Startpagina - Secundair onderwijs - In de kijker - Nooit meer hetzelfde? 9-11, een jaar later
print deze pagina af voeg deze pagina toe aan je favorieten e-mail deze pagina Klik hier om in te loggen Guided Tour

4 september 2002

Nooit meer hetzelfde? 9-11, een jaar later

Over vrienden en vijanden, over kwetsuur en herinnering

Op deze in de kijker is een vervolg gemaakt: 'Tijd voor wederopbouw: 5 jaar na 11 september'

Zie ook: 9/11 tragedy pager intercepts (berichten verstuurd rond 11 september 2001)

Inhoud

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

Beginsituatie

Bezinning voor leerlingen

11 september 2001 in Amerika:
er doen zich gruwelijke dingen voor
honderden mensen verliezen het leven
door blinde haat en terroristisch geweld.
De hele wereld is terecht geschokt
Iedereen vraagt zich af waarom dit moest gebeuren
En wat er moet gedaan worden
om dit in de toekomst te voorkomen.

11 september 2001 in Afrika:
er doen zich gruwelijke dingen voor
honderden mensen verliezen het leven
door honger, armoede en ziekte.
De hele wereld lijkt dit niet te weten
Mensen vragen zich af waarom deze zinloze slachtoffers vergeten lijken
En wat er gedaan moet worden
Om het rijke Westen geschokt te laten zijn
Door een hongerend werelddeel
Dat wel vergeten lijkt...

Pope Prays for Forgiveness of Perpetrators of Attacks
Journalist Puts Petition in Context

VATICAN CITY, SEPT. 11, 2002 (Zenit.org).- John Paul II caused surprise when he prayed for God's forgiveness for those who organized and carried out last year's Sept. 11 terrorist attacks.

Speaking in Polish at the end of a commemorative service during today's general audience, the Pope asked the faithful to pray "for the eternal rest of the victims, and that God will grant his mercy and pardon to the authors of this terrible terrorist attack."
Domenico del Rio, Vatican correspondent of several Italian newspapers, commented over Vatican Radio about the Pope's gesture, which caught some observers off guard..
"Twenty days ago, the Pope did something wonderful: He entrusted the world to the mercy of God" during his trip to Poland, del Rio said. "This gesture should have stirred much reflection and yet, it was somewhat unnoticed. God's mercy is extended to all the world."
"We do not have a God who uses a sword, as was thought in ancient times; our God tells us to love our enemies. And, what greater enemies than these can there be?" del Rio asked.
"We must also invoke God's mercy on them, as we never know what might go through a person's mind, even when he or she commits the most serious of crimes and horrors," the journalist said..
"I think the Pope addresses everyone, trying to make them understand that in the end there is the mercy of God, even in face of the most horrific actions that men commit on earth," the Vatican-affairs expert said. "If we analyze it carefully, I don't think we should be scandalized."

Staat een oud vrouwtje bij het reisbureau, vraagt de bediende: "En mevrouw, waar wilt u naar toe ?"
Antwoord: "Naar 10 september..."

Op 11 september 2002 is het precies een jaar geleden, de aanslagen op de Twin-towers in New York en het Pentagon in Washington. Zowat de hele wereld was geschokt. Telkens opnieuw werden dezelfde beelden vertoond. In alle media verschenen analyses over de situatie. Vele mensen, onschuldige burgers, kwamen om bij deze aanslagen. Duizenden families in Amerika en elders in de wereld rouwden om het verlies van een dierbare.

'9-11' ('nine-eleven') is de uitdrukking die in de Verenigde Staten gebruikt wordt om te verwijzen naar de gebeurtenissen van 11 september (t.t.z. de 11de van de 9de maand 2001). De uitdrukking klinkt nogal Americocentrisch, omdat men in Europa meestal eerst de dag en daarna de maand vermeldt. In de Verenigde Staten is 911 ook het noodnummer (zoals wij naar de '100' kunnen telefoneren in geval van nood).

De gevolgen van 11 september laten zich op ontelbare terreinen voelen. De onaantastbaarheidsmythe van de Verenigde Staten moest in vraag gesteld worden. De 'War against Terrorism' werd uitgeroepen en in Afghanistan werden de Taliban verdreven. Afghanistan bleef achter als een land dat heropgebouwd moest worden. Ook hier vielen vele slachtoffers. Het beeld van het Westen over de islam verbeterde er niet op en de angst voor het moslimfundamentalisme nam sterk toe.

Wanneer we een jaar later terugkijken op de gebeurtenissen, komen verschillende thema's naar voren. In de eerste plaats is er de rol van het 'gedenken' en het 'herinneren'. Op het internet vinden we vele sites ter nagedachtenis van de Amerikaanse slachtoffers. Hierbij rijzen een heel aantal vragen (cf. 'hermeneutische knooppunten'). Aan de gevolgen van 11 september zal ook uitdrukkelijk aandacht besteed moeten worden. Daarnaast kunnen de thema's 'terrorisme' en 'fundamentalisme' bij het spreken over 11 september niet vermeden worden. De beeldvorming over 'de ander' en meer specifiek beeldvorming over moslims kan daarbij niet onbesproken blijven.

De gebeurtenissen van 11 september en vooral de gevolgen ervan komen nog steeds uitgebreid in de media, zeker nu het ongeveer precies een jaar geleden is. Dit thema is voor leerlingen dus duidelijk actueel, hoewel sommigen zeker aanvankelijk zullen reageren met een 'déjà-vu' gevoel en zich niet geïnteresseerd zullen tonen in deze problematiek, die in de eerste plaats ver van hun bed lijkt. Het zal erop aankomen met leerlingen samen te zoeken naar vragen, probleemstellingen, en mogelijke antwoorden erop die hen levensbeschouwelijk doen kijken naar het hele gebeuren. Nu het een jaar geleden is kan er meer nuchter en analytisch nagedacht worden over het gebeuren en de gevolgen ervan.

In deze 'in de kijker' worden heel wat suggesties gedaan en worden verschillende invalshoeken aangeboden. Het is aan de leerkracht om hieruit een keuze te maken met het oog op de specifieke klasgroep.

Alfie Kohn beschrijft de rol van opvoeders na 11 september vanuit een Amerikaans perspectief: September 11, by Alfie Kohn.

Bekijk en/of bestel een korte compilatie van beelden van 11 september en kort daarna.
Deze 8 minuten durende compilatie zet heel wat fragmenten uit verschillende reportages en zenders op een originele manier samen tot een geheel waarin verschillende aanknopingspunten zitten om een les mee te starten.

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

Hermeneutische knooppunten
levensbeschouwelijke en religieuze vorming

1. Thema herdenking

  • Zou je zelf een kaarsje aansteken op een website ter nagedachtenis van de slachtoffers? Waarom wel? Waarom niet? Heeft het waarde om te bidden voor de slachtoffers en de overledenen, of kunnen we toch niets doen en is bidden voor overledenen waardeloos en nutteloos?

  • Moet bij 'herdenking' alle aandacht naar de slachtoffers gaan, of moet men ook aandacht hebben voor de 'helden en de redders', en zelfs voor 'daders' en 'omstanders' bij herdenking? Is het verantwoord om enkel Amerikaanse slachtoffers te herdenken, of moeten ook de Afghaaanse slachtoffers herdacht worden? Of gaat er reeds te veel aandacht naar de Noord-Amerikaanse slachtoffers, en moeten we juist meer stilstaan bij alle lijdenden elders ter wereld?

  • Is het verantwoord om zoveel aandacht te besteden aan 11 september en de gevolgen ervan, of moet juist veel meer aandacht gaan naar slachtoffers van bijvoorbeeld verkeersongelukken hier bij ons? Past het wel om zo uitdrukkelijk stil te staan bij de Noord-Amerikaanse slachtoffers van de aanslagen van 11 september terwijl er dagelijks zoveel mensen sterven aan de gevolgen van honger, ondervoeding, ziekte in het Zuiden?

    Een mogelijke interpretatie van dit hermeneutisch knooppunt:
    "Waarom hielden Europeanen momenten van stilte voor de Noord-Amerikaanse slachtoffers, terwijl de dagelijkse doden wegens andere vormen van onrecht in andere delen van de wereld nog amper ons geweten beroeren? Sommigen hebben in de verdeelde reacties op de aanslagen een argument gezien voor ethisch relativisme. Universele morele verontwaardiging bestaat niet volgens hen. Onze morele woede wordt bepaald, gedetermineerd door het ethische systeem waarin we leven, en waarin goed en kwaad bepaald worden op basis van politieke, sociale, culturele en economische machtsfactoren. We delen deze pessimistische analyse niet. De morele verontwaardiging is vaak selectief, maar ze is niet relatief. Anders gezegd, wie zich in confrontatie met de slachtoffers van het WTC-drama niet moreel verontwaardigd voelt, tot welke ethische context hij of zij ook behoort, heeft zichzelf afgesloten van het universeel menselijke verlangen naar het goede en van de afkeer van lijden en kwaad. Natuurlijk moeten we ook verontwaardigd zijn over andere vormen van onrecht in de wereld, maar ons gebrek daaraan vormt helemaal geen ethische grond om de morele verontwaardiging voor het drama in de VS aan te klagen of te relativeren."
    [R. BURGGRAEVE et al., De terreur van oorlogsethiek. Over (on)verbreekbare vicieuze cirkels, in B. PATTYN & J. WOUTERS (red.), Schokgolven. Terrorisme en fundamentalisme, Leuven, 2002, p. 239-250, p. 244].

  • Zijn er gevaren verbonden aan herdenken, of is gedenken iets dat enkel positief is? Hierbij kan men verwijzen naar het steeds opnieuw 'herdenken' van iets om zich zo in de slachtofferrol te wentelen en van daaruit voordelen te halen (bijvoorbeeld een oorlog legitimeren, schadevergoeding krijgen, wraak plegen, etc.). Men kan ook wijzen op het vergeten van het perspectief van de andere (cf. volgende knooppunt). Verder kan men ingaan op de interpretatie en vervorming van het gebeurde die ontstaat.

  • Is herdenking als centraal element in het jodendom en het christendom waardevol of is juist de aandacht voor het verleden en het steeds hernemen en herdenken van gebeurtenissen en verhalen uit het verleden een reden om religie als gedateerd, ouderwets, voorbijgestreefd te zien.

  • Is humor (cartoons, moppen, …) over de gebeurtenissen van 11 september en daarna, over Bush en over Bin Laden, aanvaardbaar? Is het een vorm van loutering, van troost voor slachtoffers? Of is het eerder een uiting van leedvermaak? Werken cartoons over 11 september en de gebeurtenissen erna de diabolisering van de andere in de hand en wakkeren ze wraakgedachten aan? Hoe ver kan men gaan met humor?

2. Thema rituelen

  • Naar aanleiding van 11 september 2001 werden op verschillende plaatsen allerlei rituelen gehouden (minuut stilte, kaarsen aansteken, etc.). Zijn rituelen een belangrijke houvast voor mensen om om te gaan met het lijden en het verdriet dat ze te verwerken kregen, of is het eerder een manier om zich vast te klampen aan het verleden en niet te durven gaan staan in het concrete leven nu en in de toekomst?

3. Thema terrorisme

  • Waren de aanslagen van 11 september 2001 in zekere zin een logische uitkomst van de (imperialistische) houding van de VS of zijn deze aanslagen op geen enkele wijze te verklaren en te legitimeren? Waren de reacties van de Verenigde Staten en het Westen op 11 september (oorlog in Afghanistan,...) een uiting van wraak en een poging om te tonen dat de VS baas zijn in de wereld, of was deze reactie een terechte hulp aan de mensheid en vooral aan de mensen in Afghanistan? Bracht de reactie van de VS rechtvaardigheid, of zorgde het eerder voor een grotere onrechtvaardigheid in de wereld?

  • Moet een dergelijk conflict vanuit een 'lineair' patroon bekeken worden (duidelijk onderscheiden 'daders' en 'slachtoffers'), of moet men eerder 'systemisch', 'circulair' kijken naar de situatie op wereldvlak het voorbije jaar en spreken over een 'spiraal van geweld'?

  • Zijn mensen terroristen wanneer ze geweldaanslagen plegen, daarbij vele (burger)slachtoffers maken en zich richten tegen de politiek van een staat? Of kan ook een staat zelf terroristisch zijn? Wie bepaalt er wie terrorist is? Is de term terrorist louter een categorie waarmee vijanden worden aangeduid en aldus oorlogen worden gelegitimeerd of is deze term enkel van toepassing op een beperkte categorie mensen? (zie achtergrondinfo)

4. Thema godsdienst

  • Kan het gebruik van de uitdrukking 'God bless America' als een vorm van diepe religiositeit beschouwd worden, of is het eerder een holle slogan en een misbruik van de Godsnaam? Zet religie zowel bij moslimextremisten als bij velen die de Amerikaanse politiek verdedigen en 'God bless America' roepen, aan tot oorlog en legitimatie van de eigen onrechtvaardigheid, of moet het gebruik van religieuze termen in beide gevallen anders beoordeeld worden? Wat leert ons dit gebruik van termen over een mogelijke eigen omgang met religie?

  • Leidt godsdienst tot onverdraagzaamheid, of dragen religies juist bij tot meer tolerantie en vrede in de wereld? Of hangt dit niet zozeer van de godsdienst op zich af, maar van de manier waarop men deze godsdienst beleeft?

  • Is 11 september het gevolg van en de aanleiding tot een botsing tussen beschavingen, of is de idee van een 'clash of civilisations' eerder het gevolg van een fictieve angst en een vijandsdenken?

  • Is de islam werkelijk een godsdienst die tot geweld en intolerantie aanzet, of is deze godsdienst eerder gericht op vrede en verdraagzaamheid? Kregen we in de media een correct beeld van de islam, of werd dit sterk vertekend door emoties en vijandsdenken? Hoe is het persoonlijke beeld van de leerlingen/leerkracht op de islam veranderd?

  • Heeft 11 september bijgedragen tot meer dialoog tussen de godsdiensten en aanhangers van de godsdiensten, of leidde het juist tot scherpere tegenstellingen en conflicten? Kunnen we zelf iets doen, geconfronteerd met het lijden ten gevolge van de 11 september-aanslagen, maar ook ten gevolge van de daarop volgende oorlog in Afghanistan, of staan we volledig machteloos?

 

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

Aanknopingspunten bij het leerplan (secundair onderwijs)

In de terreinen voor het beroepsvoorbereidend leerjaar

Rituelen

  • 1 IEMAND ZIJN, IEMAND WORDEN - Doelen
    in de 1e paragraaf, die begint op p. 73:
    9. rituelen, tekens en symbolen bespreken als uitdrukking en versterking van wat aan de binnenkant leeft;
    Zie ook de bijhorende 'Ingrediënten' en 'Wenken'

In de terreinen voor het 1e jaar van de 1e graad

  • 1 TIJD - Doelen
    in de 4e paragraaf, die begint op p. 85:
    4. enkele 'eigentijdse' feesten en/of rituelen bevragen op hun levensbeschouwelijke karakter
    Zie ook de Ingrediënten, p. 85

In de terreinen voor het 2e jaar van de 1e graad

Pijn, lijden, verwerking van lijden, herinnering

  • 1 PIJN - Doelen:
    In de 1e paragraaf, die begint op p. 92
    Het omgaan met pijn als een belangrijke levensopdracht herkennen en uitleggen
  • 1 PIJN - Ingrediënten:
    In de 1e paragraaf, die begint op p. 92
    Mogelijke reacties van mensen op lijden

In de terreinen voor het 1e jaar van de 2e graad ASO

Vormen van religiositeit, fundamentalisme

  • 2 BRONNEN VAN LEVEN - Doelen:
    In de 2e paragraaf, die begint op p. 106
    Omschrijven en bespreken welke vormen van religiositeit en godsdienstbeleving jongeren aanspreken
  • 2 BRONNEN VAN LEVEN - Ingrediënten
    in de 2e paragraaf, die begint op p. 106:
    fundamentalisme (binnen en buiten de kerk);

Rituelen

  • 2 BRONNEN VAN LEVEN - Doelen
    in de 6e paragraaf, die begint op p. 106:
    6. openheid vertonen voor het gebruik van symbolen, rituelen en tweede taal;
    Zie ook de 'Ingrediënten' p. 106

In de terreinen voor het 2e jaar van de 2e graad ASO

Geweld

  • 3 OMGAAN MET VERSCHIL - Ingrediënten
    in de 2e paragraaf, die begint op p. 114:
    vormen van afwijzing, discriminatie, geweld

In de terreinen voor het 1e jaar van de 3e graad ASO

Ethische kwesties, kwaad, verantwoordelijkheid

  • 3 LEVENSBESCHOUWING EN ETHIEK - Doelen
    in de 3e paragraaf, die begint op p. 120:
    De oriënterende en evaluerende functie van het geweten verwoorden
  • 3 LEVENSBESCHOUWING EN ETHIEK - Ingrediënten
    In de 3e paragraaf, die begint op p. 120:
    De ontwikkeling van het ethisch aanvoelen, (…), verantwoordelijkheid en engagement

In de terreinen voor het 2e jaar van de 3e graad ASO

Wereldbeeld, vrede, interreligieuze dialoog

  • 2 COMMUNICATIE VAN ZIN(VRAGEN) - Doelen
    In de 4e paragraaf, die begint op p. 125;
    Bespreken hoe mens-, wereld-, en godsbeelden bevrijdend of verlammend kunnen werken
    in de 5e paragraaf, die begint op p. 125:
    Het belang en plaatsen van interreligieuze communicatie aangeven
  • 2 COMMUNICATIE VAN ZIN(VRAGEN) - Ingrediënten
    in de 4e paragraaf, die begint op p. 125:
    fundamentalisme en relativisme;
    in de 5e paragraaf, die begint op p. 125:
    Godsdienstvrede en wereldvrede

In de terreinen voor het 1e jaar van de 3e graad TSO/KSO

Maatschappij, politiek

  • 2 SAMENLEVINGSOPBOUW TUSSEN INSPIRATIE EN APPÈL - Ingrediënten
    in de 2e paragraaf, die begint op p. 169:
    de wisselwerking tussen godsdienst en politiek;

In de terreinen voor het 1e jaar van de 3e graad BSO

Grenzen, lijden, dood

  • Onder: 3 WAT ERVAAR IK AAN GRENZEN IN HET SAMEN-LEVEN? (Grens en eindigheid) - terreinomschrijving
    in de 4e paragraaf, die begint op p. 145:
    In het omgaan met grenzen kunnen mensen elkaar 'helend' (sociaal, emotioneel, fysisch en spiritueel) maar ook reducerend benaderen.
  • 3 WAT ERVAAR IK AAN GRENZEN IN HET SAMEN-LEVEN? (Grens en eindigheid) - Ingrediënten
    in de 1e paragraaf, die begint op p. 146:
    rituelen/symbolen rond lijden en sterven;

In de terreinen voor het 2e jaar van de 3e graad BSO

Maatschappij

  • 1 WAAR STA IK IN HET SAMENLEVEN? Over arbeid en dienstbaarheid. - Ingrediënten
    in de 1e paragraaf, die begint op p. 148:
    maatschappelijke context en politiek;

Doorzoek het leerplan Doorzoek zelf het leerplan op trefwoorden

Aansluitende sleutelwoorden uit het leerplan

Door op een trefwoord te klikken, komt u op het resultatenvenster van de zoekopdracht in het leerplan met de bijhorende zoekterm.

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

Achtergrondinformatie en levensbeschouwelijke basisliteratuur

  1. Bijdragen uit het boek 'Schokgolven'
  2. Over herinneren, het gevaar van een eenzijdige nadruk op slachtofferschap en vereenzelviging van kwaad en boosdoener
  3. Over dialoog tussen 'islam' en het 'westen'
  4. Verzoening en gerechtigheid
  5. Over rituelen
  6. Algemene achtergrond over 11 september
  7. Omschrijving van terrorisme
  8. Websites over 11 september
  9. Humor?
  10. Religies over 11 september
  11. Verdere literatuur met het oog op het onderwijs

1. Bijdragen uit het boek 'Schokgolven'

Zeer interessant in het kader van dit thema is het boek B. PATTYN & J. WOUTERS (red.), Schokgolven. Terrorisme en fundamentalisme, Leuven, Davidsfonds, 2002.
Dit boek bevat 26 korte bijdragen die het thema behandelen.

Voor enkele commentaren op dit boek, zie:

A. BUYSE, Leuvense academici over de schokgolven van 11 september. "Absolute veiligheid mogen we vergeten" , in De Standaard, 12 juni 2002;

Lees dit artikel

P. STOUTHUYSEN, Analyses van 11 september. De maatstaf van de rechtvaardige oorlog, in De Standaard, 25 juli 2002.

Lees dit artikel

We geven hier enkele fragmenten van teksten uit dit boek weer, die een zeker levensbeschouwelijk perspectief op het gebeuren van 11 september bieden. We geven daarbij soms ook vragen ter bespreking aan. De teksten kunnen immers, mits voldoende toelichting en verklaring, gebruikt worden in de hoogste graad van het ASO. Ze kunnen daar klassikaal besproken worden, of als opgave voor een groepswerk of huistaak ter bespreking meegegeven worden.

De terreur van de oorlogsethiek

R. BURGGRAEVE et al., De terreur van de oorlogsethiek: over (on)verbreekbare vicieuze cirkels, in B. PATTYN & J. WOUTERS (red.), Schokgolven. Terrorisme en fundamentalisme, Leuven, Davidsfonds, 2002, p. 239-251.

Leidt godsdienst tot onverdraagzaamheid

D. HUTSEBAUT, Leidt godsdienst tot onverdraagzaamheid?, in PATTYN & J. WOUTERS (red.), Schokgolven. Terrorisme en fundamentalisme, Leuven, Davidsfonds, 2002, p. 214-220.

Een citaat:

Mensen die op een letterlijke manier met geloof omgaan neigen naar intolerantie. Wat nog niet wil zeggen dat alle mensen die op een letterlijke manier met geloof omgaan ook intolerant en onverdraagzaam zijn. (…) Mensen, daarentegen, die op een symbolische, hoogsteigen en ondogmatische manier met geloof omgaan, laten zich eerder kenmerken door een tolerante houding tegenover mensen die er andere opvattingen, gebruiken en gewoonten op nahouden. Dat geldt zowel voor mensen die niet geloven als voor mensen die ondanks alle kritiek op religie (bijvoorbeeld dat religie zou berusten op een illusie) toch tot geloof komen. Intolerantie heeft dus niet op de eerste plaats te maken met geloof, maar met de cognitieve stijl die mensen hanteren wanneer ze met geloof en geloofsinhouden geconfronteerd worden: staat iemand open voor diversiteit en verscheidenheid of niet? We moeten erbij aantekenen dat dit geen automatisch proces is dat gewoon uit de cognitieve stijl voortvloeit. Steeds opnieuw zal men dit moeten verwerken in de eigen manier waarop men met geloof omgaat.

Lees en/of download de volledige tekst van deze bijdrage

Vragen ter bespreking:

  1. Waarom bespreekt Dirk Hutsebaut de vraag 'leidt godsdienst tot onverdraagzaamheid' in een boek over 11 september en de gevolgen ervan?
  2. Geef een genuanceerd, maar kernachtig antwoord op de vraag 'leidt godsdienst tot onverdraagzaamheid'.
  3. Wat is het verschil tussen 'letterlijk' en 'symbolisch' geloof? Wat betekent dit voor (on)verdraagzaamheid?

Westen tegenover islam

Zie verder ook de bijdragen van E. PLATTI, De eerste oorlog van de eeuw: West versus islam?, in PATTYN & J. WOUTERS (red.), Schokgolven. Terrorisme en fundamentalisme, Leuven, Davidsfonds, 2002, p. 199-207.
T. GEURTS, Botsende beschavingen, sluitende gedachten, in Narthex. Tijdschrift voor levensbeschouwing en educatie 2 (20002) nr. 1, 42-44.
J. SLOMP, De 11de september en de verhouding tussen christenen en moslims, in Narthex. Tijdschrift voor levensbeschouwing en educatie 2 (2002) nr. 1, 47-54.

"Bill Clinton en George Bush kregen hun ideoloog in Samuel Huntington met zijn publicaties over Botsende Beschavingen. Cultuur en Conflict in de 21ste eeuw. Huntington verschaft een prima rechtvaardiging van de huidige mondiale politiek van Amerika. In 1993 schreef deze Amerikaanse geleerde een opstel over 'botsende beschavingen', 'the clash of civilizations'. De beschavingen van China en van de wereld van de islam zijn volgens Huntington de belangrijkste bedreigingen van het Westen. (…). Zijn motto blijkt te zijn 'de west tegen de rest.' (…)

De 'breuklijnoorlogen', zoals hij die in Sudan, in Bosnië, in Kashmir, in Afghanistan noemt, bewijzen volgens hem het gelijk van hen die beweren dat de islam in wezen een militante religie is. Bill Clinton zou ten onrechte hebben beweerd dat het Westen geen problemen zou hebben met de islam, maar slechts met gewelddadige islamitische extrimisten. Hij gooit daarmee islam en islamisme op één hoop. (…) Niet ethiek bepaalt de agenda, maar machtsdenken. Dit staat haaks op het prgramma 'wereld-ethos' van Hans Küng, die samen met anderen stelt dat er geen wereldvrede mogelijk is zonder vrede tussen religies en wereldbeschouwingen. Of zoals Paus Johannes Paulus II op nieuwjaarsdag 2002 verklaarde: 'Geen vrede zonder gerechtigheid en geen gerechtigheid zonder vergeving'. Over milieu en over sociale gerechtigheid horen we bij Huntington niets. Religies spelen geen rol. Terwijl met name het Vaticaan en de Wereldraad van Kerken in vele conflicthaarden hebben bijgedragen aan vrede en verzoening. (…).

De breuklijnen lopen door de hedendaagse wereld anders dan Huntington beschrijft in zijn boek. Ze lopen niet tussen beschavingen, culturen en religies, tussen 'the west and the rest', maar dwars door landen, machtsblokken, religies en culturen heen. Ze lopen tussen gewone moderne of traditionele moslims enerzijds en radicale en door en door verpolitiekte anderzijds. Ze lopen tussen Noord en Zuid, soms in hetzelfde land, tussen arm en rijk, tussen machthebbers en ontrechten, tussen globaliseerders en de slachtoffers van dit proces, kleine boeren in traditionele landsamenlevingen, wier grond door grote maatschappijen wordt opgekocht voor monoculturen.(…)"

Religieus fundamentalisme

JOHN DICK, Religieus fundamentalisme, in B. PATTYN & J. WOUTERS (red.), Schokgolven. Terrorisme en fundamentalisme, Leuven, Davidsfonds, 2002, p. 208-213.

Een citaat:

"Fundamentalisten, ongeacht tot welke religieuze traditie ze behoren, vertonen een aantal gemeenschappelijke kenmerken. Meestal ontlenen ze hun persoonlijke en collectieve identiteit aan een religieuze zending. Ze nemen aan dat er slechts één waarheid is: onfeilbaar, geopenbaard, absoluut en één. Fundamentalisten zien zichzelf als deelnemers aan een kosmische strijd tussen goed en kwaad en blijven gefixeerd op bepaalde historische gebeurtenissen die ze in het licht van de kosmische strijd herinterpreteren. Ze diaboliseren hun tegenstanders en zijn doorgaans reactionair. Ze kennen een uitzonderlijk gezag toe aan een selectie van geloofsopvattingen, gebruiken en regels, die ze uit de bredere culturele en religieuze tradities hebben geïsoleerd. Hun leiders zijn bijna altijd mannen. De moderne culturele hegemonie zien ze met lede ogen aan en ze verzetten zich tegen elke machtsdeling. (…) Het is moeilijk uit te maken wat de beste tactiek is om met fundamentalistische strekkingen om te gaan, omdat er vaak onbedoelde neveneffecten zijn. In de meeste maatschappijen zullen de officiële instanties optreden tegen het fundamentalisme zodra dat overgaat tot gewelddadige actie. Een onbedoeld gevolg van repressief optreden is vaak dat fundamentalistische leiders nog meer vastbesloten zijn om met geweld verzet te bieden."

Vragen ter bespreking

  1. Geef 3 essentiële kenmerken van fundamentalisme
  2. Waarom is het zo moeilijk om te reageren op fundamentalisme?
  3. Geef twee voorbeelden van religieus fundamentalisme.

Terrorisme en geweldloosheid

JACQUES HAERS, Terrorisme en geweldloosheid, in B. PATTYN & J. WOUTERS (red.), Schokgolven. Terrorisme en fundamentalisme, Leuven, Davidsfonds, 2002, p. 251-263.
Voor wie meer theologisch wil werken, biedt deze tekst veel aanknopingspunten.


2. Over herinneren, het gevaar van een eenzijdige nadruk op slachtofferschap en vereenzelviging van kwaad en boosdoener

Over herinnering (naar aanleiding van herinnering aan WOII, maar ook van toepassing op herinnering aan 11 september)

E. BORGMAN, De gedenkende rede - haar verleidingen en haar belang. Cultuurtheologische notities, in Narthex 2 (2002) nr. 2, 37-42.
Een citaat: "Gedenken is stilstaan bij het feit dat er situaties zijn waarin we niets meer kunnen doen, behalve toegeven dat we verslagen zijn en dat dat verschrikkelijk is" (p. 38)

D. POLLEFEYT, Vergeving: valkuil of springplank naar een betere samenleving? Op zoek naar een nieuw begin voor dader en slachtoffer, in R. BURGGRAEVE, D. POLLEFEYT & J. DE TAVERNIER (red.), Zand erover? Vereffenen, vergeven, verzoenen, Leuven, 2000, p. 143-172, p. 157.

Een citaat:

"Het onderscheid tussen het herinneren en het herhalen van het verleden is in die zin cruciaal. 'Herinneren' is niet hetzelfde als het verleden voortdurend repeteren, het is het openen van het verleden in de richting van een nieuwe toekomst. Op die manier kan de universele waarde van de herinnering ontvouwd worden, hoe particulier ze ook is. Zo'n herinnering is aldus niet langer een oneindig nazeggen van het verleden, en daardoor ook niet langer de eeuwige beklemtoning van de identiteit als slachtoffer, maar de 'herinnering aan een belofte'.
Om te vermijden dat een individu het verleden repetitief herhaalt in plaats van het creatief te herinneren en om te voorkomen dat het verleden gemanipuleerd wordt, dringt zich volgens Ricoeur aan het slachtoffer een eis op van 'herinneringsarbeid' en 'rouwarbeid'. (…) Zo wordt de herinnering iets anders dan een bezwering van het verleden, een soort van nostalgisch fantasme of troostende prothese, maar een beslissing om het trauma uit het verleden op een verantwoordelijke en bevrijdende wijze uit te dragen in de toekomst."

Enkele krantenartikels

  • V.H. JEAGER, Heropbouw WTC-site moet trauma van nabestaanden respecteren. New York ruziet over WTC-site, in De Standaard, 18 juli 2002.
    Lees dit artikel
  • VS kiezen nieuwe torens. Pas vanaf 2005 verrijzen weer gebouwen op 'Ground Zero', in Gazet van Antwerpen, 18 juli 2002.
    Zie ook deze website
  • Duizenden voorstellen voor herdenking 11 september, in De Standaard, 2 augustus 2002.
    Lees dit artikel
  • Musea stellen puin 11 september tentoon, in De Standaard, 2 augustus 2002.
    Lees dit artikel
  • Giuliani leest namen WTC-slachtoffers, in De Standaard, 7 augustus 2002.
    Lees dit artikel

3. Over dialoog tussen 'islam' en het 'westen'

J. LEMAN, West-Europa als laboratorium. De dialoog tussen het Westen en de islam, in Tijdschrift voor Geestelijk Leven 58 (2002) nr. 3.
Zie ook deze webpagina

Deze tekst werd geschreven naar aanleiding van de Vredesdag van het Centrum voor Vredesethiek, Faculteit Godgeleerdheid, K.U.Leuven. Deze vond plaats op 27 februari 2002 onder de titel:
Clash tussen wereldbeelden? Moslims en christenen over de pretentie van het Westen.
 Zie ook deze webpagina

Rapport EUMC: Anti-islamitische reacties binnen de EU na 11 september 2001

11 juli 2002 - De intolerante houding ten opzichte van moslims is na 11 september 2001 gegroeid. Dit blijkt uit een onlangs verschenen rapport van het Europese Waarnemingscentrum tegen Racisme en Vreemdelingenhaat te Wenen. Het EUMC onderzocht van september t/m december vorig jaar of de aanslagen van invloed waren op de relaties tussen niet-moslims en moslims in de vijftien Europese lidstaten. Het rapport met een samenvatting en analyse van de 15 afzonderlijke landenrapportages is in mei van dit jaar verschenen.


4. Verzoening en gerechtigheid
  • Pacifisme en passiviteit, in De Standaard, 5 september 2002.
    Lees dit artikel
  • Een initiatief tot verzoening
    Familieleden van slachtoffers van 11 september bezoeken Afghanistan:
    September 11 Relatives Visit Afghanistan
  • Ouders van een zoon, die slachtoffer werd van het WTC-drama, schreven een brief aan president Bush. Ze protesteren tegen een mogelijke wraakactie vanwege Amerika en pleiten voor een vreedzame oplossing.

Not in Our Son's Name

Saturday, Sep 15, 2001 8:35pm

[Phyllis and Orlando Rodriguez's son Greg is one of the Trade Center victims. They have asked that people share this copy of letter sent to NY Times as widely as possible.]

Not in Our Son's Name

Our son Greg is among the many missing from the World Trade Center attack. Since we first heard the news, we have shared moments of grief, comfort, hope, despair, fond memories with his wife, the two families, our friends and neighbors, his loving colleagues at Cantor Fitzgerald/ESpeed, and all the grieving families that daily meet at the Pierre Hotel.

We see our hurt and anger reflected among everybody we meet. We cannot pay attention to the daily flow of news about this disaster. But we read enough of the news to sense that our government is heading in the direction of violent revenge, with the prospect of sons, daughters, parents, friends in distant lands dying, suffering, and nursing further grievances against us. It is not the way to go. It will not avenge our son's death. Not in our son's name.

Our son died a victim of an inhuman ideology. Our actions should not serve the same purpose. Let us grieve. Let us reflect and pray. Let us think about a rational response that brings real peace and justice to our world. But let us not as a nation add to the inhumanity of our times.

Copy of letter to White House:

Dear President Bush:

Our son is one of the victims of Tuesday's attack on the World Trade Center. We read about your response in the last few days and about the resolutions from both Houses, giving you undefined power to respond to the terror attacks.

Your response to this attach does not make us feel better about our son's death. It makes us feel worse. It makes us feel that our government is using our son's memory as a justification to cause suffering for other sons and parents in other lands.

It is not the first time that a person in your position has been given unlimited power and came to regret it. This is not the time for empty gestures to make us feel better. It is not the time to act like bullies. We urge you to think about how our government can develop peaceful, rational solutions to terrorism, solutions that do not sink us to the inhuman level of terrorists.

Sincerely,
Phyllis and Orlando Rodriguez


5. Over rituelen

Zie bijvoorbeeld T. GEURTS, Leren in riten, riten in leren, in Narthex 2 (2002) nr. 2, 10-18.


6. Algemene achtergrond over 11 september

De Nederlandse theoloog Fred Van Iersel schreef op 10 oktober 2001 de bijdrage 'Kerk moet deze oorlog steunen', waarin hij ingaat tegen een pacifistisch standpunt vanwege de kerk.
Hierop kwamen heel wat reacties, waaronder verschillende van de Nederlandse theoloog Erik Borgman. De reacties gaan onder andere over de betekenis van rechtvaardige oorlog en christelijke - bijbels geïnspireerde - ethiek. Deze zouden in de klas besproken kunnen worden met leerlingen van de hoogste graad ASO.

Een opiniestuk in De Standaard, van de redacteurs van het boek 'Schokgolven':
B. PATTYN & J. WOUTERS, De schokgolven van 11 september, in De Standaard, 11 juni 2002.
Lees dit artikel

Amerikanen vieren 4 juli met patriottisme en angst, in De Standaard, 4 juli 2002.
Lees dit artikel

Dossier van de Gazet van Antwerpen: terreuraanslagen in de VS

Terrorism and the Laws of War: September 11 and its Aftermath
Artikel van Prof. M. Cogen


7. Omschrijving van terrorisme

Omschrijving van Louise Richardson:

"I see terrorism as politically motivated violence directed against non-combatant or symbolic targets which is designed to communicate a message to a broader audience. The critical feature of terrorism is the deliberate targeting of innocents in an effort to convey a message to another party." [L. RICHARDSON, Terrorists as Transnational Actors, in Terrorism and Political Violence, 11 (1999) nr. 4, 209].

Omschrijving door Paul Wilkinson:

Terrorisme

  1. Is beraamd en ontworpen om extreme angst aan te jagen
  2. Beoogt een ruimer doel dan de onmiddellijke slachtoffers
  3. Impliceert dat doelen, ook burgers, in het wilde weg worden getroffen
  4. Betreft een 'extra-normale' gebeurtenis
  5. Wordt hoofdzakelijk, maar niet exclusief, aangewend om het politiek gedrag te beïnvloeden van regeringen, maatschappijen en specifieke sociale groepen

[L. WILKINSON, The Media and Terrorism: A Reassessment, in Terrorism and Political Violence 9 (1997) nr. 2, 51].


8. Websites over 11 september
  • Attack on America
    Overzichtssite, met veel info en verwijzingen naar verschillende soorten websites i.v.m. 11 september
  • September 11
    Website van de United Church of Christ, in Amerika, naar aanleiding van 11 september 2001.
    Deze website bevat vooral informatie en artikeltjes over de periode kort na 11 september 2001.
    Zie ook bij deze website over hoe praten met kinderen over de gebeurtenissen: How to Talk with your Children about Recent Events
  • News Archives
    Website met uitgebreid overzicht over de gebeurtenissen van 11 september en daarna, gesorteerd op thema en datum.

Zie ook vele andere websites, te vinden via een zoekmachine.


9. Humor?


10. Religies over 11 september

De Amerikaanse katholieke bisschoppen over 11 september
A Pastoral Message: Living with Faith and Hope after September 11

Lees de volledige boodschap

Het besluit van deze boodschap:

It has been said many times that September 11 changed the world. That is true in many ways, but the essential tasks of our community of faith continue with a new urgency and focus. The weeks and months and years ahead will be:

A time for prayer. We pray for the victims and their families; for our president and national leaders; for police and fire fighters; postal, health care and relief workers; and for military men and women. We pray for an end to terror and violence. We also pray for the Afghan people and for our adversaries. We call on Catholics to join in a National Day of Prayer for Peace on January 1, 2002.

A time for fasting. As long as this struggle continues, we urge Catholics to fast one day a week. This fast is a sacrifice for justice, peace and for the protection of innocent human life.

A time for teaching. Many Catholics know the Church's teaching on war and peace. Many do not. This is a time to share our principles and values, to invite discussion and continuing dialogue within our Catholic community. Catholic universities and colleges, schools and parishes should seek opportunities to share the Sacred Scripture and Church teaching on human life, justice and peace more broadly and completely. In a special way we should seek to help our children feel secure and safe in these difficult days.

A time for dialogue. This is a time to engage in dialogue with Muslims, Jews, fellow Christians and other faith communities. We need to know more about and understand better other faiths, especially Islam. We also need to support our interfaith partners in clearly repudiating terrorism and violence, whatever its source. (See Joint Statement of Catholic Bishops and Muslim Leaders, September 14, 2001). As the Holy Father recently said, dialogue is essential for ensuring that "the name of the one God become increasingly what it is: a name for peace and a summons to peace." (Remarks to Pope John Paul II Cultural Center, November 6, 2001).

A time for witness. In our work and communities, we should live our values of mutual respect, human dignity and respect for life. We should seek security without embracing discrimination. We should use our voices to protect human life, to seek greater justice, and to pursue peace as participants in a powerful democracy.

A time for service. Catholic Charities throughout the United States is providing assistance to families, parishes, neighborhoods and communities directly affected by the attacks on September 11. Catholic hospitals in these cities are also in the forefront in caring for those injured in these attacks. Catholic Relief Services is providing critical aid to Afghan refugees and doing invaluable work throughout Central Asia and the Middle East. This is a time for generous and sacrificial giving.

American Catholic servicemen and women and their chaplains are likewise called conscientiously to fulfill their duty to defend the common good. To risk their own lives in this defense is a great service to our nation and an act of Christian virtue.

A time for solidarity. We are not the first to experience such horrors. We now understand better the daily lot of millions around the world who have long lived under the threat of violence and uncertainty and have refused to give in to fear or despair. As we stand in solidarity with the victims of the terrorist attacks and their families, we must also stand with those who are suffering in Afghanistan. We stand with all those whose lives are at risk and whose dignity is denied in this dangerous world.

A time for hope. Above all, we need to turn to God and to one another in hope. Hope assures us that, with God's grace, we will see our way through what now seems such a daunting challenge. For believers, hope is not a matter of optimism, but a source for strength and action in demanding times. For peacemakers, hope is the indispensable virtue. This hope, together with our response to the call to conversion, must be rooted in God's promise and nourished by prayer, penance, and acts of charity and solidarity.

Our nation and the Church are being tested in fundamental ways. Our nation has a right and duty to respond and must do so in right ways, seeking to defend the common good and build a more just and peaceful world. Our community of faith has the responsibility to live out in our time the challenges of Jesus in the Beatitudes - to comfort those who mourn, to seek justice, to become peacemakers. We face these tasks with faith and hope, asking God to protect and guide us as we seek to live out the Gospel of Jesus Christ in these days of trial.

Elementen uit de Katechismus van de Katholieke Kerk over oorlog en vrede

Zie de online versie van de Katechismus, nr. 2302 -2314

Gezamenlijke reactie van katholieke bisschoppen en moslimleiders op 11 september

Catholic Bishops and Muslim Leaders Issue Joint Statement

Islamitische reacties op 11 september

Zie ook hierboven: gezamenlijke reactie moslimleiders en katholieke bisschoppen

Webpagina met reacties van meer dan 50 professoren Islam en Studies van het Midden Oosten uit de VS en Canada:
Islamic Statements

Artikel: A New Round of Anger and Humiliation: Islam after 9/11; door Daniel Pipes, gepubliceerd in Our Brave New World: Essays on the Impact of September 11, Stanford: Hoover Institution Press, 2002, pp. 41-61.

Een bundeling van islamitische reacties op 11 september

Sheikh Yusuf Al-Qaradawi Condemns Attacks Against Civilians

Statement of Grand Mufti of Saudi Arabia

Zie ook Islamworld (onderaan bij Jihad)

Hindoeïsme

Een reactie in het tijdschrift voor Zuid Aziaten in de VS:
Terrors Old and New

Hinduism Today - Publisher's Statement on Attacks On America Source:
Reflections on the Day the World Changed

Jodendom

Oproep vanwege gereformeerde joden tot hulp aan slachtoffers na 11 september
Reform Jewish Moment Call to Further Help Victims of September 11the Tragedy

Boeddhisme

Reacties vanwege boeddhisten op 11 september
Buddhist Responses to the Tragedy of September 11, 2001

A New Holy War Against Evil?


11. Verdere literatuur met het oog op het onderwijs

Een heel nummer van Narthex werd gewijd aan 11 september.
Zie Narthex 2 (2002) nr. 1.

We geven een overzicht van de belangrijkste artikelen:

  • K. HANSEN, "Erg hè, meneer, daar in Amerika", in Narthex 2 (2002) nr. 1, 13-18.
    Verslag over de eerste godsdienstles na 11 september.
  • P. DE HAAS, Leren rouwen om wie je als vijand beschouwt, in Narthex 2 (2002) nr. 1, 19-22.
  • J. MOHAMAD SJAH, Axis Mundi, in Narthex 2 (2002) nr. 1, 26-29.
    De tweede les na de aanslag spreken de brugklasleerlingen over waarden en normen.
  • H. VERKEST, Vuur brandt alleen op de plaats waar het ook brandt, in Narthex 2 (2002) nr. 1, 31-35.
    Een moslim is iemand die een ander mens geen kwaad mag berokkenen, noch met de tong, noch met de hand.
  • J. SLOMP, De 11de september en de verhouding tussen christenen en moslims, in Narthex 2 (2002) nr. 1, 47-54.
    Over milieu en sociale gerechtigheid horen we bij Huntington niets. Religies spelen geen rol.

A Rethinking Schools Special Report (zie ook foto hiernaast)
Je kan de verschillende rapporten bekijken en downloaden op deze website

Teaching for Change
Amerikaanse website met het oog op onderwijs over 11 september

Advice to Educators from the American-Arab Anti-Discrimination Committee
Advies aan opvoeders vanwege het Amerikaans-Arabisch anti-discrimintie comité

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

Lesimpulsen

1. Herdenkingswebsites
2. Liederen
3. Enkele gedichten
4. Het Requiem van Mozart
5. Bijbelteksten
6. God en het lijden
7. Reacties van leerlingen

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

Herdenkingswebsites

Het verhaal van Nicole Miller, 21 jaar

Het verhaal van Nicoles leven wordt hier verteld. Zij stierf op 11 september 2001.
Een website ter nagedachtenis werd opgericht:

Nicole is our hero, I have lost a daughter
But heaven has gained an angel.
I believe that we will all be together soon,
And that's what keeps me going…
She is in a better place now.
We all need to pull together with love.
May God Bless America

Nicole's Mom

Andere websites:

Zie verder ook de vele websites te vinden via een zoekmachine (google, altavista, …)

Richtvragen bij de bespreking van deze sites vind je bij de didactische suggesties.

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

2. Liederen

De laatste CD van Bruce Springsteen (The Rising) gaat over 11 september.

Zie volgende artikels:

  • Springsteen likt wonden van 11 september, in De Standaard, 30 juli 2002.
    Lees dit artikel

  • P. MESTACH, Met opgestoken middelvinger. Bruce Springsteen is anno 2002 een volleerde gospelpredikant, in De Standaard, 30 juli 2002.
    Lees dit artikel

  • D. MESTDACH, Markant gemijmer. De 11 september-blues van Bruce Springsteen, in Tertio, 4 september 2002.
     

Let op de religieuze verwijzingen in deze liederen.

We bekijken hier twee nummers uit deze CD:

My City of Ruins

Beluister dit nummer:

Met een trage internetverbinding
Met een snelle internetverbinding

There's a blood red circle
On the cold dark ground
And the rain is falling down
The church door's thrown open
I can hear the organ's song
But the congregation's gone
My city of ruins
My city of ruins

Now the sweet bells of mercy
Drift through the evening trees
Young men on the corner
Like scattered leaves.
The boarded up windows
The empty streets
While my brother's down on his knees
My city of ruins
My city of ruins

Come on, rise up! Come on, rise up!
Come on, rise up! Come on, rise up!
Come on, rise up! Come on, rise up!
Come on, rise up! Come on, rise up!

Now ther's tears on the pillow
Darlin' where we slept
And you took my heart when you left
Without your sweet kiss
My soul is lost, my friend
Tell me how do I begin again?
My city's in ruins
My city's in ruins.

Now with these hands,
With these hands
With these hands
With these hands
I pray Lord
With these hands
With these hands
I pray for the strength, Lord
With these hands
With these hands
I pray for the faith, Lord
With these hands
With these hands.
I pray for your love, Lord
With these hands
With these hands
I pray for the strenght, Lord
With these hands
With these hands.
I pray for your love, Lord
With these hands
With these hands
I pray for your faith, Lord
With these hands
With these hands
I pray for the strength, Lord
With these hands
With these hands
Come on, rise up
Come on, rise up.

Er is een bloedrode cirkel
Op de koude, donkere grond
En de regen gutst naar beneden
De deur van de kerk opengegooid
Ik kan de orgelmuziek horen
Maar de congregatie is hier weg
Mijn stad van ruïnes
Mijn stad van ruïnes

Nu de zachte bellen van vertroosting
zwerven langs de bomen in de avond
Jonge mannen op de hoek
Zoals verspreide bladeren.
De dichtgespijkerde ramen
De lege straten
Terwijls mijn broer op zijn knieën zit
Mijn stad van ruïnes
Mijn stad van ruïnes

Komaan, sta op! Komaan, sta op!
 
 
 

Nu liggen er tranen op het kussen
Liefste, waar wij sliepen
En jij nam mijn hart toen je wegging
Zonder je zachte kus
Mijn ziel is verloren, mijn vriend
Zeg me, hoe begin ik opnieuw
Mijn stad ligt in puin
Mijn stad ligt in puin.

Nu met deze handen,
met deze handen
met deze handen
met deze handen
bid ik Heer
 
 
Ik bid voor de kracht, Heer
 
 
Ik bid voor het vertrouwen, Heer
 
 
Ik bid voor uw liefde, Heer
 
 
Ik bid voor de kracht, Heer
 
 
Ik bid voor uw liefde, Heer
 
 
Ik bid voor uw geloof, Heer
 
 
Ik bid voor de kracht, Heer
 
 
Komaan, sta op
Komaan, sta op.

Zie ook deze webpagina

Into the Fire

Beluister dit nummer:

Met een trage internetverbinding
Met een snelle internetverbinding

The sky was falling and streaked with blood
I heard you calling me,
Then you disappeared into dust
Up the stairs, into the fire
Up the stairs, into the fire
I need your kiss, but love and duty
Called you someplace higher
Somewhere up the stairs, into the fire.

May your strength give us strength
May your faith give us faith
May your hope give us hope
May your love give us love

May your strength give us strength
May your faith give us faith
May your hope give us hope
May your love bring us love

You gave your love to see
In fields of red and autumn brown
You gave your love to me
And lay your young body down
Up the stairs, into the fire
Up the stairs, into the fire
I need you near, but love and duty
Called you someplace higher
Somewhere up the stairs, into the fire

May your strength give us strength
May your faith give us faith
May your hope give us hope
May your love give us love

May your strength give us strength
May your faith give us faith
May your hope give us hope
May your love bring us love

May your strength give us strength
May your faith give us faith
May your hope give us hope
May your love bring us love

It was dark, too dark to see
You held me in the light you gavee
You lay your hand on me
Then walked into the darkness
Of your smoky grave
Up the stairs, into the fire
Up the stairs, into the fire
I need your kiss, but love and duty
Called you someplace higher
Somewhere up the stairs, into the fire

May your strength give us strength
May your faith give us faith
May your hope give us hope
May your love bring us love

May your love bring us love

De hemel viel neer en trok strepen van bloed
Ik hoorde dat je me riep
Dan verdween je in het stof
De trappen op, het vuur in
De trappen op, het vuur in
Ik heb nood aan jouw kus, maar liefde en plicht
Riepen je naar een hogere plaats
Ergens op de trappen, in het vuur.

Moge jouw kracht ook ons kracht geven
Moge jouw geloof ook ons geloof geven
Moge jouw hoop ook ons hoop geven
Moge jouw liefde ook ons liefde geven

 Moge jouw kracht ook ons kracht geven
Moge jouw geloof ook ons geloof geven
Moge jouw hoop ook ons hoop geven
Moge jouw liefde ook ons liefde geven 

Jij gaf je liefde om te zien
over velden van rood en herfst bruin
Jij gaf je liefde aan mij
En legde je jonge lichaam neer
op de trappen, in het vuur
op de trappen in het vuur
Ik heb je nodig, dicht bij mij, maar liefde en plicht
riepen je naar een hogere plaats
ergens op de trappen, in het vuur

 Moge jouw kracht ook ons kracht geven
Moge jouw geloof ook ons geloof geven
Moge jouw hoop ook ons hoop geven
Moge jouw liefde ook ons liefde geven 

 Moge jouw kracht ook ons kracht geven
Moge jouw geloof ook ons geloof geven
Moge jouw hoop ook ons hoop geven
Moge jouw liefde ook ons liefde geven 

 Moge jouw kracht ook ons kracht geven
Moge jouw geloof ook ons geloof geven
Moge jouw hoop ook ons hoop geven
Moge jouw liefde ook ons liefde geven 

Het was donker, te donker om iets te zien
Je hield me in het licht dat je uitstraald
Je legde je hand op mij
En wandelde dan recht naar de duisternis
van je rokerige graf
de trappen op, in het vuur
de trappen op, in het vuur
Ik heb nood aan je kus, maar liefde en plicht
riepen je naar een hogere plaats
ergens op de trappen, in het vuur

 Moge jouw kracht ook ons kracht geven
Moge jouw geloof ook ons geloof geven
Moge jouw hoop ook ons hoop geven
Moge jouw liefde ook ons liefde geven 

Moge jouw liefde ook ons liefde geven

Zie ook deze webpagina

Leidvragen bij de bespreking van deze songs zouden kunnen zijn:

  1. Wat treft je in dit lied?
    Wat vind je vreemd?
    Wat stoot je af?
  2. Hoe herken je in dit lied de nawerking van 11 september?
  3. Welke positie/welke visie neemt Bruce Springsteen hier in? Hoe verhoudt hij zich tot het gebeurde (cf. hermeneutisch knooppunt i.v.m. aandacht voor Amerikaanse slachtoffers, of ook voor slachtoffers in Afghanistan en wereldwijd).
  4. Voel je je aangesproken door de vraag in 'into the fire' naar kracht zoals de helden van 11 september? Wat zou jou tegenhouden of motiveren om hetzelfde te doen als de helden van 11 september?
  5. Welke religieuze elementen vind je terug in het lied? Kan je dit waarderen, of is het religieuze er teveel aan?
  6. Welke associaties maak je bij de zin 'with these hands' (My city of ruins)?
  7. Vergelijk deze songs met de klaagliederen uit de bijbel

Zie ook de officiële website van Bruce Springsteen

Een reactie van een student in verband met deze CD:

"De Amerikanen hebben hun redenen voor de aanval op Afghanistan. Elf september was immers een ingrijpende gebeurtenis voor elke Amerikaan, meer nog voor een NewYorker. Wanneer zij naar CNN kijken, kijken ze naar het nieuws. Wanneer zij Bush horen spreken, horen ze hun leider. Ze kunnen de zaken dan ook niet bekijken vanuit een kritische (Europese) visie. Ze zitten er middenin.
Kleine illustratie: Bruce Springsteens nieuwe cd staat volledig in het teken van elf september. Dezelfde persoon schreef een aantal jaren geleden nog protestsongs tegen de Amerikaanse aanwezigheid in Vietnam. Die septemberdag was gewoon te ingrijpend om eraan voorbij te gaan. De Amerikaanse reactie erop wil ik niet goedkeuren, maar ik kan haar alleszins begrijpen."

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

3. Enkele gedichten

De twee onderstaande gedichten zijn geschreven naar aanleiding van de herdenking van WOII, maar zijn mogelijk ook in de context van de herdenking van 11 september te lezen.

Herinnering

Diep weggestopt tussen gedachten
Ligt nog steeds die herinnering
Aan een zwart en grauw verleden
Vol angst en marteling
Maar wie houdt de herinnering levend
Als niemand die nog bij zich draagt
Wie zorgt dat het niet wordt vergeten
Dat de herinnering niet wordt weggejaagd
Elk jaar er aan denken
2 minuten, heeft dat zin?
Even stilstaan bij wat geweest is
Het is niet veel, maar een begin

Nathalie van de Zande, 15 jaar, Pontes Scholengroep Pieter Zeeman, Zierikzee, in Narthex 2 (2002) nr. 2, p. 32

Twee

Neem twee uren,
Dagen,
Maanden of
Jaren

Zomaar los

Uit de geschiedenis.

Geen betekenis,
Niemand weet ze, niemand kent ze.
Eeuwen voorbij gegaan.

Wachtend op de zon die de dag
verlost
tot de dag komt dat tijd
twee minuten stilstaat.

Duizenden kinderen,
Vaders,
Moeders en
Grootouders

In gedachten verlost

Zij leven verder in gedachten,
Meer dan twee minuten

Elisabeth de Pagter, 15 jaar, Stedelijke Scholengemeenschap Nehalennia Middelburg
In Narthex 2 (2002) nr. 2, p. 31

Voor Engelstalige poëtische teksten naar aanleiding van 11 september, zie volgende websites:

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

4. Het Requiem van Mozart ter nagedachtenis van de slachtoffers van 11 september

"Rolling Requiem" voor slachtoffers 11 september, in De Standaard, 18 juli 2002.

SEATTLE (ap) -- Op 11 september zullen verschillende koren verspreid over de wereld het Requiem van Mozart uitvoeren ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de terroristische aanslagen in de Verenigde Staten.

Al dertig koren uit Europa, Azië, Centraal-Amerika en de Verenigde Staten hebben zich aangemeld om mee te doen aan het Rolling Requiem. Dat zal om 8.46 uur 's morgens beginnen op de internationale datumgrens en daarna westwaarts in verschillende tijdzones worden uitgevoerd. Nog eens 125 koren overwegen zich op te geven voor het internationale herdenkingsproject.

De organisatie is van plan om een lijst met namen van de slachtoffers naar ieder deelnemend koor te sturen. Elk koorlid zal dan een badge dragen waarop een van de namen staat.

Op de website van de organisatoren van het Rolling Requiem is te lezen hoe het idee ontstaan is. Een vrouw die in Amerika een concert had bijgewoond, vertelde aan een van de koorleden dat ze tijdens de uitvoering had bedacht hoe prachtig het zou zijn als alle beste koren tezamen zouden zingen bij Ground Zero. "Jullie zouden Mozarts Requiem kunnen zingen ter ere van al diegenen die omgekomen zijn. Er zouden waarschijnlijk zoveel mensen zijn dat voor ieder verloren leven een stem te horen kan zijn", zou de vrouw hebben gezegd.

Een koor in Letland heeft de organisatie laten weten dat het zal zingen in de grootste concertzaal van het land en dat het koren uit het hele land heeft uitgenodigd om mee te zingen. In Wales heeft een aanhanger van het idee zo'n tweehonderd koren een uitnodiging gestuurd en ook in Taiwan wordt gewerkt aan een netwerk van deelnemende koren.

Ter illustratie: Lacrimosa uit het Requiem van Mozart

Beluister dit nummer:

Met een trage internetverbinding
Met een snelle internetverbinding

Lacrimosa dies illa, qua resurget ex
favilla judicandus homo reus. 

Huic ergo parce Deus, pie Jesu
Domine, dona eis requiem! Amen!

Vol van tranen is die dag, die weer oprijst uit
de brokken..de mens die beoordeeld moet worden is getuige

Spaar deze (mens), God; O vromeJesus,
Heer geef hen rust! Amen!

Meer info over het Requiem van Mozart, en ook de tekst ervan:

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

5. Bijbelteksten

De toren van Babel (Gen 11,1-9)

De tekst

Alle mensen op aarde spraken één taal en gebruikten dezelfde woorden. Nadat ze uit het oosten weggetrokken waren, vonden ze een vlakte in Sinear en vestigden zich daar. Zij zeiden tegen elkaar: 'Kom, laten wij tegels maken en ze harden in het vuur.' De tegels gebruikten zij als bouwstenen, met asfalt als specie. Nu zeiden ze: 'Laten wij een stad bouwen met een toren, waarvan de spits tot in de hemel reikt; dan krijgen wij naam en worden wij niet over de aardbodem verspreid.' Toen de HEER neerdaalde om de stad en de toren die de mensen bouwden, te zien, zei Hij: 'Nu zijn ze één volk en spreken zij allen dezelfde taal. Wat zij nu doen is nog maar een begin; later zal geen enkel plan van hen meer te stuiten zijn. Laten Wij neerdalen en verwarring brengen in hun taal, zodat de een niet meer verstaat wat de ander zegt.' En de HEER dreef hen vandaar naar alle kanten de hele aardbodem over, en er kwam een einde aan de bouw van de stad. Daarom noemt men die stad Babel, want de HEER heeft daar verwarring gebracht in de taal van alle mensen, en hen vandaar over de hele aardbodem verspreid.

Achtergrond

Over de bijbeltekst over de toren van Babel is veel informatie (met didactische suggesties) te vinden in Katechetische Blätter 4 (2002).

Een korte analyse van de tekst (gebaseerd op F.W. NIEHL, Die Verwirrung der Sprache oder der misslungene Turmbau, in Katechetische Blätter (2002) nr. 4, 242-247).

Handelende personen
A) Mensen, blijven anoniem
Willen allen samen toren bouwen
B) God (komt in het midden van het verhaal ter sprake)

God en de mensen spreken niet met elkaar

Eerste deel: het handelen van de mensen
Tweede deel: het handelen van God

Vaak wordt het verhaal van de toren van Babel gelezen als een waarschuwing tegen menselijke hoogmoed en grootheidswaanzin. Daarbij krijgt het niet zelden de connotatie van bijbelse veroordeling van menselijke technologische vooruitgang.
Men kan het verhaal ook anders lezen. Niet het bouwen van een toren op zich is problematisch - dat getuigt immers van een goede wil tot civilisatie en is een positief gemeenschappelijk project - maar wel de ene taal die mensen hebben. Vaak drong de overwinnaar van een oorlog zijn eigen taal op. God heeft niets tegen torens of tegen vooruitgang, wel heeft hij iets tegen de machtsaanspraak van grote rijken, die de culturele veelvoud teniet doen.

Vergelijk deze laatste interpretatie met het opiniestuk van Bart Pattyn en Jan Wouters in De Standaard: De schokgolven van 11 september.
Lees dit artikel

We moeten met deze interpretatie echter ook opletten: nergens staat dat mensen door een vijandige overheerser, een grootmacht, gedwongen werden om een toren te bouwen. Toch lijkt het duidelijk dat dit bijbelse verhaal waarschuwt voor het spreken van één taal, zoals ook uit het Pinksterverhaal blijkt, waar ieder zijn eigen taal hoort spreken en de culturele verscheidenheid gerespecteerd wordt.

Voor achtergrond over het verhaal van de toren van Babel en de vergelijking met onze samenleving, zie eventueel ook: D. POLLEFEYT, Ethiek in een babelse tijd.
Dit tekstfragment maakt deel uit van het eerste hoofdstuk van de cursus Religie, zingeving en levensbeschouwing: Geloof tussen openheid en geslotenheid. Bijbels geloof in een Babelse wereld.
Lees deze cursustekst (user-id: AD87; paswoord: guest)

Kunstwerken over de toren van Babel

Zeer veel kunstenaars hebben inspiratie gevonden in het motief van de toren van Babel. We geven hier slechts enkele afbeeldingen weer.

 

 

 

 

Een gedicht (Ron de Leeuw)

De toren van Babel

In het oude Babylon bouwde een hoop mensen een toren tot aan de wolken.
De toren geheten als de toren van Babel, werd gebouwd door alle volken.
Samen bouwden men de toren, de toren gebouwd door alle volken.
Zij konnen immers communiceren zonder tolken.
Hun doel was een toren bouwen die reikte tot aan de hemel gebouwd door een stel die hun vermoeidheid ontbeerden.
Was god niet gesteld op de belangstelling, niet gesteld op deze geïnteresseerden.
Een bliksemschicht uit de vinger van de Heer.
En de toren viel als een kaartenhuis neer.
Damn that's hurts! vervloekte een man.
Zegt dat nogmaals in het Nederlands, als u het kan.
Entschuldigung Herr, was sagen sie?
Parlez-vous Français, peut-être un petit?
Zo spraken alle mensen ineens een andere taal.
En men kon niet meer met elkaar communiceren, in ieder geval niet verbaal.
De taal van de liefde is altijd hetzelfde gebleven.
En dat heeft er voor gezorgd, dat we nu nog steeds leven.

Vragen ter bespreking

  1. Wat spreekt je aan in deze tekst/ wat stoot je af?
  2. Welke gelijkenissen en verschillen zie je tussen het verhaal van de toren van Babel en de aanslagen op de Twin Towers? (bv. handelende personen, oorzaken van de 'val' van de toren, …)
  3. Welke vragen zou je stellen aan de figuren in het verhaal, nl. de mensen die de toren bouwen, en God. Tracht vervolgens alleen of in groep ook te zoeken naar een antwoord op deze vragen.

Uit het boek der Klaagliederen

De tekst

1. ACH, hoe eenzaam is de dichtbevolkte stad. De heerseres over de volken is nu een weduwe, de vorstin van de gewesten is nu ondergeschikt.
Iedere nacht weent zij hardop, de tranen stromen over haar wangen. Geen van haar minnaars komt haar nog troosten; alle vrienden werden ontrouw, nu zijn ze haar vijanden.
Geknecht, onderdrukt en verbannen leeft Juda onder de volken, ze vindt geen rust, door de achtervolgers werd ze ingehaald en in het nauw gedreven.
Hoe troosteloos zijn de wegen naar Sion, er komen geen feestgangers meer; de poorten liggen in puin, de priesters klagen, de meisjes treuren: de stad is rampzalig.
(…)

Ook (fragmenten uit) de klaagliederen 3 & 4 zouden kunnen gelezen worden
Zorg voor voldoende woordverklaring en bijbelse achtergrond.

5. Denk aan wat ons is overkomen, HEER, kijk naar onze schande.
Vreemden hebben ons gebied in handen, een vreemde woont in ons huis.
Wij zijn wezen zonder vader, en onze moeders zijn weduwen.
Wij moeten geld geven voor water en voor ons stookhout moeten wij betalen.
Met het juk op de nek en opgejaagd putten wij ons rusteloos uit.
Bij Egypte en Assur zochten wij steun om voedsel te krijgen.
Onze voorvaderen hebben gezondigd, wij gaan gebukt onder hun schuld.
De slaven zijn nu onze meesters en niemand verlost ons van hen.
Wij oogsten gevaar voor ons leven, worden bedreigd vanuit de woestijn.
Ons lichaam gloeit als een oven, omdat de honger ons kwelt.
In Sion en Juda's steden zijn vrouwen en meisjes verkracht.
Edelen zijn door hen gehangen, bejaarden ontzagen ze niet.
De jongens sleuren de molen, ze bezwijken onder stapels hout.
De oudsten blijven weg uit de poort, de jeugd denkt niet meer aan muziek.
De blijdschap is weg uit ons hart, en rouw verving onze reidans.
De kroon viel van ons hoofd, wee ons, want wij hebben gezondigd.
Ziek en zwak is ons hart, vertroebeld zijn onze ogen.
De heuvel van Sion is verwoest, de vossen lopen er rond.
U, HEER, troont voor eeuwig, van generatie op generatie blijft uw troon.
U kunt ons toch niet vergeten, en ons voor altijd verlaten!
HEER, breng ons weer bij U terug, en wij zullen ons bekeren; maak ons leven opnieuw zoals het vroeger was.
Of hebt U ons helemaal verstoten en kent uw toorn geen maat?

Thema: lijden, vraag naar God bij het lijden, gebed tot God
Vergelijk met de liederen van Bruce Springsteen.

Achtergrond

Het boek Klaagliederen vinden we in de bijbel na het boek Jeremia (op basis van de LXX en de Vulgaat). Het bestaat uit vijf liederen, die treuren over de verwoesting van Jeruzalem in 587 v. Chr. In de inleiding op het boek lezen we in de Willibrordvertaling (1995): "In vaak ontroerende bewoordingen vertolken deze liederen de rouw, de grote nood, de ontgoocheling en de geestelijke verwarring die het gevolg zijn van de catastrofe die Jeruzalem trof in 587. Dat de stad van God en de tempel door de HEER zelf werden verwoest, dat zijn vonnis de ondergang bewerkte, lijkt op het eerste gezicht onbegrijpelijk. De liederen treuren daarover. Toch ziet men in dat deze ellende het gevolg is van de eigen zonden en de zonden van de voorouders, waarvoor men nu moet boeten. Dit besef van schuld en zondigheid leidt tot boete en inkeer. Geleidelijk aan gaat men inzien dat de HEER, ondanks alles, toch rechtvaardig was in wat Hij deed. En ook en vooral, dat men op Hem mag blijven hopen, want zijn liefde en zijn erbarmen houden nooit op en zijn rouw is iedere morgen weer nieuw."

Vragen ter bespreking

  1. Onderlijn de zinnen die je aanspreken. Zet een vraagteken bij zinnen die je moeilijk vindt.
  2. Waarom zouden mensen zulke klaagliederen geschreven hebben? Wat hebben ze ermee willen uitdrukken? Waarom zouden ze in de bijbel opgenomen zijn?
  3. Wat kan de betekenis zijn van het lezen van dergelijke liederen in het kader van de herinnering aan 11 september?
  4. Expressieve werkvorm: druk je gevoelens bij het lezen van de klaagliederen (en/of bij combinatie met lezen/bekijken van getuigenissen over 11 september of bv. liederen van Springsteen) uit via lijnen op een blad. Teken vrij lijnen, gebogen, krom, recht, op alle mogelijke wijzen, daarbij je gevoelens en gedachten bij de tekst volgend. Daarna kunnen de vlakken die op die manier ontstaan ingekleurd worden in verschillende kleuren. (Vergelijk met het maken van een mandala). Voor meer info over deze meditatievorm uit het Tibetaans boeddhisme, zie volgende websites:

Vijandsliefde (Mt 5, 38-48)

Tekst

Jullie hebben gehoord dat er gezegd is: Oog om oog en tand om tand. Maar Ik zeg jullie een zaak niet uit te vechten met iemand die je kwaad heeft gedaan. Maar als iemand jou een klap op je rechterwang geeft, houd hem dan ook de andere voor. Als iemand een geding tegen je aanspant om je hemd te krijgen, geef hem dan ook je jas. Als iemand je dwingt hem een mijl te begeleiden, ga er dan twee met hem mee. Geef aan wie jou iets vraagt, en wend je niet af als iemand van je wil lenen.
Jullie hebben gehoord dat er gezegd is: U zult uw naaste liefhebben en uw vijand haten. Maar Ik zeg jullie: heb je vijanden lief en bid voor wie je vervolgen, dan zullen jullie kinderen worden van je Vader in de hemel, want die laat zijn zon opgaan over slechten en goeden, en Hij laat het regenen over rechtvaardigen en onrechtvaardigen. Want als je liefhebt wie jou liefheeft, welk loon verdien je dan? Doen de tollenaars dat ook niet? Als je alleen je broeders groet, wat voor bijzonders doe je dan? Doen de heidenen dat ook niet? Jullie zullen dus onverdeeld goed zijn, zoals jullie hemelse Vader onverdeeld goed is.

Achtergrondinformatie

L. Debroey, Een jaar na 11 september - enkele reflecties vanwege Jacques Haers, in Mensen Onderweg (2002) nr. 7, p. 2-5.
Een citaatje uit p. 5:

"Vergeld geen kwaad met kwaad", zei Jezus. Was hij naïef? Het is in elk geval duidelijk dat het gebruik van geweld uiteindelijk geen oplossing biedt voor de wereldconflicten. Met geweld brengen je geen levenswaardige samenleving voor alle mensen tot stand. Ik denk dat de weg van de bergree en van de geweldloosheid de enige mogelijke weg is tot vredevol samenleven. We moeten creatieve middelen vinden om die weg te gaan. Ik weet dat velen zullen zeggen: dat is niet realistisch, zo werkt het niet in deze wereld. Maar toch wil ik dat standpunt blijven behouden en verdedigen. (...)
De terroristen van 11 september waren er waarschijnlijk van overtuigd dat zij geroepen waren door God, omdat anderen hen daarvan overtuigd hadden. Als religie gebruikt wordt als middel om geweld te rechtvaardigen - wat vaak gebeurde en nog steeds gebeurt - is dat misdadig. Als religie ons de moed geeft om geweldloze stappen te zetten in de richting van solidariteit en lotsverbondenheid met de lijdende medemens, in het vertrouwen dat het een weg is die God met ons gaat, dan bouwt zij mee aan het toekomstperspectief van een universele, vredevolle gemeenschap."

Vragen ter bespreking

  1. Hoe wordt in deze tekst het gebod tot vijandsliefde gemotiveerd?
  2. Confronteer deze tekst met de slogan 'God bless America'.
  3. Confronteer deze tekst met de discussie over 'rechtvaardigheid' en 'verzoening'

 

Onderricht aan de leerlingen (Mt 18, 1-9)

Tekst

In die tijd kwamen de leerlingen bij Jezus en zeiden: 'Wie is eigenlijk de grootste in het koninkrijk der hemelen?' Hij riep een kind, zette het in hun midden en zei: 'Ik verzeker jullie, als je niet verandert en wordt als kinderen, kom je het koninkrijk der hemelen niet eens binnen. Wie zich dus klein maakt als dit kind, die is de grootste in het koninkrijk der hemelen. En wie één zo'n kind bij zich ontvangt in mijn naam, ontvangt Mij. Maar wie één van deze kleinen die op Mij vertrouwen ten val brengt, kan beter met een molensteen om zijn nek in volle zee gegooid worden. Wee de wereld, die zo vaak mensen ten val brengt. Want al zijn valstrikken onvermijdelijk, wee de mens die een ander ten val brengt. Als je hand of je voet je ten val brengt, hak hem dan af en gooi hem weg. Je kunt beter verminkt of kreupel het leven ingaan dan met twee handen of voeten in het eeuwige vuur gegooid worden. Als je oog je ten val brengt, ruk het dan uit en gooi het weg. Je kunt beter met één oog het leven ingaan dan met twee ogen in het hellevuur gegooid worden.

Vragen ter bespreking

  1. Wat betekent het dat Jezus een kind in het midden plaatst? Wat zegt dit over 'kleinheid', 'nederigheid', 'hoogmoed', 'eenvoud'?
  2. Op welke verschillende manieren kan de zin 'Maar wie één van deze kleinen (…)' geïnterpreteerd worden? Welke interpretatie verdient de voorkeur?

 

De nieuwe hemel en de nieuwe aarde (Apokalyps 21, 1-8)

Tekst

Toen zag ik een nieuwe hemel en een nieuwe aarde; de eerste hemel en de eerste aarde waren verdwenen en de zee bestond niet meer. Ik zag de heilige stad, het nieuwe Jeruzalem, vanuit God uit de hemel neerdalen, gereed als een bruid die zich voor haar man heeft getooid. Toen hoorde ik een luide stem, die vanaf de troon riep: 'Dit is de tent van God bij de mensen! Hij zal bij hen wonen. Zij zullen zijn volk zijn, en Hij, God-met-hen, zal hun God zijn. Hij zal alle tranen uit hun ogen wissen, en de dood zal niet meer bestaan; geen rouw, geen geween, geen smart zal er zijn, want al het oude is voorbij.
En Hij die op de troon zetelt, zei: 'Zie, Ik maakt alles nieuw.' Ik hoorde zeggen: 'Schrijf deze woorden op, ze zijn betrouwbaar en waar.' Toen zei Hij tegen mij: 'Ze zijn vervuld! Ik ben de alfa en de omega, de oorsprong en het einde. Wie dorst heeft zal Ik voor niets te drinken geven uit de bron van het water dat leven geeft. Wie overwint zal dit allemaal krijgen, en ik zal zijn God zijn en hij mijn zoon. Maar de lafhartigen, de trouwelozen, de hoerenlopers, de tovenaars, de afgodendienaren en alle leugenaars, hun deel is in de poel die brandt van vuur en zwavel. Dit is de tweede dood.

Thema: hoop, toekomst, eschatologie, bekering

Vragen ter bespreking

  1. Welk Godsbeeld wordt hier geschetst?
  2. Hoe zou de lectuur van dit visioen mensen vandaag kunnen inspireren? (vooral in het kader van de gebeurtenissen van 11 september)

Genezing van een bezeten jongen (Marcus 9, 14-29)

Toen ze bij de leerlingen kwamen, zagen ze veel mensen om hen heen onder wie schriftgeleerden, die met hen discussieerden. Meteen toen al die mensen Hem zagen, raakten ze uit hun doen, vlogen op Hem af en begroetten Hem. Hij vroeg hun: 'Wat discussieert u toch met hen?' Iemand uit de menigte gaf Hem ten antwoord: 'Meester, ik heb mijn zoon naar U meegenomen, omdat hij in de greep is van een stomme geest. Wanneer hij hem aangrijpt, knijpt hij hem de keel dicht, en dan staat het schuim hem op de mond, knarst hij met de tanden en wordt hij helemaal stijf. Ik vroeg uw leerlingen hem uit te drijven, maar ze waren er niet toe in staat'. Hij antwoordde hun: 'Ongelovig slag mensen! Hoelang moet Ik nog bij jullie blijven? Hoelang moet Ik jullie nog verdragen? Breng hem bij Me'. En ze brachten hem naar Hem toe. Zodra de geest Hem zag, liet hij hem stuiptrekken. Hij viel op de grond en rolde heen en weer met het schuim op zijn mond. Jezus vroeg zijn vader: 'Hoe lang heeft hij dat al?' Hij zei: 'Van kindsbeen af. Hij heeft hem ook al vaak in het vuur en in het water gegooid om hem te doden. Maar als U enigszins kunt, wees met ons begaan, kom ons te hulp.' Jezus zei tegen hem: 'Of Ik dat zou kunnen? Alles kan voor wie vertrouwen heeft.' Meteen riep de vader van de jongen uit: 'Ik heb vertrouwen. Kom mijn gebrekkige vertrouwen te hulp.' Toen Jezus zag dat de menigte toestroomde, bestrafte hij de onreine geest met de woorden: 'Stomme en dove geest, Ik beveel je, ga uit hem weg en kom niet meer in hem terug'. Onder gekrijs en veel stuiptrekkingen ging hij weg. Hij bleef achter als een lijk, zodat velen zeiden: 'Hij is dood'. Maar Jezus nam hem bij de hand en liet hem opstaan, en hij stond op.
Thuisgekomen, alleen met zijn leerlingen, vroegen dezen Hem: 'Waarom konden wij die geest niet uitdrijven?' Hij zei tegen hen: 'Dit soort kun je niet anders uitdrijven dan met gebed.'

Een bespreking van deze tekst vanuit het licht van de gebeurtenissen van 11 september, werd op het tgl-forum geschreven door Jurjen J. Beumer, op 1 oktober 2001. Titel: "Waarom hebben wij hem (de stomme, onreine, dove geest) niet kunnen uitdrijven?" (Mc. 9,28).

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

6. God en het lijden

Een gedicht, waarin God en het lijden samengedacht worden. God 'gebruikt' het drama van 11 september in functie van een betere wereld. (zie ook deze website)

From Erin on 9/27/01:

Last night I had a dream
That America had been attacked
It may have started a war
I can't be sure of that.

Last night I had a dream
That our freedom had been challenged,
But what the terrorists didn't know,
Is that Americans are not cowards.

Last night I had a dream
That God had sent America a revival.
It had brought Americans together,
We always come in the face of evil.

Last night I had a dream
That God finally took His country back.
The country He had given us,
Though He knew we'd turn from fact.

Last night I had a dream
That America's youth had come together
They had come behind their flag
With a patriotism never before gathered

Last night I had a dream
That this nation really
One Nation Under God
God Bless America

This morning I woke up
To find out it wasn't a dream.
God would use this terrorist attack
For the good of everything.

Vertaling

Vannacht droomde ik
dat Amerika werd aangevallen
Het zou het begin van een oorlog kunnen geweest zijn
Ik kan daar niet zeker over zijn

Vannacht droomde ik
dat onze vrijheid werd uitgedaagd,
Maar wat de terroristen niet wisten,
Is dat de Amerikanen geen lafaards zijn.

Vannacht droomde ik
Dat God Amerika een heropleving bezorgde.
die de Amerikanen samen bracht,
We worden altijd geconfronteerd met kwaad.

Vannacht droomde ik
Dat God uiteindelijk Zijn land terugnam.
Het land dat Hij ons gegeven had,
Hoewel Hij wist dat we van zekerheid zouden veranderen.

Vannacht droomde ik
dat de jongeren in Amerika tesamen kwamen
Ze liepen achter hun vlag
met een patriottisme nooit eerder gezien

Vannacht droomde ik
was dat deze natie werkelijk
één natie onder God was
God zegent Amerika

Deze morgen werd ik wakker
En ontdekte dat het geen droom was
God zou deze terroristische aanval gebruiken
Voor het welzijn van iedereen.

Vragen ter bespreking:

  1. Geef een opsomming van de handelingen van God waar de auteur van droomt.
  2. Kan je begrijpen waarom de auteur dit schrijft?
  3. Welke kritische vragen zou je aan de auteur van dit gedicht stellen omtrent zijn godsbeeld?

Voor achtergrondinfo, zie K. DEPOORTERE, God anders: een christelijke visie op het lijden, Leuven, 2000.
Zie ook Religie, zingeving en levensbeschouwing: hoofdstuk 3: Waar is God in het kwaad.
Lees deze cursustekst (user-id: AD87; paswoord: guest)

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

7. Reacties van leerlingen onmiddellijk na de aanslagen

Uit Narthex 2 (2002) nr. 1

Samira
"Momenteel zie ik de toekomst nogal somber in. De negativiteit overheerst, er is meer haat in zicht gekomen. Nooit zal ik mijn geloof opgeven, maar met onze positie over een paar jaar, als wij afgestudeerd zijn, komt het uiteindelijk goed! Voor onze ouders is deze negativiteit dodelijk. Wij kunnen ons verbaal goed weren, maar zij denken alleen weemoedig aan hun huisje in Marokko".

Sebastian
"11 september grijpt mij minder aan dan wat er in mijn naaste omgeving gebeurt. Ik krijg nog meer weerstand tegen het orthodoxe geloof, ik bedoel: tegen de aanhangers daarvan. Ik snap niet hoe ze kunnen denken als ze denken. Ik ben er wel mee bezig dat er iets kan gebeuren, maar ben er niet bang voor. Ik hoop dat het hierbij blijft."

Mohammed
"Ons staat een wereldrevolutie te wachten. Het gaat slecht, er is veel geweld en armoede in de wereld. De VS zijn de hoofdschuldige. Door hun arrogante gedrag hebben de VS veel mensen tegen zich gekregen. Bovendien zijn veel mensen niet meer bang voor de VS en hun sancties. Mensen en volkeren willen zelf over hun leven beslissen."

Martiene
"Wat er ver weg gebeurt, doet me niet zoveel. Ik vind het wel erg, al die slachtoffers in New York, maar het is ver weg. Mijn vriend is de afgelopen zomer vermoord en dat raakt me veel meer. Ik probeer nu te genieten van iedere dag. Mijn moeder heeft borstkanker gehad en daar heb ik van geleerd alles uit iedere dag te halen. Ik zal bijvoorbeeld nooit meer met ruzie van huis weggaan. Wat me van 11 september verbaast, is dat sommige mensen blij kunnen zijn om zoveel doden."

Salome
"In ieder geval moeten we niet alle moslims scheef aankijken om wat er op 11 september gebeurd is. Ook de moslimkinderen op onze school hebben er weinig mee te maken. Toen ik van de aanslagen hoorde, dacht ik wel: het einde der tijden komt eraan. Iedereen wordt erbij betrokken, we hebben met z'n allen niet lang meer te leven. Maar inmiddels lijkt het leven weer gewoon door te gaan."

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

Didactische suggesties

1. De leerkracht kan de leerlingen een aantal herdenkingswebsites i.v.m. 11 september laten bestuderen

Een aantal vragen kunnen beantwoord worden per website:

  1. Welke elementen komen steeds terug op websites over 11 september?
  2. Waar merk je op deze website elementen die wijzen op wraak?
  3. Inventariseer de religieuze uitspraken op de sites. De leerkracht kan samen met de leerlingen trachten te halen in welke mate het hier over authentieke religiebeleving gaat.

2. De leerkracht kan de liederen van Bruce Springsteen laten beluisteren. Vragen ter bespreking werden reeds bij de liederen zelf weergegeven.

3. Men kan de gedichten lezen met de leerlingen. De leerkracht kan de leerlingen hierbij foto's laten zoeken, en/of andere gedichten, teksten en zo de leerlingen tot een collage en/of website laten komen waarin ze eigen accenten leggen omtrent de herdenking van 11 september. Deze werkvorm kan als een soort evaluatie fungeren.
Men kan de gedichten ook nemen als opstap en de leerlingen vrij laten associëren bij de gedichten. Zo kan men (mogelijks) uitkomen bij het thema: herdenking: 11 september, 1 jaar geleden. Daarna kan men verder ingaan op de thema's 'herdenking' en 'rituelen'.

4. Het initiatief van het 'Rolling Requiem' kan besproken worden. Daarbij kan de muziek beluisterd worden, mogelijk in samenspraak met een leerkracht muziek of esthetica. De tekst kan ook geanalyseerd en toegelicht worden. (Zie de websites met meer info aangegeven bij de impuls zelf). Allicht zitten er heel wat elementen in de tekst, die voor de leerlingen om nadere toelichting vragen. Op die manier kunnen levensbeschouwelijke elementen uitdrukkelijk besproken worden.
De vraag kan ook gesteld worden in welke mate een dergelijk initiatief recht doet aan het lijden van vele moslims, ten gevolge van 11 september. Hierbij kunnen ook de thema's 'herdenking' en 'rituelen' uitdrukkelijk aan bod komen.

5. De leerkracht kan samen met de leerlingen één of meerdere van de hier aangegeven bijbelteksten lezen. Daarbij zal eerst de nodige toelichting moeten gegeven worden bij de betekenis van de bijbeltekst in de context van het ontstaan van de bijbel.
Daarna kan gevraagd worden aan de leerlingen om te zoeken naar elementen in het verhaal die op de situatie van en na 11 september van toepassing zijn. Enkele vragen kunnen hierbij centraal staan:

  1. Waarom zou men deze tekst kunnen lezen in het kader van de herdenking van 11 september 2001?
  2. Welke zinnen in de tekst treffen je bijzonder nadat je in de les(sen) rond 11 september hebt nagedacht?
  3. Wat zegt de tekst over God en over de verhouding tussen mensen?

De kunstwerken bij de tekst over de toren van Babel kunnen op verschillende manieren in de les gebruikt worden. Men kan de leerlingen vragen na de bespreking van de tekst om het kunstwerk te kiezen dat hen het meeste aanspreekt of dat volgens hen het best de betekenis(sen) van de tekst weerspiegelt. Men kan ook de bespreking van de tekst over de toren van Babel inleiden door een kunstwerk over de toren van Babel naast een prent over de Twin Towers te zetten en op die manier via een vraaggesprek de voorkennis van de leerlingen te toetsen en er verder op in te gaan. Belangrijk is evenwel om ook de vraag te stellen naar mogelijke gevaren van een te snelle vergelijking tussen de gebeurtenissen van 11 september en de toren van Babel ('is hoogmoed werkelijk het centrale thema?', 'gaat het hier om een straf of eerder om onschuldig lijden?', …)
Zie verder ook de vragen aangegeven bij de impulsen en de verschillende bijbelteksten.

6. Men kan het thema van God en het lijden behandelen onder andere aan de hand van het gedicht bij de impulsen. Voor vragen ter bespreking, zie ook de impulsen. Belangrijk is om andere mogelijke reacties, die eventueel van de leerlingen kunnen komen, in schema te brengen. De achtergrondinfo bij deze impuls kan daarvoor een handleiding bieden. Ook de liederen van Bruce Springsteen kunnen vanuit dit kader behandeld worden.

7. Men kan aan de leerlingen de reacties van leerlingen bezorgen. Men kan hen de opdracht geven om hieruit de reactie te kiezen die hen het meeste aanspreekt, waarin ze zichzelf het meeste herkennen. Men kan op basis van deze reacties ook een overzicht maken van waarden, verlangens, verzuchtingen die in de uitspraken zitten. De vraag naar consequenties van 11 september voor levens- en wereldbeschouwing kan op die manier enigszins beantwoord worden.

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

Reacties van collega's godsdienstleerkrachten

Werkt(e) u met dit thema in uw les? Heeft u bij deze impuls bijkomende opmerkingen of suggesties?
Stuur uw reactie op Geef dan feedback (ervaringen en aanvullende suggesties) voor andere godsdienstleerkrachten. De reacties van alle bezoekers worden hieronder gebundeld.

Alle reacties, geschreven in een constructieve en collegiale geest zijn welkom! Reacties waarin leerkrachten elkaar aanvallen, worden niet opgenomen.

Reacties op deze in de kijker

De ingezonden reacties tot nu toe:

  • 28-02-2006
    Allemeesch
    Geïnteresseerde

    Geachte,
    De link naar het artikel van Tim Peeters is fout.
    De juiste link is:http://users.pandora.be/allemeesch/KlinPsy/publi/PK-Geloofsschaal.htm

    Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

  • 10-07-2005
    Tim Peeters
    Geïnteresseerde

    Ik heb hier enkele interessante links...

    Peeters Tim Persoonlijkheidsprofiel op basis van de Post-Kritische -Geloofsschaal (2003)
    en
    Peeters Tim, Huntley C. & Peeters T., Paranormal beliefs, religious beliefs and personality correlates
    Via http://users.pandora.be/allemeesch/KlinPsy/text/Text-P.htm

    En via http://www.ethesis.net/naiviteit/naiviteit.htm
    krijgt u De Tweede Naïviteit als grondhouding
    van de post-moderne gelovige. Een theologische theorie van Paul Ricoeur als achtergrond voor de psychologische theorie van David Wulff en het psychologisch model en instrument, de Post-Kritische Geloofsschaal, van Hutsebaut en collega’s.

    Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

  • 02-10-2002
    Hilde Savoye
    Leerkrachte secundair onderwijs

    Onlangs heb ik voor 12-jarigen een les over het gebed gegeven aan de hand van de gebeurtenissen van 11/09/01. We zijn vertrokken vanuit een bezinning over 11/9 (zie onder) en de leerlingen kregen de opdracht om van deze bezinningstekst een gebed te maken. Natuurlijk moesten we daarvoor eerst klassikaal op zoek gaan naar de elementen, die een bezinnende tekst tot een gebed maken. Daarna konden de leerlingen zelf aan de slag. Het duurde iets langer dan 1 lesuur, maar was een boeiende les.

    11 september 2001 in Amerika:
    er doen zich gruwelijke dingen voor
    honderden mensen verliezen het leven
    door blinde haat en terroristisch geweld.
    De hele wereld is terecht geschokt
    Iedereen vraagt zich af waarom dit moest gebeuren
    En wat er moet gedaan worden
    om dit in de toekomst te voorkomen.

    11 september 2001 in Afrika:
    er doen zich gruwelijke dingen voor
    honderden mensen verliezen het leven
    door honger, armoede en ziekte.
    De hele wereld lijkt dit niet te weten
    Mensen vragen zich af waarom deze zinloze slachtoffers vergeten lijken
    En wat er gedaan moet worden
    Om het rijke Westen geschokt te laten zijn
    Door een hongerend werelddeel
    Dat wel vergeten lijkt...

    Noot van het Thomas-team:
    Beste, bedankt voor deze tip! We hebben de bezinningstekst ook opgenomen bij de beginsituatie.

    Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

  • 18-09-2002
    Marleen Timmermans
    Leerkrachte secundair onderwijs

    Ik werkte in 3, 4 en 5 Beroeps en 4 Technisch rond 11-9 met de teksten van Bruce Springsteen en de compilatievideo. Daarna werd via een oefeningetje waarbij torens uit de hele wereld in de juiste stad geplaatst werden en een gesprek rond de symboolfunctie van torens, de overstap gemaakt naar het verhaal van de Toren van Babel.

    Bruce Springsteen sprak meer aan in het derde jaar, de beelden meer in het vijfde. De leerlingen werkten goed mee en waren geïnteresseerd ondanks hun oorspronkelijk verzet om de Twin Towers voor de 200e keer weer neer te zien gaan.
    Ik was blij een originele videoband te kunnen tonen, vermits de leerlingen heel wat beelden op TV al hadden gezien. Ik kon hen zeggen dat het niet de uitzending van de vorige avond was, zodat ze toch wilden kijken.

    Bedankt voor de ideeën.

    Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

  • 04-09-2002
    Hilde De Craene
    Leerkrachte secundair onderwijs

    Het lukt mij niet de cursusteksten in te kijken, ondanks de "AD87" en "guest" raadgeving. Ligt het aan mijn onkunde, of is er toch ergens een probleem?
    Alweer een prima hulpmiddel om te werken aan een indringende lessenreeks, met uitlopers naar vele terreinen en doelen.

    Noot van het Thomas-team:
    Beste Hilde,
    Er was inderdaad een probleempje met het paswoord: AD87 was om één of andere reden niet meer opgenomen als gebruikersnaam bij de cursus van prof. Pollefeyt. Ondertussen heb ik 'AD87' er wel terug bijgezet en zou het nu dus wel moeten lukken.
    ! Opgepast: de username moet bij het inloggen wel in hoofdletters staan, het paswoord 'guest' in kleine letters. Mocht het nog niet lukken, stuur dan gerust een mailtje naar Thomas@kuleuven.be.
    Mocht u met deze in de kijker aan de slag gaan in de les, laat dan zeker hier iets weten hoe het gelopen is!

    Keer terug naar de bovenkant van deze pagina

Geef uw eigen aanvullingen, suggesties, ervaringen, reacties,... door

Vul onderstaande velden in (de identificatievelden zijn niet verplicht in te vullen) en klik op verzenden. Uw feedback wordt dan op deze pagina opgenomen.

Naam:
E-mailadres:

U bent:

Uw reactie/vraag/opmerking/suggestie:

Indien gewenst, stuur hierbij een bestand mee:

Visual CAPTCHA

Vul bovenstaande code in:


Als u een bestand meestuurt, kan het even duren vooraleer u
op de volgende pagina terechtkomt.
Gelieve toch maar één keer op 'Verzenden' te klikken.

Keer terug naar de bovenkant van deze pagina


Gedichtendatabank