc,
of zeggen dat we spijt hebben van iets.
Vragen we aan elkaar om wat minder goed was te vergeven...

De pastor bidt voor:

Dit donkere puzzelstuk steken we helemaal onderaan de doos.
We weten dat het er is,
maar we hebben geprobeerd het goed te maken met elkaar.
Telkens opnieuw proberen we elkaar te vergeven...

Er zijn ook puzzelstukken die we niet kennen...

Er zijn ook puzzelstukken die we niet kennen.
Puzzelstukken waar we niets over weten, waar we niets kunnen over vertellen. Dat zijn de geheime kantjes van meester Marc.
Meester Marc had natuurlijk veel blije geheimpjes, maar soms ook wat zorgen.
De laatste tijd zag je bij meester Marc een zwart puzzelstuk - dat normaal heel diep weg zit - meer naar boven komen.
En dan voelde hij zich zo triestig en zo moe dat er niemand meer was die hem kon helpen, ook niet de mensen die hem het liefste waren. Alles werd zwart voor de ogen van meester Marc en is hij doodgegaan...

Bij de doos met de levenspuzzels van meester Marc zet ik nu een kruikje.
Dat is een tranenkruikje.
Want in de bijbel staat er: God vangt al onze tranen op in zijn kruik...
God luistert naar ons verdriet,
Daarom bidden we samen:

Eens komt die nieuwe hemel

Meester Marc geloofde dat hij nu zal thuis komen bij God, die alle mensen graag ziet. Daar zal geen verdriet meer zijn, geen pijn...
Als wij aan de goede dingen van meester Marc blijven denken,
zal hij daar gelukkig zijn
en ons blijven helpen om van deze school een fijne school te maken!

Lied: een nieuwe hemel en een nieuwe aarde

4.8. Teksten van kinderen voor kinderen

De kinderen kunnen in de klas - zonder hulp - zelf schrijven.
De leerkracht kan hen ook behulpzaam zijn met enkele tips:
bv. je kunt een tekst schrijven door steeds te beginnen met de woorden
'als ik aan je denk' of... 'nooit meer'... of 'waar ben je nu?' of 'ik zou zo graag'...
Deze tips staan in 'waar ben je nu, zie jij me nog?' van Riet Fiddelaers-Jaspers.

Een voorbeeld zonder hulp:

Een voorbeeld met de vraag: 'waar ben je nu?':

Een elf
= een gedicht van vijf regels met elf woorden. Op de eerste regel één woord. Op de tweede regel twee. Op de derde drie. Op de vierde vier. En op de vijfde regel weer één woord. En je geeft op elke regel antwoord op een vraag: over wie gaat het? Wat weet je van hem/haar? Waar is hij of zij nu? Schrijf een wens voor hem/haar of voor jezelf op of wat je voelt.

Een afscheidswoord:

4.9. Teksten van volwassenen voor kinderen

'Vergeet de kinderen niet' is een algemene regel ook bij het schrijven van rouwkaartjes.
Een rouwkaartje naar de jongere broer van wie het zusje is gestorven,
naar het zoontje van de kleuterjuf die nu dood is, ....

Enkele voorbeelden:

5. Symbolen met ritueel voor een uitvaart waarbij kinderen betrokken zijn of worden

Een uitvaart is een heel specifiek ritueel.
De dood confronteert ons onvermijdelijk en onomkeerbaar met de kwetsbaarheid van ons bestaan. Ook kinderen kunnen niet om de dood heen en beleven de eindigheid van het leven op een eigen manier die onder andere sterk bepaald wordt door hun leeftijd.
Voor deze verschillende belevingswijzen verwijs ik naar het boek van Riet Fiddelaers-Jaspers: jong verlies.

Het meemaken van een uitvaart is voor kinderen een sterke confrontatie en een opeenstapeling van vreemde gebeurtenissen. Ze worden geconfronteerd met vaak totaal nieuwe impressies: de kerkruimte, de liturgie, symbolen en rituelen, het verdriet van volwassenen.
De volwassenen waarbij ze steun en troost vinden, lijken nu onbereikbaar, ontroostbaar, hebben geen antwoorden. Kinderen worden dan zeker zoals Nel Jongsma-Tieleman omschrijft 'op zich zelf teruggeworpen'.

Mijn ervaring leert dat men kinderen in een uitvaart nogal vlug 'een bloem op de kist doet leggen'. Wat betekent dit voor kinderen? Is een witte roos op dat moment een goed symbool? Wat vertelt dit symbool, en is het leggen van de bloem op de kist aan de kinderen over het symbolisch hapje hoop dat we in een uitvaart willen bieden?

Vertrekkend vanuit de inzichten die ik mocht lezen bij Nel Jongsma-Tieleman, zocht ik naar symbolen waarmee een ritueel kan opgebouwd en ingebed worden in het leven van kinderen.
Belangrijk hierbij vind ik dat het symbool gekoppeld kan worden aan een Bijbels verhaal, waarbij het symbool iets vertelt over het grote verhaal van God met de mensen. Ook belangrijk zijn de kansen die het symbool geeft om met de klas tijdens de dagen voor de uitvaart iets te doen. De belangrijkste aandacht in deze opdracht gaat echter wel naar het symbool en ritueel in de uitvaart zelf.

De namen in de voorbeelden zijn fictief gekozen.

5.1 Sterren

5.1.1 Bijbelse vindplaats

Psalm 8, vers 4 - 5:
Zie ik de hemel, het werk van uw vingers, de maan en de sterren door u daar bevestigd,
wat is dan de sterveling dat u aan hem denkt, het mensenkind dat u naar hem omziet?

Psalm 33, vers 6:
Door het woord van de HEER is de hemel gemaakt,
door de adem van zijn mond het leger der sterren.

Psalm 147, vers 4:
Hij bepaalt het getal van de sterren, hij roept ze alle bij hun naam.

Jezus Sirach, hoofdstuk 43, 9:
De schoonheid van de hemel is de pracht van de sterren,
lichtende sieraden aan de hemel van de Heer.

Matteüs, hoofdstuk 2, vers 1-2.9:
Toen Jezus geboren was in Betlehem in Judea, tijdens de regering van Herodes,
kwamen er magiërs uit het Oosten in Jeruzalem aan.
Ze vroegen: 'Waar is de pasgeboren koning van de Joden?
Wij hebben namelijk zijn ster zien opgaan en zijn gekomen om hem eer te bewijzen.'

Brief aan de Filippenzen, hoofdstuk 2, vers 15:
Opdat u zuiver en smetteloos bent, onberispelijke kinderen van God te midden van een verdorven en ontaarde generatie, waartussen u schittert als sterren aan de hemel.

5.1.2. Waarom is dit een goed symbool?

Als hemellichaam en gekoppeld aan de sfeer van de kerstperiode, brengt de ster zeker ook een andere werkelijkheid aanwezig. Hiermee beantwoordt de ster aan de omschrijving van een symbool.

Het is geen apart ding dat naast of boven de gewone werkelijkheid staat. Sterren fascineren.
Sterren verwijzen naar het oneindige, naar het tijdloze, het ongrijp- en onbereikbare. Ook hier kunnen we denken aan de theorie van H. Luther zoals R. Ganzevoort het neerschrijft: In dat visioen - voor ons in het symbool - ligt het toelaten van de hoop dat de werkelijkheid van het moment niet bepalend, niet het einde is.

Op zeer vele plaatsen in de Bijbel, vooral in het Eerste Testament, worden sterren genoemd, ook in minder hoopvol perspectief. Ik kies hier voor deze plaatsen waar vermeld staat dat God oorsprong is van de schepping, dus ook van de sterren.
"God kent de sterren bij name, door 'zijn adem' zijn ze gemaakt" lezen we in de psalmen 8 en 33. De schoonheid en de glinstering van de sterren worden verwoord, de zorg van God voor de sterren.
Daarnaast is er ook het verhaal van de ster boven de stal in Betlehem.
Dit verhaal laat de ster verwijzen naar het Goddelijke, naar Gods aanwezig zijn bij en bezig zijn met de mensen.
'Het symbolisch hapje hoop' is hiermee zeker aanwezig.

'Wie gestorven is, wordt als een sterretje aan de hemel.' is een gedachte die vaak voorkomt in de kinder- en jeugdliteratuur:

• 'Een ster voor Amber' van Claude K. Dubois en Bart Demyttenaere
• 'Doodgaan is geen feest' van Riet Fiddelaers-Jaspers en Jet Willems
• 'De Ballonreis' van Marinus van den Berg met illustraties van Sil van Oort
• 'Sterrenkind' van Patrik Somers met illustraties van Katrien van der Grient
• 'Stella, mijn ster' van Karin Kinge Lindboe
• 'Een bed bij het raam', van Sylvia Vanden Heede met tekeningen van Jan De Kinder

Kinderen kennen ook de symbolische betekenis van een ster: sterdanser, sterartiest, steraankoop, 'een ster zijn' ...

5.1.3. Vooraf in de school

Arne is een peuter met een handicap die door alle kinderen van de school gekend is. Bij het (verwachte) sterven van Arne wordt in de school een troosthoek gemaakt. Het is de adventstijd, dicht bij Kerstmis. Als troostboom wordt een kerstboom gekozen waarin enkele zeer mooie sterren worden opgehangen. Bij de troostboom staat een mand met papieren sterren.

De kinderen van de school kunnen (vrijblijvend) in de troosthoek een ster halen om deze te versieren, om er een tekening op te maken, om er een herinnering aan Arne op te schrijven.

Deze ster kunnen ze ofwel in de troostboom hangen, ofwel meebrengen naar de uitvaart.

De peuters uit de klas van Arne kleven op een grote ster een foto en het symbooltje van Arne. Elke peuter komt bij de juf en mag iets vertellen over Arne.
Juf stelt daartoe individueel vraagjes:

• Speelde je graag met Arne?
• Jij was zijn vriendinnetje hé?
• Weet je nog wat Arne graag deed?

Daarna kleeft de peuter met hulp van juf een klein sterretje rond de foto en het symbooltje.
De peuterklas gaat samen naar de troostboom en hangt de ster helemaal bovenaan in de boom: 'Arne was van onze klas!'

5.1.4. Ritueel met sterretjes tijdens de uitvaart

De troostboom staat in de kerk. Tijdens de uitvaart vertelt de voorganger - of iemand van de school - over de troostboom en over de sterren. De kinderen die hun ster nog bij zich hebben, mogen deze nu ofwel bij de troostboom ofwel dicht bij Arne leggen.

Tijdens de uitvaart worden de kinderen en de volwassenen uitgenodigd om als teken van afscheid, maar ook als teken van ons geloof - hoe sterk of hoe zwak dit op dit ogenblik ook is - een gebaar stellen...

Wij willen 'opstaan' - niet bij de pakken blijven zitten.
Wij willen 'dragen' - niet laten vallen of in de steek laten.

Een ster toonde indertijd waar het Kerstkind geboren werd.
Dat kind betekende licht in het bestaan van heel velen - tot op vandaag.

Met sterretjes willen we Arne omringen,
Hijzelf is wegwijzer naar het tedere, naar de Liefde.
Hijzelf is een lichtje van liefde geweest en zal dit ook voor velen blijven
Arne is nu zelf als een sterretje dat voor ons zal blijven fonkelen....

Iedereen wordt uitgenodigd om naar voor te komen, wat sterretjes te nemen uit de schaal en over het kistje van Arne te strooien.

Als sterretjes worden kleine goudkleurige sterretjes gebruikt die in de kerstperiode in de handel te krijgen zijn. Afsluitend strooit de voorganger met weidse gebaren de overige sterretjes over het witte kistje.

Op het eind van de uitvaart wordt een bewerking verteld van het boek:
'een ster voor Amber' van Claude K. Dubois en Bart Demyttenaere.

Dit verhaal sluit aan bij de drie verhalen die de opa van Arne reeds maakte. In de verhalen speelt kleinzoon Arne de hoofdrol als 'kabouter Arno Cocorico'.
De voorganger heeft gevraagd om er tijdens de uitvaart dit vierde verhaal aan toe te mogen voegen.
De kinderopvang waar Arne tot voor kort één dag per week mocht verblijven, heet: 'Beertje Bing'.

De kinderen van 'Beertje Bing', samen met de aanwezige peuters uit de klas van Arne, verzamelen op het eind van de uitvaart buiten op het kerkplein. Allen hebben ze een witte ballon. Aan elke ballon hangt een ster waarop de naam van Arne staat.
Op het eind van de uitvaart komen de ouders met Arne in de armen naar buiten en staan te midden van de kinderen. De voorganger is meegekomen, staat bij Arne en zijn ouders en spreekt de kinderen aan:

Arne kan niet bij ons blijven. Jullie weten dat Arne heel erg ziek was en dat de dokters hem niet konden genezen. Nu wordt Arne als een sterretje in de hemel. Daar zal God heel goed voor hem zorgen. Omdat Arne niet alleen moet gaan, sturen wij de ballonnen met hem mee. We zullen zolang kijken tot we de ballonnen niet meer zien. We zullen zwaaien naar de hemel. En als we de ballonnen niet meer zien, dan weten we dat ze niet weg zijn, ze zijn alleen maar te ver weg om ze nog met onze oogjes te zien. Dat is ook zo met Arne. We kunnen hem niet meer zien....
Laten we onze ballonnen los... zwaaien we... roepen we: dag Arne, dàààg....

Daarna brengt de begrafenisbegeleider Arne naar de wagen, terwijl de ouders en familie rouwbetuigingen ontvangen...

5.2. Het zaad / de graankorrel

5.2.1. Bijbelse vindplaats:

Genesis, hoofdstuk 1, vers 11-13
God zei: 'Overal op aarde moet jong groen ontkiemen: zaadvormende planten en allerlei bomen die vruchten dragen met zaad erin.' En zo gebeurde het. De aarde bracht jong groen voort: allerlei zaadvormende planten en allerlei bomen die vruchten droegen met zaad erin. En God zag dat het goed was. Het werd avond en het werd morgen. De derde dag.

Psalm 126, vers 5-6
Zij die in tranen zaaien, zullen oogsten met gejuich.
Wie in tranen op weg gaat, dragend de buidel met zaad,
zal thuiskomen met gejuich, dragend de volle schoven.

Marcus, hoofdstuk 4, vers 26 - 29
En hij zei: 'Het is met het koninkrijk van God als met een mens die zaad uitstrooit op de aarde. Hij slaapt en staat weer op, dag in dag uit, terwijl het zaad ontkiemt en opschiet, ook al weet hij niet hoe. De aarde brengt uit zichzelf vrucht voort. Eerst is er de halm, dan de aar en dan het rijpe graan in de aar. Maar zo gauw het graan het toelaat, slaat hij er de sikkel in, omdat het tijd is voor de oogst.'

Johannes, hoofdstuk 12, vers 24
Waarachtig, ik verzeker u: als een graankorrel niet in de aarde valt en sterft, blijft het één graankorrel, maar wanneer hij sterft draagt hij veel vrucht.

Eerste brief aan de Korintiërs 15, vers 35-43:
Nu zou iemand kunnen vragen: 'Maar hoe worden de doden opgewekt? Hoe zou hun lichaam eruit moeten zien?' Dwaas die u bent! Als u iets zaait, moet dat eerst sterven voordat het tot leven kan komen. En wat u zaait heeft nog niet de vorm die het later krijgt; het is nog maar een naakte korrel, een graankorrel misschien of iets anders. God geeft daaraan de vorm die hij heeft vastgesteld en hij geeft elke zaadkorrel zijn eigen vorm. Elk aards lichaam is anders; het lichaam van een mens is enig in zijn soort, dat van een dier eveneens, dat van een vogel ook en ook dat van een vis. Er zijn lichamen aan de hemel en lichamen op aarde, maar de schittering van een hemellichaam is anders dan die van een aards lichaam. De zon heeft een andere schittering dan de maan, de maan weer een andere dan de sterren en de sterren onderling verschillen ook in schittering. Zo zal het ook zijn wanneer de doden opstaan. Wat in vergankelijke vorm wordt gezaaid, wordt in onvergankelijke vorm opgewekt, wat onaanzienlijk en zwak is wanneer het wordt gezaaid, wordt met schittering en kracht opgewekt.

Eerste brief aan Petrus, hoofdstuk 1, vers 23-25:
Nu u gehoorzaam bent aan de waarheid, is uw hart gelouterd en kunt u oprecht van uw broeders en zusters houden; heb elkaar dan ook onvoorwaardelijk lief, met een zuiver hart, als mensen die opnieuw zijn geboren, niet uit vergankelijk maar uit onvergankelijk zaad, door Gods levende en altijd blijvende woord. 'De mens is als gras en zijn schoonheid als een bloem in het veld: het gras verdort en de bloem valt af, maar het woord van de Heer blijft eeuwig bestaan.' Dit woord is het evangelie dat u verkondigd is.

5.2.2. Waarom dit een goed symbool is

Het graan, de zaadkorrel lijkt me heel evident een goed symbool te zijn.
Het draagt alle criteria in zich: geen apart ding boven de gewone werkelijkheid en ontstaan uit de ervaring met die gewone werkelijkheid.

Het zaad verwijst naar wat men hoopt en ontstaat in de context van verlangen: groeien, kiemen, tot bloei komen, vrucht dragen.

Het zaad draagt nog een ander element van symboolwaarde in zich dan de lauwerkrans en de ster. Het zaad moet immers zelf sterven om tot nieuw leven te komen.
Het symbool sluit aan bij de ervaringen van de mens: de eindigheid van het leven. Maar draagt het perspectief op wat we hopen - onvergankelijkheid en eeuwig leven - in zich. De graankorrel gaat de weg van de mens, de mens gaat de weg van de graankorrel.

Ook hier verwijzen we naar de praktische theoloog Henning Luther in een artikel van Ruard Ganzevoort. Luther wijst op het belang van een fragmentarische identiteit tegenover het ideaal van volledigheid en duurzaamheid. Elk stadium van onze ontwikkeling, onze levensloop toont niet alleen groei en winst, maar altijd breuk en verlies. Wij hebben weet van het 'nog niet'.
Het zaad, het graan gaat door elk stadium van het menselijk bestaan om telkens doorheen het breukmoment heen te komen en honderdvoudig vrucht te dragen!

Omdat het sterk Bijbels geworteld is en ook op het sterven van Jezus van toepassing is, is het een symbool dat zeker op zijn plaats is in een christelijke uitvaart. De graankorrel verwijst naar Jezus' sterven en verrijzen!
Johannes 12,24: "Waarachtig, ik verzeker u: als een graankorrel niet in de aarde valt en sterft, blijft het één graankorrel, maar wanneer hij sterft draagt hij veel vrucht."

Het ritueel van het zaaien beantwoordt dan ook aan het perspectief dat we de overledene willen geven: opnieuw geboren worden... sterven om te leven!

5.2.3. Vooraf in de klas

Juf Leen van de eerste klas is gestorven in een verkeersongeluk.
Het is de maand juni, de eerste communie is reeds voorbij.
Tijdens de voorbereiding op de eerste communie hebben de kinderen boontjes geplant: 'ik heb een boontje voor jou'.
De 1ste klas leerde over de weg die het zaad in de aarde moet gaan...

In de verschillende klassen worden herinneringen aan juf Leen neergeschreven.
Per klas wordt er één uitgekozen om te brengen in de avondwake.
De andere herinneringen worden in een mooie herinneringsdoos verzameld.
Deze doos wordt achteraf aan de familie gegeven.

5.2.4. Ritueel met zaad tijdens de avondwake

In samenspraak met de familie neemt de school de avondwake op zich.
Alle kinderen van de school worden uitgenodigd aanwezig te zijn in de avondwake.
De uitvaart wordt door de familie voorbereid.
Tijdens de uitvaart gaat alle aandacht naar Leen als echtgenote, moeder, dochter, zus.
Enkel de 6de klas is in de uitvaart aanwezig.

Op de kaftbladzijde van het boekje staat:

De doden, vergaan in de aarde, als tranen versteend in de grond? Zij liggen in de aarde, zij zullen opstaan, wuivende schoven een nieuwe morgen.

Voorganger:
Op de plaats waar morgen het verstilde lichaam van juf Leen zal staan,
ligt nu een vlakte aarde...
(= enkele zakken bloemaarde, uitgespreid op een groot plastiek)

Aarde:

God zei tegen de mens:

Juf Leen deed, was, gaf, deelde met zovelen,
in het bijzonder met de kinderen van de 1ste klas.
Zoveel kinderen heeft juf Leen leren lezen en rekenen...
Zoveel kinderen heeft ze over Jezus als hun grote vriend verteld.
Ze heeft vele kinderen voorbereid op die bijzondere ontmoeting met Jezus
in de Eerste Communie.

De kinderen vertellen de herinneringen aan juf Leen.

Daarna zingt het koor :

Voorganger:

Juf Leen gaat nu de weg van het zaad...

Juf Leen zaaide goede woorden...
Juf Leen zaaide goede raad...

Juf Leen strooide vreugde rond...
Juf Leen strooide dankbaarheid rond...

Bij elke zin strooit een kind wat zaad op de aarde .
(bij voorbeeld: zonnebloemzaadjes of vergeet-mij-nietjes)

De 1ste klas heeft bijzondere zaadjes: boontjes.
De voorganger, de catechiste of de directeur van de school vertelt over de Eerste Communie, over de boontjes die ze toen hebben geplant.

God zegt aan ieder van ons: 'ik heb een boontje voor jou'...
De kinderen van de 1ste klas willen nu opnieuw een boontje planten.
Een heel speciaal boontje voor juf Leen...
Ze zijn er zeker van dat God nu ook aan juf Leen zegt: 'ik heb een boontje voor jou'...

De eerste klas plant hun boontje in twee bloembakken.
Eén bloembak wordt na de avondwake gegeven aan de echtgenoot van juf Leen.
De andere bloembak gaat mee naar school om na het ontkiemen uit te planten in de schooltuin.

De voorganger vertelt over de weg van het graan
of iemand leest: 1 Korintiërs 15, vers 35-43

Daarna worden alle mensen uitgenodigd om wat zaad, om goede herinneringen
uit te strooien op de aarde waar morgen de kist zal staan...

"Zaai een handvol van uw vreugden
tussen wat voorbijgaand is.
Laat ons als wij moeten sterven
licht zien dat oneindig is."

Terwijl iedereen dit gebaar kan stellen, speelt er rustige muziek...
Daarna bidden we samen met de kinderen:

Het koor zingt een stukje uit het klein kerstoratorium van Huub Oosterhuis en Antoine Oomen:

Na de wake kan iedereen een potje vullen met aarde die bezaaid is met zaadjes.
Iedereen wordt uitgenodigd om de zaadjes een bijzonder plaatsje te geven in de tuin.

Volgende teksten worden meegegeven in het boekje:

Laat ons dan bevend groeten de graankorrel ooit zelf gegroeid in de moederschoot van de aar en die nu geruisloos ontwaakt in de slapende aarde. auteur ons onbekend

5.3 De tas

De betrokken leerkrachten en kinderen komen naar voor nadat ze worden aangekondigd.

Juf S. heeft een mooie tas bij en leest het volgende gedicht:

De kinderen lezen om beurt hun briefje en stoppen de briefjes in de tas.

• "Mijn hoofd zit vol met raadsels. Ik vind het heel erg. Het is precies dat ik jou ben."
• "Ik vind het heel erg dat jullie voke gestorven is. We zullen er altijd voor je zijn."
• "Als je terug op school bent en als je dan heel veel verdriet hebt, dan zullen wij wel met je spelen en veel leuke spelletjes doen."
• "Iedereen probeert je te troosten. Soms helpt het maar soms ook niet."
• "Jullie voke heeft heel veel samen met jullie gedaan maar nu zien jullie hem niet meer. Ik vind dat heel spijtig."
• "Ik wou dat we een trap van tranen konden maken naar de hemel om jullie voke terug te halen. Zou dat maar kunnen."
• "We zullen heel goed voor jullie zorgen."
• "We vinden het heel erg dat jullie voke dood is gegaan. Houd hem altijd in je hart."
• "We worden er stil van ." (juf E.)

Een kind geeft de tas aan de familie.

5.3.1 Uitgewerkt voorbeeld: De papa van Jasper uit de 6de klas doodt zichzelf...

5.3.1.1 De situatie

Jasper zit in de 6de klas. Meester Lieven weet reeds een tijd dat de papa van Jasper opgenomen is in het ziekenhuis wegens depressie. Het gaat blijkbaar niet goed. De klas weet dat Jaspers papa ziek is. De gelegenheid deed zich nog niet voor om hierover klassikaal te spreken. Meester Lieven weet niet wat 'depressie' voor de andere leerlingen betekent.

Op een dag komt de melding dat Jaspers papa dood is, zelfdoding.

De school neemt het draaiboek van de provincie ter hand,
samen met het pastorale stappenplan - zie 3. Pastorale aandacht bij een sterfgeval.
De directie, de pastorale werkgroep en de zorgcoördinator komen samen.
Er wordt afgesproken wat er de volgende dagen op school en in de klassen zal gebeuren naar aanleiding van dit sterven die in de buurt van de school nogal besproken wordt.

Voor de 6de klas, de klas van Jasper, wordt een eigen project uitgewerkt.
Hierna volgt de omschrijving van dit project.

Als ondersteuning bij dit gebeuren verwijzen we in het bijzonder naar twee uitgaven van Riet Fiddelaers-Jaspers: in de reeks: afscheid nemen: 'Waarom doet iemand dat?' en 'Weg van mij', werkboek voor kinderen die achterblijven na zelfdoding.
Dit werkboek wordt door de school aangekocht om aan Jasper te geven.

5.3.1.2. Dag 1: de melding

Meester Lieven vertelt dat er slecht nieuws is: de papa van Jasper is dood.
Meester vraagt wat de kinderen al weten en laat de kinderen reageren, vertellen, vragen stellen...

Meester vertelt dat het hem ook overvalt, dat zelfdoding een heel eigen gebeuren is,
dat ze er de volgende dagen aandacht zullen aan besteden...
Meester Lieven maakt een verzameling van de vragen waarover de leerlingen graag zouden nadenken, leren, spreken. Hij wijst er ook op dat mensen in dergelijke situaties vaak zaken vertellen die niet juist zijn, die leugen of roddel zijn. We moeten echt niet alles geloven van wat verteld wordt. Wij moeten zeker ook niet oordelen of veroordelen. We dienen vooral respect te hebben voor de privacy van de overledene en de familie.
Meester Lieven wijst ook op alle gevoelens die dit gebeuren bij ons kunnen oproepen: droefheid omdat een vriend van ons zijn papa verliest, angst omdat het ook met één van onze ouders kan gebeuren, boosheid omdat de papa van Jasper dat gedaan heeft, opluchting kan ook omdat Jasper nu niet meer mee moet naar het ziekenhuis en meer tijd zal hebben om te spelen. Ook bij Jasper kunnen al deze gevoelens naar boven komen. Daar zullen we de komende dagen aandacht voor hebben!
Meester Lieven neemt ruim de tijd om de gevoelens, gedachten, vragen naar boven te laten komen.
Om het gesprek te besluiten - omdat het straks speeltijd is - vraagt meester om het stil te maken. In het godsdiensthoekje kan er de volgende dag een foto, een bloem, een bijzondere kaars,... aangebracht worden.
Er speelt wat rustige muziek...
Meester schrijft op één van de vleugels van het bord (keerzijde):

papa van Jasper
dood

Wie dat wil kan er iets bijschrijven.
Wanneer iedereen daartoe de kans heeft gekregen bidt meester Lieven voor:

Na de speeltijd stelt meester Lieven voor om nu samen te werken, zoals we altijd doen. De vleugel van het bord met de woorden wordt gedraaid. Het verdriet is niet weg, maar we proberen nu even ook wat te werken.

5.3.1.3. Dag 2: "Waarom doet iemand dat?"

In samenspraak met de moeder van Jasper en Jasper zelf is hij vandaag niet op school.

Meester Lieven heeft het werkboek 'Weg van mij' aangeschaft.
Hij laat er de kinderen kennis meemaken door het te tonen en in vogelvlucht de inhoud te laten zien. Dit boekje zal de school aan Jasper geven.
De cadeaupagina wordt samen ingevuld.
Op de witte bladzijde ernaast kunnen alle kinderen van de klas hun naam zetten.

Meester Lieven maakte voor de leerlingen van de klas kopieën van de artikels
Waarom? p. 24 - 25
Wat is depressief? p. 26 - 27
Wie maken er een einde aan hun leven? p. 28-29
Hield mama niet meer van mij? p. 30-31

Deze bladzijden worden klassikaal gelezen.
De leerlingen krijgen de kans er over te praten, vragen bij te stellen.
Als persoonlijke voorbereiding heeft meester Lieven het boekje 'Waarom doet iemand dat?' van Riet Fiddelaers-Jaspers gelezen.

Meester Lieven vertelt dat Jasper morgen in de klas zal zijn
en dat ze samen met Jasper een hoekje zullen maken voor zijn papa.
Jasper zal een foto meebrengen. Meester zorgt voor een kaars.
Brengt iemand een bloem mee? We proberen iets te schrijven: een gedicht, een eigen ervaring, een gebed... We kunnen wat we voelen in kleuren uitdrukken.
Dit alles geven we dan ook een plaats in het hoekje.

Ook nu proberen we het stil te maken. Bij de rustige muziek denken we aan Jasper,
aan alle mensen die verdriet hebben. Samen bidden we het Onzevader.

Meester Lieven draagt het boek naar Jasper en vertelt wat ze er mee hebben gedaan. Afspraken voor de volgende dag worden gemaakt.

5.3.1.4. Dag 3: Het verhaal van Jasper en het verhaal van de wolkenzaal

Een rouwhoekje in de klas

Vandaag is Jasper op school. Een halve of een volle dag, dat zal hij zelf deze middag beslissen. Meester Lieven was bij Jasper thuis en heeft samen met hem en zijn mama afgesproken wat er vandaag in de klas zal gebeuren. Jasper brengt een foto, de rouwbrief, een voorwerp mee... voor het rouwhoekje.

In de klas heet meester Lieven Jasper bijzonder welkom.
Samen met de kinderen van de klas wordt het rouwhoekje gemaakt.
Wanneer iemand reeds een gedicht, een gebed, een tekst schreef, een tekening maakte,
kan dit ook een plaats krijgen.

Om het luidop te lezen of te bidden zal meester Lieven wachten tot hij alles eerst zelf heeft kunnen lezen.

Het verhaal van de wolkenzaal

Meester Lieven omschrijft de situatie van het verhaal.
Een verhaal wil ons helpen om te begrijpen wat er gebeurd is met de papa van Jasper.
Het verhaal wil ook Jasper helpen - als hij dat wil - iets te laten vertellen over zijn papa.
Meester vertelt dat het ook normaal is dat Jasper gevoelens van kwaadheid kan hebben als hij nu aan zijn papa denkt. Kwaad zijn op iemand is deel van het verdriet.

Na het verhaal hangt meester een groot blad op het bord,
waarop een rugzak getekend is.
Meester Lieven noemt als eerste iets waarvan hij weet dat Jaspers papa dit in zijn rugzak had. Bijvoorbeeld: werkijver
Daarna mag Jasper benoemen: liefde voor zijn kinderen, plaaggeest, ...
De kinderen die de papa van Jasper kennen, mogen aanvullen.

Meester Lieven zoekt met de kinderen naar het verband tussen het verhaal van de wolkenzaal en het artikel dat ze gisteren lazen over depressie.
Klassikaal wordt het verhaal van de wolkenzaal opnieuw geschreven, toegepast op de papa van Jasper...

Meester Lieven zorgt voor een mooie lay-out van dit verhaal, op een formaat dat Jasper het in het werkboek kan stoppen.

Gebedsmoment

We worden stil. Er speelt rustige muziek. De kaars in het rouwhoekje wordt aangestoken.
We denken aan de papa van Jasper.
Wie dat wil kan luidop iets zeggen, iets bidden...
Samen bidden we het Onzevader.

5.3.1.5. Dag 4: Voorbereiding van de uitvaart

Meester Lieven vertelt dat de ganse klas morgen naar de uitvaart gaat. Samen met de pastor die de uitvaart zal voorgaan, met de mama van Jasper en Jasper zelf, heeft meester Lieven afgesproken wat de klas zal doen.
Samen zullen ze dit nu voorbereiden.

Na het binnendragen van de kist, de begroeting en verwelkoming,
na het gebed om ontferming en het openingsgebed...
zal meester Lieven aan de mensen in de kerk het verhaal van de wolkenzaal vertellen,
in de versie die de klas samen met Jasper heeft geschreven.

Daarna zal een leerling van de klas een (nieuw gekocht) rugzakje geven aan Jasper.
Deze rugzak zullen ze vandaag vullen met mooie herinneringen aan de papa van Jasper
en met briefjes die zij nu zelf zullen schrijven. We kunnen ook beslissen om wat we reeds geschreven en getekend hebben - en dat nu in de rouwhoek ligt - in de rugzak te stoppen.

Voor de methodiek van het schrijven, verwijzen we naar het boekje 'Waar ben je nu, zie jij me nog?' van Riet Fiddelaers-Jaspers. De kinderen kunnen uitgenodigd worden om vrij, zonder hulp een brief te schrijven aan Jasper.
Soms kan het helpen een bepaalde structuur aan te reiken. Enkele voorbeelden:

• Een tekst kan beginnen met: als ik aan je denk...
• Iedere regel van een gedicht kan beginnen met: nooit meer...
• De brief kan beginnen met: Jasper, ik zou zo graag...

Wie klaar is, toont de tekst, brief, het gedicht aan meester Lieven. Daarna kunnen ze het overschrijven op een mooi tekenblad en dit blad ook nog versieren.
Kinderen die liever iets tekenen of met kleuren hun gevoelens uitdrukken, kunnen ook op deze manier iets maken voor de rugzak.

Alle bladen worden in de rugzak verzameld.

5.3.1.6. Dag 5: De uitvaart

De klas gaat samen naar de uitvaart. De ouders die meegekomen zijn, nemen plaats tussen de kinderen. Op deze wijze hebben ze oog voor het verdriet van de kinderen. Letterlijk en figuurlijk kunnen ze de kinderen tot steun zijn. Meester Lieven zit tussen zijn klas. Oogcontact tussen Jasper en meester Lieven is mogelijk.

Meester Lieven brengt het verhaal van de wolkenzaal.
De twee goede vrienden van Jasper brengen de rugzak, terwijl meester zegt:
'Jasper, we geven aan jou een rugzak gevuld met brieven en tekeningen die jou willen steunen en troosten. We hopen dat het mag helpen om deze moeilijke tijd door te komen. Je hoeft je verdriet zeker niet alleen te dragen. We willen je nabij zijn!'
De rugzak blijft gedurende de uitvaart bij Jasper.

Terug in de klas vraagt meester Lieven naar de indrukken, ervaringen, reacties.
Een lange vrije speeltijd waarbij wie dat wil nog even bij meester of bij de zorgcoördinator kan komen, is het enige dat deze voormiddag nog gepland kan worden. Hierbij hebben de twee leerkrachten aandacht voor wie aan de kant staat, voor wie niet aan het spel deelneemt of juist zeer agressief deelneemt.

5.3.1.7. De dag na de uitvaart

Jasper is terug in de klas. Meester vraagt of Jasper nog iets wil vertellen aan de klas over gisteren. Ook de leerlingen krijgen de kans om nog iets te vertellen of te verwoorden.
Het gedachtenisprentje staat in het rouwhoekje.
De kaars wordt aangestoken...
Eén of enkele gebeden uit het rouwhoekje kunnen voorgelezen worden.

Meester zegt dat het verdriet nu niet weg is, maar dat we allen samen willen proberen om wat te werken zoals we dat gewoon zijn te doen.

5.3.1.8. Nazorg...

Een week later stelt meester Lieven voor om met de teksten en gedichten uit het rouwhoekje een troostboek te maken voor Jasper.
Het voorwerp dat Jasper meebracht neemt hij terug mee naar huis.
Het rouwbericht en het gedachtenisprentje blijven in het rouwhoekje staan.

Wanneer de vormselvoorbereiding in de klas ter sprake komt,
wanneer vaderdag nadert,
wanneer de verjaardag van Jaspers papa op een schooldag valt..
probeert meester Lieven een signaal te geven naar de klas en naar Jasper toe zodat de dood van Jaspers papa nog eens ter sprake komt.

5.3.1.9.Terzijde

Wellicht kan er in een taalles of wereldoriëntatie aandacht gegeven worden aan woordenschat/taalbeschouwing in verband met: dood, zelfmoord, zelfdoding, suïcide...:

1. uitdrukkingen en zegswijzen i.v.m. de dood
2. woordenschat: innige of christelijke deelneming? zijn medeleven uitdrukken of uiten / rouwbrief, rouwbericht, overlijdensbericht / crematorium, crematie, cremeren / strooiweide, columbarium, urnenveld, asverstrooiing, urne / funerarium, condoleren /...

Deze pagina werd inhoudelijk grotendeels uitgewerkt door Mieke Corneillie.

Over Thomas - Contact - Links - Sitemap - Nieuwsbrief - Help

Ben je: Godsdienstleerkracht | in opleiding | leerling | docenten | ouder | inspecteur | directeur | gast

www.godsdienstonderwijs.be

© 2002 - 2011 - KU Leuven