Religie en geweld - Alles van waarde is weerloos

In de Indiase deelstaat Gujarat zijn zeker 50 mensen omgekomen bij een aanslag op een trein. Terroristen dwongen de trein tot stoppen en staken vervolgens een paar wagons in brand. De Indiase autoriteiten zijn er vrijwel zeker van dat het om een uit de hand gelopen religieus conflict gaat.

In de trein zaten veel fanatieke hindoes, die een tempel willen bouwen op een plaats waar vroeger een moskee heeft gestaan. Een beroemde 16e-eeuwse Moskee in Ayodhya werd in 1992 verwoest door hindoes. Dat leidde ertoe dat moslims en hindoes elkaar in heel India te lijf gingen. In totaal vielen er bij die gevechten 3000 doden.

Daarop besloten de Indiase autoriteiten dat er op de plaats van de verwoeste moskee nooit meer gebouwd mocht worden, maar de laatste maanden zijn fundamentalistishe hindoes weer bezig met acties om er toch een tempel te bouwen. En dat leidt weer tot woedende reacties van de islamitische bevolkingsgroep.

De regering van de Indiase deelstaat Gujarat wil het leger vragen in te grijpen om een einde te maken aan de bloedige onlusten. Woedende hindoes zijn moordend en plunderend door enkele steden gegaan. Zeker elf en mogelijk twintig moslims kwamen bij de wraakacties om.

De hindoes wreekten een moslimaanslag op een trein met radicale hindoes. De moslims staken de trein in brand uit de stad Ayodhya, waar de hindoes een tempel willen bouwen op de plek waar in 1992 een moskee was vernield. Ten minste 58 hindoes kwamen bij de brand om.

In delen van de Indiase stad Ahmedabad is een avondklok ingesteld. Ook in andere plaatsen in de westelijke deelstaat Gujarat gelden uitgaansverboden. De autoriteiten hopen zo verdere escalatie van de gewelddadigheden te voorkomen.

De Indiase premier Vajpayee heeft een reis naar het buitenland afgezegd en opgeroepen tot kalmte.

Moskee
De beroemde 16e-eeuwse moskee in Ayodhya werd in 1992 verwoest door hindoes. Dat leidde ertoe dat moslims en hindoes elkaar in heel India te lijf gingen. In totaal vielen er bij die gevechten drieduizend doden.

Daarop besloten de Indiase autoriteiten dat er op de plaats van de verwoeste moskee nooit meer gebouwd mocht worden, maar de laatste maanden zijn fundamentalistishe hindoes weer bezig met acties om er toch een tempel te bouwen. En dat leidt weer tot woedende reacties van de islamitische bevolkingsgroep.
 

Bij geweld tussen verschillende religieuze groepen in India zijn sinds afgelopen woensdag bijna driehonderd mensen om het leven gekomen. De Indiase regering heeft het leger naar de getroffen deelstaat Gujarat gestuurd, maar de militairen zijn er nog niet ingeslaagd om het geweld in te dammen.

Hindoes en moslims bekogelen elkaar met stenen. Een aantal fabrieken is in brand gestoken. In een vuurzee kwamen vandaag zeker dertig moslims om. Het lichaam van een gelynchte politieman werd verbrand.

De hindoes wreken de moslimaanslag op een trein met radicale hindoes. Daarbij vielen woensdag 58 doden, onder wie veel vrouwen en kinderen. De hindoe-pelgrims kwamen terug uit de stad Ayodhya, waar zij een tempel willen bouwen op de plek waar in 1992 een moskee was vernield.

Uitgangsverbod
De onlusten in India zijn de ergste van de afgelopen tien jaar. In 26 steden was de afgelopen dagen sprake van ongeregeldheden en in dertig steden is een uitgaansverbod afgekondigd. In de Pakistaanse stad Karachi heeft de politie uit voorzorg extra beveiligingsmaatregelen genomen rond hindoetempels.

In de Indiase deelstaat Gujarat zijn bij nieuwe religieuze onlusten zeker 35 doden gevallen. Volgens de politie zijn ze levend verbrand bij een aanval op een afgelegen moslimdorp in de deelstaat in het westen van India. De politie kon voorkomen dat nog veertig anderen om het leven kwamen. De aanvallers probeerden politie tegen te houden.

De krant The Hindu heeft vandaag gemeld dat de vermoedelijke dader van de brandstichting in de trein in het oosten van India is gearresteerd. Het zou een leidinggevende van een militante moslimgroepering zijn. Volgens de krant was de aanslag gepland.

Sinds de onlusten woensdag begonnen zijn al een kleine driehonderd mensen om het leven gekomen. Aanleiding is een aanslag op een trein met Hindoe-pelgrims waarbij 58 mensen om het leven kwamen. De trein werd door moslim-extremisten in brand gestoken. De Indiase regering heeft het leger naar Gujarat gestuurd om de rust te herstellen.

In de Indiase deelstaat Gujarat lijkt het geweld tussen hindoes en moslims iets minder te worden. Vandaag kwamen 13 mensen om en daarmee is het dodental over de laatste vijf dagen tot bijna vijfhonderd gestegen.

Vooral moslims zijn het slachtoffer van de gevechten. Hindoes nemen wraak op moslims, nadat woensdag een trein met hindoe-passagiers in brand was gestoken. Moslims waren verbolgen over de bouw van een tempel op de plaats van de verwoeste moskee in Ayodhya. Bij de treinbrand kwamen 59 hindoes om het leven.

Die brandstichting was de aanleiding tot het religieuze geweld die dagenlang aanhield. Hoewel de rust nu terugkeert komen er vanuit Gujarat nog wel wanhopige telefoontjes van moslims die hun huis niet uit durven. Ze vragen om vooral voedsel.

Ondertussen is het ook onrustig in de dichtbevolkte deelstaat Uttar Pradesh. Twee mensen kwamen om toen moslims en hindoes met stenen naar elkaar gooien. Een moslim-verkoper werd doodgestoken.

De jongste gevechten zijn de hevigste sinds 1992 toen hindoes de moskee in Ayodhya vernielden. In de onlusten die daarop volgenden lieten 3000 mensen het leven.

Amid escalating violence and tensions in India, the Catholic Church has become the spokesman for a return to dialogue, through an appeal of the bishops gathered in Jalandhar, Punjab, for their General Assembly.
Here, Archbishop Cyril Mar Baselios, president of the Indian episcopal conference, explains the challenges the Church now faces.

Q: The assembly of the Indian bishops debated the topic "A Dialoguing Church," an especially strong message at a time of serious acts of fundamentalist violence, which also strike Christians.

Archbishop Mar Baselios: The life of our Christian communities in India has changed profoundly in recent times. We have had to face a new political and social situation. Given these difficulties, the Church must act as bearer of hope, being responsible as well for social questions.

Q: The bishops' assembly has committed itself to an informal dialogue with those Hindu groups that had been accused of fueling the campaign of hatred against Christians. However, some have criticized this step.

Archbishop Mar Baselios: There are no differences or divisions on this point, which sees us all working together. No one has the right to say that the Church must give up its ends.
The problem is not whether or not someone wants to dialogue with these groups. The real question is: Does God want the Church to undertake this task or not? Because what is at stake is the choice to take seriously the vocation and mission of the Church and to try to realize it.

Q: Those opposed to dialogue wonder what kind of dialogue could be undertaken with those who have such a closed mentality.

Archbishop Mar Baselios: It is a logic I do not accept. I wish to respond that they do not know the real meaning of dialogue, because from this point of view, the object of dialogue is to change others.
I cannot say: I will talk only to those I like or who think the way I do. What would be the purpose of this? Dialogue, at least in the first instance, is not even the way to reach an agreement or resolve a problem. Dialogue means to understand one another and to leave one's own prejudices behind.

Q: You mean there is no dialogue when prejudices remain?

Archbishop Mar Baselios: It is the first condition. We cannot allow ourselves to be led by the idea that anything that comes from the other is evil. To dialogue with Hindu groups means to try to understand their real position. And, at the same time, to make them understand who we are, and what our vision of reality is. Precisely because of this we insist on the need to be absolutely clear.

Q: How can the Christian community educate for dialogue?

Archbishop Mar Baselios: I think that we Christians must also grow in this respect. It is a question of mentality. Perhaps some of us have found Christianity in a partial way. We have still not understood all together what it means to accept the logic of the redemption.
I am well aware that some of us have had a bad experience with those with whom we are called upon to dialogue. But even in a situation of adversity, we cannot go backward; it would be against the spirit of the Gospel. Precisely in these difficult times we are called to witness the authenticity of our positions.

Q: Is it a challenge for the Indian Church?

Archbishop Mar Baselios: I don't know if it will be a difficult task. It is certainly a decisive step for our Church today.

Zwart-wit voorstellingen doorbreken

Conflicten zijn in vele gevallen het gevolg van dualistische levensbeschouwingen die radicaal goed van kwaad scheiden, hier 'de geredden', daar 'de verdoemden' plaatsen en vervolgens de wereld inrichten naar deze zwart-wit categorieën. Van meet af aan heeft het christendom zich tegen dit (historisch) dualisme (manicheïsme) verzet. Het uitgangspunt dat - in tegenstelling tot het dualisme - in de christelijke traditie telkens weer verdedigd werd, is dat de scheidingslijn tussen goed en kwaad niet loopt tussen de kinderen van het licht en van de duisternis, maar het hart van elke mens doorkruist en van èlke religie en samenleving in haar geheel.
Het kwaad, evenals het goede, is als mogelijkheid en als werkelijkheid met een ieders bestaan en iedere religie verbonden. Dit maakt dat iedereen verlossing nodig heeft. In de katholieke traditie staat nadrukkelijk de idee voorop dat iedere mens ook de weg tot deze verlossing kan vinden. Dit is een positieve visie, met conflictoplossend potentieel, die wortelt in een gelovige kijk op de schepping. De mens is geschapen als beeld van God en het kwaad is daar secundair aan. Het kwaad is reëel, maar heeft de menselijke natuur en gemeenschap niet dermate overrompelend of gecorrumpeerd dat verandering, bekering en verzoening voor altijd onmogelijk zouden zijn.
Dit anti-dualistisch principe laat christenen en christelijke kerken toe om zich in conflicten 'meerzijdig partijdig' (Nagy) op te stellen, en om conflicterende partijen een andere, niet-demoniserende perceptie van elkaar aan te reiken. Een individu of een gemeenschap is immers altijd anders en méér dan zijn slechtste daden of zijn meest gruwelijke verleden.

Zelfkritiek als radicale omgang met kwaad

In die context stelt zich de dringende opdracht van religies om echt te pogen te begrijpen waarom en hoe de andere godsdienst(en) tot zo’n negatieve perceptie van de eigen religie komt. Naar de eigen godsdienst leren kijken met de ogen van een andersgelovige, hoe moeilijk, hoe pijnlijk ook is een belangrijke stap in de richting van vrede en verzoening. Het kan niet zijn dat ‘de’ andersgelovigen (voor zover die al bestaan) zich helemaal vergissen in hun interpretatie van mijn eigen religie en dat hun oordeel helemaal uit vooroordelen zou bestaan. Deze houding van zelfkritiek geldt zeker voor de gelovige mens. Een goed begrepen religiositeit vraagt naar de meest radicale omgang met het kwaad, namelijk door het kwaad in zichzelf onder ogen te zien. Dit is helemaal geen gemakkelijke opdracht, maar wel de beste garantie tegen elke toekomstige, gewelddadige ontaarding van mens en gemeenschap. Hier valt een merkwaardige paradox op. Zij die zich het minst herkennen in het aangerichte geweld, lopen het grootste risico om het te imiteren. Ze vergeten dat het bloed van alle mensen even rood is. Zij die zich ten volle durven confronteren met het kwaad in het eigen verhaal, leggen een betere basis om de logica van het geweld niet te herhalen. Durven gelovigen het aan ook voor de eigen spiegel te gaan staan, en naast de terechte en noodzakelijke morele verontwaardiging voor zoveel onschuldige slachtoffers in de eigen geloofskring, ook even de hand in eigen boezem te steken? Zoniet, dan dreigt de ‘oneindige rechtvaardigheid’ (endless justice) uiteindelijk uit te draaien in een vorm van ‘eindeloze wraak’ en een neerwaartse spiraal van geweld en tegengeweld waarin beide partijen blind worden voor het gewelddadig potentieel in hun eigen verhaal.

Centrale plaats van de Persoon, niet van een Idee of een systeem

In de joodse en christelijke traditie staat niet zozeer een systeem of een ethiek centraal, maar de menselijke persoon. Aan elke persoon wordt een intrinsieke en unieke waarde toegekend, die nooit helemaal kan afgeleid of vastgelegd worden aan de hand van bepaalde biologische, psychologische of sociologische karakteristieken (zoals ras, intelligentie of afkomst), maar die deze kenmerken radicaal transcendeert. De mens is het beeld van een God die zelf zonder beeld is, of nog: in het diepste van zijn wezen ligt een ongrijpbare 'andersheid'.
De boodschap van Jezus verlegt daarbij nog de grens: die mens is onvoorwaardelijk aanvaard en bemind, zoals hij is. Dit leidt echter niet tot een permissieve opstelling. Wel tot vrijere mensen, die voor hun identiteit niet langer afhankelijk zijn van de waardering door het systeem of de macht. Hierdoor durven gelovige mensen vrijmoediger spreken tegen het geweld van het systeem. Hen wordt de kracht gegeven om te weerstaan aan corrupte regimes, en om in conflicten de moed op te brengen om van bystanders rescuers te worden. Terwijl het geweld meestal gedragen wordt door het abstracte concept 'Idee', zal een authentieke religie steeds de concrete 'relatie' op het voorplan plaatsen: relaties veraf en dichtbij, met bekenden en onbekenden, met vriend en vijand, met verleden en toekomst, met zichzelf, de ander, de gemeenschap, de natuur en de ongrijpbare God. In die zin zijn lokale initiatieven ter bevordering van de dialoog tussen religies bijzonder te waarderen.
Op dit punt kunnen we de betekenis toelichten van de zogenaamde 'field diplomats', diplomaten die in conflicten op het terrein optreden, en die niet zozeer ageren vanuit abstracte principes of universele bedoelingen, maar heel concreet in het veld gaan staan, bij individuele daders en slachtoffers van conflicten, oorlogen en genocides, om daar in de concrete realiteit van elke dag de kleine goedheid te beoefenen. Net zoals de figuur van Jezus, die niet opriep tot heroïsche deugden in dienst van een abstracte idee van dé Mens.
Jezus was bescheiden en realistisch in zijn streven naar het goede. Jezus heeft niet eens alle zieken genezen, alle zonden vergeven, alle doden opgewekt. Hij wendde zich met geduld in de dagelijkse deugdelijkheid tot geesteszieken, tot tollenaars en zondaars, tot kinderen, weduwen en wezen die hij op zijn weg ontmoette. Hij richtte zich tot diegene die volgens de ethische zeloten, de 'witgekalkte graven' van zijn tijd, uit de boot gevallen waren. Voor sommige religieuze systemen zijn mensen ondergeschikt aan ideeën en ideologieën. Voor authentieke religiositeit is het systeem en de wet steeds ondergeschikt aan concrete mensen.
Ook dit lijkt de inzet te zijn van de field diplomats. Zij leggen zich praktisch en professioneel toe op concrete mensen in gebroken situaties en ontwikkelen een grote aandacht voor de diepere lagen van conflicten: de psychologische en intergenerationele wonden, de mentale muren en de spirituele kwetsuren, met name het gekwetst-zijn van mensen in hun geloof in de medemens, in de gemeenschap of God. Ze pogen wanhoop om te zetten in hoop, wantrouwen in vertrouwen, haat in liefde.
Het vergt vaak een bovenmenselijke energie om temidden van de gebrokenheid te blijven zoeken naar het goede. Daarom hebben field diplomats nood aan spiritualiteit, dit wil zeggen een leven vanuit en een aangeraakt zijn door een diepere bron. Spiritualiteit impliceert de bereidheid om zijn bestaan telkens opnieuw in haar complexiteit te toetsen aan de dieptedimensie die men op één of andere manier in zijn bestaan heeft ervaren en ontmoet.

"Het ondescheid tussen goed en kwaad loopt dus niet tussen de religies bijvoorbeeld tussen hindoeïsme en islam, of tussen jodendom en christendom. Elke religie heeft goede en kwade potentialiteiten, afhankelijk van de interpretaties die erin heersen."

Vergeving als radicaalste omgang met het kwaad

'Vergeving in de politiek' (Shriver) is een thema dat in de nationale en internationale politiek sterk aan belang aan het winnen is. Men mag niet te snel spreken over vergeving en verzoening. Er is een tijd voor alles. Er is een tijd om te rouwen, om te herinneren en om de daders voor de rechtbank te brengen. Vergeving en verzoening hebben tijd nodig, soms veel tijd. Kerken, synagogen, moskeeën en tempels kunnen daarbij een belangrijke rol spelen (tenminste wanneer ze zichzelf niet exclusief definiëren vanuit de verbondenheid met de eigen natie of een andere particulariteit). Ze kunnen door hun omgang met elkaar vertrouwwekkende voorbeelden stellen binnen plaatselijke gemeenschappen die er zelf vaak niet in slagen om een dergelijke stap naar de andere partner te zetten. Religies beschikken hiervoor bovendien over een eeuwenoude expertise en een rijke traditie van verhalen, liederen, gebeden, symbolen en rituelen. Ze kunnen zowel ageren op het publieke forum, als discreet achter de schermen.

Zolang individuen of gemeenschappen geen vergeving kunnen schenken, staan ze toe dat boosdoeners op een of andere manier macht blijven uitoefenen. Vergeven is zich bevrijden van de macht van de boosdoeners. Dit veronderstelt echter dat mensen en systemen niet alleen getekend zijn door het kwaad, maar steeds ook, ondanks de geslotenheid, getekend blijven door een gevoeligheid voor het goede, waarop ze aanspreekbaar zijn. Deze visie op mens en cultuur contrasteert met de visie van politieke realisten die niet geloven in radicale bekering of stapsgewijze verandering. Religies kunnen dat nieuwe perspectief binnen een gemeenschap binnenbrengen of versterken. Vergeving is vanuit religieus perspectief echter ook geen automatisme. Het kan pas werken na bekering, wanneer de boosdoener(s) de geslotenheid heeft opgegeven en via bekering, schuldbekentenis, straf en schadeloosstelling opnieuw heeft aangeknoopt bij het goede.
Wanneer er kwaad gesticht is, en de geweldenaar geen afstand neemt van het aangerichte kwaad, doch zich blijft wikkelen in zelfrechtvaardiging en allerhande pseudo-religieuze legitimaties, dan kan er nooit geen sprake zijn van vergeving. Vergeving veronderstelt eerst en vooral erkenning van kwaad en schuld. Daarom behoort rechtspraak intrinsiek tot het proces van de vergeving. Het opsporen en voor de rechtbank brengen van misdadigers is daarom vanuit christelijk perspectief volstrekt legitiem en zelfs noodzakelijk (zie verder).
Als beide conflicterende partijen in het kwaad betrokken zijn, geldt de noodzaak tot bekering voor beide partijen. De veelvuldig gestelde vraag wie zich 'eerst' moet bekeren is daarbij echter vaak een vraag die de vergeving blokkeert omdat conflicten een systemische, eerder dan een monocausale structuur hebben.
Religies kunnen vertrouwenwekkende voorbeelden stellen om conflicterende partijen aan te moedigen om als eerste de stap te zetten. Al moeten ze daarbij op hun hoede zijn geen 'goedkope genade' te verkondigen. Bekering moet steeds gepaard gaan met een correctie naar de toekomst toe, en dat geldt niet in het minst voor de kerken zelf.

Eschatologisch voorbehoud

Geweldbeoefenaars denken dat met het uitroeien van het kwaad automatisch het goede bewerkt wordt. Het bestrijden van ‘terrorisme’ zou vrede bewerkstellingen, bijvoorbeeld. Vele mensen hopen impliciet dat als Bin Laden nog zou kunnen gevat worden, ‘death or alive’, de wereld opnieuw bevrijd is van het kwaad. Dat is echter helemaal niet het geval. En zelfs wanneer het kwaad zou vernietigd kunnen worden, is bovendien alles nog te doen, want het goede vraagt mede-schepping, creativiteit, openheid. Vrede is meer dan afwezigheid van oorlog. Dat is de asymmetrie van het goede tegenover het kwade. Religies zullen voortdurend wijzen op de niet-proportionaliteit van de belofte tegenover de vervulling en elke binnenwereldse utopie onder kritiek plaatsen.
Men mag nooit een feitelijke toestand bevriezen en zeggen: 'Dit is nu het Rijk Gods op aarde!' Dit principe van het eschatologisch voorbehoud werd historisch echter vaak gebruikt als alibi voor ethische lauwheid, die door haar passieve berusting op haar beurt een vorm van medeplichtigheid aan het kwaad meebracht. Toch is het belangrijk dat religies de belofte voor ogen houden en niet zozeer op de onmiddellijke vervulling uit zijn. Religies representeren steeds ook een utopie en leveren een kritiek op elk systeem dat zich deze utopie wil toe-eigenen. Ze doen een levendig beroep op de morele imaginatie en kunnen onvermoede krachten vrijmaken om de samenleving vanuit een toekomstbeeld te herscheppen. De christelijke boodschap leert dat het kwaad reëel is, maar het uiteindelijk toch niet zal halen.

De centrale plaats van de vreemdeling

Enkel een religie die open blijft, die gericht blijft op het andere, die raakbaar blijft voor het vreemde in de ander en in zichzelf, zal aan de gewelddadigheid kunnen ontsnappen. In alle religieuze tradities is aandacht voor de vreemdeling. In die openheid voor datgene wat het particuliere standpunt telkens opnieuw in vraag komt stellen, kan zelfs een criterium gevonden worden om religies vandaag op hun vredeskwaliteit te toetsen. Het christelijk verhaal is daarbij niet ethisch omdat het christelijk is, maar omdat en voor zoverre het ook de raakbaarheid voor het vreemde centraal plaatst, en daardoor in staat stelt de menselijkheid te erkennen, ook en in de eerste plaats van hen die niet aan het eigen verhaal participeren. Anders geformuleerd: een verhaal, hoe mooi het ook is, wordt maar ethisch voor zover het toelaat stem te geven aan de slachtoffers, aan hen die gemarginaliseerd, misprezen of vervolgd worden, ook door het eigen verhaal zelf.
De grote geweldplegingen en genocides uit de recente geschiedenis waren juist het gevolg van politieke systemen die elk transcendent referentiepunt verwierpen, en zichzelf opwierpen tot enig criterium bij de beoordeling van hun politiek. Een authentieke religie draait niet rond zichzelf, ook niet rond de eigen traditie of gemeenschap, maar oriënteert zich juist naar een punt dat buiten zichzelf gelegen is, en dat door die religie nooit kan gecaptiveerd of gemanipuleerd worden, maar zich als volstrekt anders aandient.
Het mysterie van het christocentrisme verlangt deze openheid van christenen. Christenen worden aangezet om zichzelf te decentreren, te ontsluiten uit hun eigen identiteit en verhaal, om Christus in de vreemdeling te herkennen en ontmoeten. Interreligieuze dialoog is de kans bij uitstek om de vreemde in andere religieuze tradities te ontmoeten. De bedoeling van de interreligieuze dialoog is niet om de andere tot mijn eigen waarheid te overhalen, maar om op een authentiekere wijze in mijn eigen religieuze traditie geworteld te worden en om een trans- of beter internarratief perspectief op de werkelijkheid te ontwikkelen. Want ook in andere religieuze tradities bestaat dit principe van de decentrering. Deze visie daagt elk ‘gebruik’ van de religie vanuit een ‘God met ons’-opvatting uit.

Geen wraak maar gerechtigheid

Christelijke vredesethiek is niet iets voor 'brave schaapjes'. Vaak wordt religie te sterk met 'zachte waarden' geassocieerd. Religie heeft ook een harde, ethische kant. Soms zal immers de conclusie zijn dat mensen of systemen door hun gewelddadigheid een gevaar betekenen voor het ethisch gehalte van een samenleving. Soms zal zelfs geweld noodzakelijk zijn om zich tegen het geweld van anderen te beveiligen. Dit geweld is echter iets anders dan niet-proportionele, blinde geweld. Het gaat hier om een 'met angst en beven' gebruiken van zo weinig mogelijk geweld om groter kwaad te voorkomen, in combinatie met een nooit loslaten van gesloten en dus gekwetste mensen en systemen. Dan komt de meer praktische vraag hoe men fanatici moet aanpakken. In ieder geval niet door ons op onze beurt fanatiek op te stellen en terreur te zaaien. Hoeveel mensenlevens is de Amerikanen de kans om Bin Laden te vangen wel waard. Eén? Tien? Honderd? Duizend? Zesduizend? Of zelfs nog meer? Gewelduitoefening kan legitiem zijn, zolang er een proportionaliteit is tussen het nagestreefde doel en de gebruikte middelen en het kwaad dat die op hun beurt teweeg brengen. Deze oefening van wikken en wegen moet telkens opnieuw gemaakt worden. En steeds in combinatie met een vorm van kritische empathie met de vijanden, door tegelijk voortdurend ook te speuren naar ruimtes of vrijplaatsen ('espaces de liberté') waar zij ondanks hun geslotenheid nog aanspreekbaar zijn voor niet- of minder gewelddadige oplossingen. In die zin betekent bijvoorbeeld het respecteren van de ramadan en het tijdelijk opschorten van de oorlog een kans om opnieuw de dialoog aan te gaan met de moslimwereld.
Alleen vanuit een dergelijke houding zal de religieuze passie niet afkoelen tot morele lauwheid, en ook niet oververhit raken in nieuwe vormen van religieus gemotiveerd terrorisme, maar zich ontwikkelen in de richting van een gezonde en volgehouden vurigheid voor gerechtigheid, vrede en verzoening.

D. Pollefeyt

Leent godsdienst zich voor vrede of voor oorlog?

Wij willen in dit deel van onze brief laten zien hoe wij door onze geloofsovertuiging gesteund en gericht worden in ons streven naar gerechtigheid, veiligheid en vrede. Dat het geloof bij ons vredesstreven een rol speelt, maakt van ons daarom nog geen grotere vredebrengers. We moeten ons zelfs realiseren dat mensen op grond van de geschiedenis gerede twijfel hebben over godsdienstige overtuigingen als vredesfactor. We hoeven daarbij maar te kijken naar de actualiteit in ex-Joegoslavië, Noord-Ierland, Soedan, Algerije, het Midden-Oosten alsmede India en Pakistan.
Wij kunnen er niet vanzelfsprekend van uitgaan dat godsdienstige overtuiging - ook die van onszelf - zich wel leent voor vrede, maar niet voor oorlog. De bijbelse geschiedenis illustreert dat al. We kennen ook uit de latere geschiedenis 'godsdienstoorlogen', ook binnen het christendom, waarbij de verschillen in religieuze overtuiging oorzaak of aanleiding waren de wapens op te nemen. Ook al kunnen we achteraf zeggen, dat de 'godsdienstige' drijfveer daarin niet los gezien kan worden van de economische en de politieke, dan blijft toch staan dat de religie daarin eerder een aanjager dan een rem in de vijandelijkheden is geweest.
Er zit veel gewelddadigheid, niet in het wezen, maar wel in het feitelijk functioneren van de godsdienst. Bij vijandelijkheden tussen etnische groeperingen en staten is godsdienst vaak een deel van het probleem. Dat geldt zelfs als de etnische groeperingen of staten die tegen elkaar vechten, dezelfde godsdienst aanhangen, zoals in de Europese middeleeuwen en in Rwanda het geval is geweest. Het geldt des temeer als de strijdende partijen verschillende godsdiensten of varianten binnen eenzelfde godsdienst vertegenwoordigen.

Bron van conflict
Hoe komt het dat godsdienst niet alleen bij vrede maar ook bij conflict en oorlog betrokken raakt of daar zelfs bron van is? We stellen ons in Nederland die vraag met enige verbazing omdat we ons in het geseculariseerde klimaat van onze eigen samenleving, waarin godsdienst veelal privé-zaak is geworden, geen gewelddadig conflict over godsdienstverschillen meer kunnen voorstellen.
We komen misschien al iets van een antwoord op het spoor als we ons realiseren, dat de reductie van de godsdienst tot privé-zaak in belangrijke mate is ingegeven door angst voor religieuze conflicten. Men wil het openbare leven vrijwaren van de conflicten en gewelddadigheden waartoe het verschil van godsdienst en levensbeschouwing in het verleden, ook in West-Europa, aanleiding heeft gegeven. Daar is zelfs iets van koudwatervrees voor het conflictueuze van godsdienst en levensbeschouwing bij burgers en overheid van overgebleven. En dientengevolge een neiging zich van het religieus levensbeschouwelijke volledig te onthouden.
Religieuze visies op mens en maatschappij raken in diskrediet als ze verbonden worden met maatschappelijk-politieke machtsaanspraken die, als ze op weerstand stuiten, zelfs met geweld worden doorgezet.
Een dergelijke verbinding van religie met geweld zien we in onze tijd in de beide gedaanten van nationalisme en fundamentalisme. In beide gevallen wordt de religie gebruikt om de eigen identiteit te legitimeren en te handhaven en om anderen en andersdenkenden uit te sluiten. Het nationalisme zet zich af tegen mensen van andere nationaliteiten. Het fundamentalisme reageert tegen 'vreemde overheersing' van moderne opvattingen en culturele veranderingen, met een beroep op de absolute geldigheid en onveranderlijkheid van de eigen godsdienstige traditie. Fundamentalisme kan onderdeel zijn van een dekolonisatie-proces. Nationalisme en fundamentalisme gaan soms hand in hand.
Godsdienstige waarheid en belijdenis mogen niet worden opgelegd, en zeker niet met dwang en gewelddadigheid. Godsdienstige waarheid kan alleen in vrijheid worden aanvaard en beleden. Niemand mag ertoe gedwongen of in gehinderd worden, zoals het Tweede Vaticaans Concilie in zijn verklaring over de godsdienstvrijheid Dignitatis humanae met klem heeft onderstreept. De hoogste instantie in onze kerk was zich ervan bewust dat ze hiermee niet alleen voor anderen, maar ook voor zichzelf een getuigenis aflegde van het wezenlijk geweldloze karakter van de godsdienstige waarheid.

Rechtvaardiging voor geweld
Dat de godsdienst zelf niet te vuur en te zwaard verdedigd en verbreid mag worden betekent niet dat vanuit godsdienstig standpunt nooit een rechtvaardiging te geven zou zijn voor het gebruik van geweld om mensen en hun rechten te verdedigen. De kerkelijke traditie erkent het recht op zelfverdediging en urgeert de plicht tot verdediging van de weerlozen en de kwetsbaren. Geweld moet daarbij zoveel mogelijk worden vermeden en beperkt maar wordt als uiterste middel, als onderhandeling en overreding hebben gefaald, niet uitgesloten. We hebben dan te maken met conflicten om niet-religieuze redenen.
Wanneer dergelijke conflicten uitbreken tussen religieus verschillende groepen, krijgen ze toch al gauw een religieuze lading omdat godsdienst nu eenmaal een duidelijk symbool is van de verschillen tussen de strijdende partijen. Het godsdienstige verschil wordt onderdeel van het geschil. De religie kan dan ook mede tot inzet van de oorlog worden. Strijdende partijen richten hun geweld op religieuze symbolen van de tegenpartij. Wie religieuze symbolen van de tegenstander vernietigt, treft hem in zijn hart. Religieuze symbolen zijn heilig. Aantasting ervan is zeer vernederend. In ex-Joegoslavië zien we dat moskeeën en kerken werden vernield. Dat is een krachtige symbolische daad van overwinning, vernedering en verachting. Op die manier gaat religieuze haat in de oorlog steeds meer domineren. De oorlog wordt steeds meer een religieus conflict. En religie lijkt dan zelf wel oorlog.
Religie kan in geweld en oorlog verstrikt raken, wanneer etnische, economische en politieke conflicten gepaard gaan met religieuze verschillen. Door het religieuze worden alle beweegredenen, krachten en gedragingen - positieve zowel als negatieve - geïntensiveerd. Misschien moeten we zelfs zeggen dat het positieve en het negatieve pas binnen het religieuze hun toppunt bereiken. De vrede wordt erdoor verdiept, zoals de oorlog erdoor verhevigd wordt.

Dialoog tussen de godsdiensten
Om de kracht tot vrede van de religies te ontplooien en te voorkomen dat ze ontsporen als aanjagers van geweld, is een dialoog tussen de religies, in het bijzonder de religies die in conflicten betrokken zijn, dringend noodzakelijk. "Geen wereldvrede zonder godsdienstvrede; geen godsdienstvrede zonder godsdienstdialoog."
Meer dan ooit in de geschiedenis van de mensheid hebben religies een morele verplichting tot dialoog. Door inzicht in elkaars opvattingen en motieven worden misverstanden en vertekeningen over en weer voorkomen. De verplichting tot dialoog geldt vooral de geestelijke leiders van de religies. Zij moeten voor de ogen van hun gelovigen contact leggen met elkaar, vooroordelen en vijandbeelden bestrijden en taboes in de omgang met anders-gelovigen bestrijden, en samen bidden. De massamedia kunnen daar brede bekendheid aan geven.
De verplichting tot dialoog geldt ook voor opiniemakers zoals politici, journalisten en onderwijsmensen. Zij geldt tenslotte voor alle gelovigen. In de westerse wereld wonen miljoenen migranten met een islamitische, hindoeïstische of boeddhistische religie. Zij kampen met integratie- en acceptatieproblemen. De godsdienstige onverschilligheid die zij als allochtonen ondervinden bij veel autochtonen ervaren zij als een miskenning van een voor hen wezenlijke levensdimensie. Godsdienstdialoog kan een belangrijke bijdrage leveren aan het bewaren van de burgervrede in een Europa waar het racisme toeneemt.

Drie doelstellingen
De inter-religieuze dialoog kan drie doelstellingen dienen:
1. In de eerste plaats moet zij erop gericht zijn, reeds uitgebroken etnische oorlogen te ontdoen van hun religieuze geladenheid. Christenen in voormalig Joegoslavië moeten zich keren tegen elke poging om religieuze gevoelens in dienst te stellen van agressief nationalisme. Religies moeten de etnische oorlogen waarin ze zijn meegesleept ondubbelzinnig afwijzen. Zij moeten duidelijk maken dat oorlogen niet 'heilig' zijn en niet in naam van de religie mogen worden gevoerd.
2. In de tweede plaats zou een vrucht van de dialoog kunnen zijn, dat de geloofsgemeenschappen met elkaar openlijk verantwoordelijkheid nemen voor hun betrokkenheid bij oorlogen door een schuldbelijdenis. Een dergelijke schuldbelijdenis hebben wij afgelegd in de verklaring Levend uit één en dezelfde wortel bij gelegenheid van 50 jaar bevrijding, voor het katholieke aandeel in anti-judaïsme en jodenvervolging.
"Zeker is dat ook kerkelijke instanties fouten hebben gemaakt. Een traditie van theologisch en kerkelijk anti-judaïsme heeft bijgedragen tot het ontstaan van een klimaat waarin de sjoa kon plaatsvinden. Een zogenaamde 'katechese van de verguizing' leerde dat het jodendom na de dood van Christus als volk verworpen zou zijn. Mede door zulke tradities stonden ook in ons land katholieken soms gereserveerd tegenover joden, soms zelfs onverschillig of afkerig. Direct na de oorlog was dit nog merkbaar bij de terugkeer van onderduikers en overlevenden uit de vernietigingskampen. Wij wijzen deze traditie van kerkelijk anti-judaïme af en betreuren de afschuwelijke gevolgen ervan. Met onze paus en met andere bisschoppenconferenties veroordelen wij elke vorm van antisemitisme als een zonde tegenover God en mens."
3. In de derde plaats kunnen de religies in onderling overleg het vredesstreven, dat in hun tradities diep verankerd is, uitwerken tot praktische vredesdoelstellingen in confrontatie met eigentijdse conflicten en tegenstellingen. De voorbeelden en verhalen van gastvrijheid voor vreemdelingen en vluchtelingen, die in deze tradities worden doorgegeven, krijgen bijzonder reliëf door het zware beroep dat tegenwoordig wordt gedaan om die verhalen een eigentijds vervolg te geven.
"Wij kunnen niet genoeg de plicht van gastvrijheid benadrukken - een plicht van menselijke solidariteit en christelijke liefde -, die rust zowel op de gezinnen als op de culturele instellingen van de landen, die vreemdelingen ontvangen."
De overheid heeft in deze een eigen taak. Zij kan deze echter niet vervullen zonder een maatschappelijk draagvlak van gastvrijheid.

LONDEN -- Mahatma Gandhi, de apostel van de geweldloosheid en de leider van India's overwegend vreedzame onafhankelijkheidsstrijd, werd geboren in de westelijke staat Gujarat. Uitgerekend die staat werd, sinds India in 1947 onafhankelijk werd, berucht als de plaats waar het meeste geweld tussen hindoes en moslims plaatsvindt.

De afgelopen dagen zijn in Gujarat bijna vijfhonderd moslims vermoord. Dat gebeurde na de afslachting, vorige woensdag, van 58 militante hindoes. Hun trein werd in brand gestoken door een bende die uit moslims bestond.

De meeste moorden vonden plaats in Ahmadabad, de hoofdstad van Gujarat en de plaats van Gandhi's beroemde Sabarmati Ashram, zijn retraitehuis voor bezinning en gebed. Het was vandaaruit dat Gandhi in de jaren twintig van de vorige eeuw zijn doctrine proclameerde van vreedzame niet-samenwerking met de Britse koloniale heersers.

Gandhi's filosofie van vreedzaam verzet had een wereldwijde impact. Een van de mensen die er diep door beïnvloed werden, was Martin Luther King, wiens beweging van burgerlijke ongehoorzaamheid in de jaren 1960 het einde van de rassenscheiding in de Verenigde Staten teweegbracht.

Maar in Gujarat, dat geregeerd wordt door de nationalistische Bharatiya Janata Partij (BJP) en dat het ,,laboratorium'' werd van conservatief hindoe-activisme, wordt Gandhi's leer nu vaker met voeten getreden dan geëerd.

,,Als u kijkt naar de onlusten tussen hindoes en moslims in India sinds 1950 dan ziet u dat er in Gujarat meer doden vielen dan in elke andere staat'', zegt Ashutosh Varshney, historicus van het geweld tussen bevolkingsgroepen in India. ,,Ahmadabad heeft de slechtste staat van dienst van elke stad in India.''

Is Gujarat een aberratie in een overwegend tolerante maatschappij, of is het een voorsmaak van wat India te wachten staat? Met een bevolking van 1 miljard mensen, onder wie 130 miljoen moslims en 800 miljoen hindoes, leeft bij veel mensen een vage schrik voor een godsdienst-burgeroorlog.

Toen Groot-Brittannië in 1947 tot de deling van Brits India besloot, verliep de opdeling in India en Pakistan (,,thuisland van de moslims'') bijzonder bloedig. De godsdienstrellen eisten bijna een miljoen doden. Maar sinds 1950 zijn er, volgens Varshney, in heel India slechts achtduizend doden gevallen in botsingen tussen hindoes en moslims.

Ook verscheidene duizenden sikhs zijn vermoord, de meeste in de hevige rellen die volgden op de moord op eerste minister Indira Gandhi. Zij werd in 1984 vermoord door haar sikh-lijfwachten.

Ondanks die gewelddadige episodes is India's staat van dienst erg mild vergeleken met de aantallen doden in religieuze conflicten in veel kleinere landen zoals Sri Lanka, Nigeria of Indonesië. ,,Als u de balans van India vergelijkt met die van andere postkoloniale maatschappijen dan is ze redelijk indrukwekkend'', zegt Varshney. ,,En als je ze vergelijkt met wat men vreesde na het geweld van 1947, dan is ze nog opmerkelijker.''

Men kan zeggen dat India's interne spanningen na de onafhankelijkheid naar buiten geprojecteerd werden, in de rivaliteit met Pakistan waarmee het drie oorlogen uitgevochten heeft.

Maar dat belet niet dat in India moslims zich comfortabel integreerden in de seculiere democratie, dat ze hoge ambtenaren, Bollywood-regisseurs -- Bollywood is een bijnaam voor Bombay, dat de grootste filmindustrie ter wereld heeft -- en ministers werden.

,,Het grootste deel van de hindoebevolking van India gelooft diep in de seculiere grondwet van het land en ziet de diversiteit als een rijkdom'', zegt Fernando Franco, in het Indiaas Sociaal Instituut in New Delhi. ,,Het is slechts in de jongste twee decennia dat er een ernstige bedreiging van die consensus is ontstaan.''

India's reputatie voor tolerantie kreeg een zware klap toen hindoemilitanten die banden hadden met de nu regerende BJP, in 1992 in de noordelijke stad Ayodhya een moskee uit de zestiende eeuw vernielden. Meer dan drieduizend mensen werden gedood in de rellen die daarop volgden. Ook de recente dodelijke rellen draaien weer om die plaats waar militante hindoes een historische hindoetempel willen heropbouwen.

Duistere groepen als de Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS), ,,de nationale organisatie van vrijwilligers'', hebben heel wat terrein veroverd in noordelijk India met hun filosofie van hindoesuprematie. De neofascistische RSS speelt in op een in de geschiedenis gewortelde wrok tegen de lange opeenvolging van moslimdynastieën die er de schuld van zouden zijn dat de hindoeïsme nu in een staat van ,,verwijfdheid'' verkeert.

De politieke belichaming van de RSS, de Bharatiya Janata Partij, volgde in het voetspoor en behaalde landelijk zowat een kwart van de stemmen, vooral in het noorden en het westen van India. De religieuze vleugel van de RSS, de Vishwa Hindu Parishad (Wereldraad van Hindoes) spitst zijn campagnes toe op specifieke zaken, zoals de vernielde moskee in Ayodhya waar hij binnenkort de illegale bouw van een tempel wil beginnen.

Wie pessimistisch is over de toekomst van India, vindt daarvoor heel wat voedsel in de bloedige rellen van de afgelopen dagen in Gujarat. De anderen daarentegen zien tekenen dat het tij van hindoenationalisme stilaan aan het terugvloeien is.

Sinds de BJP in 1998 nationale regeringsmacht verwierf, is ze verplicht geweest de radicaal-communautaire retoriek overboord te gooien om de heterogene coalitie met seculiere bondgenoten in stand te houden.

De invloed van die bondgenoten schijnt trouwens hier en daar de BJP te kleuren. Minister van Binnenlandse Zaken L.K. Avani bijvoorbeeld, die tot de hardste vleugel van de BJP behoort, schildert de jongste tijd vaak en graag het contrast tussen het seculiere, pluralistische India en Pakistan, dat hij als een theocratie voorstelt.

Momenteel is de staat Gujarat het deel van India dat het dichtst in de buurt komt van een provinciale theocratie. Afgaand op de jongste dagen is dat niet echt een model om na te volgen.

AHMADABAD -- Nieuwe aanvallen van hindoes op moslims hebben het dodental in de Indiase staat Gujarat vannacht 544 gebracht. Dat heeft de politie bekendgemaakt.

De scholen in de westelijke deelstaat bleven vandaag dicht en moslims waren nog te bang om hun huizen te verlaten of er, als zij gevlucht zijn, terug te keren.

Een politiewoordvoerder zei dat hindoebendes vannacht moslimdorpen in de noordelijke districten Sabarkantha en Banaskantha hebben aangevallen. Ook in de steden Halad en Dantha zijn weer doden gevallen.

Trein
Hindoes in Gujarat hebben het voorzien op moslims sinds woensdag een trein met nationalistische hindoes door moslims in brand werd gestoken en 58 van de passagiers om het leven kwamen. De slachtoffers die daarna zijn gevallen waren vrijwel allemaal moslims. Gujarat wordt geregeerd door de hindoe-nationalistische Bharatiya Janata partij en de regering is ervan beschuldigd partij te kiezen voor de gewelddadige hindoes en te lang te hebben gewacht met het inschakelen van politie en leger.

Minister van Binnenlandse Zaken L.K. Advani bracht gisteren een bezoek aan Gujarat en noemde het bloedvergieten een ,,zwarte vlek'' op India.

Geweld buiten Gujarat
Gisteren sloeg het geweld voor het eerst over op gebieden buiten Gujarat. In Aligarh in de aangrenzende deelstaat Uttar Pradesh werd een moslimverkoper op straat doodgestoken en bekogelden hindoe- en moslimgroepen elkaar met stenen. De regering stuurde 2.000 paramilitairen en kondigde een uitgaansverbod af in de stad, die een geschiedenis van religieus geweld kent.

Terwijl hier en daar in Gujarat nog aanvallen op moslims plaatvonden werd in sommige wijken van de grootste stad Ahmadabad, waar het geweld zich aanvankelijk concentreerde, een uitgaansverbod opgeheven. Veel moslims durfden hun huizen echter nog niet uit te komen.

De politie van Gujarat zei 2.852 arrestaties te hebben verricht, waarvan 27 in verband met de aanslag op de trein.

Tempel
De aanleiding tot het nieuwe geweld tussen hindoes en moslims -- het ergste sinds 1993, toen in Bombay 800 doden vielen -- zijn de plannen van nationalistische hindoes om in Ayodhya in Uttar Pradesh een tempel te bouwen op de plaats waar sinds de zestiende eeuw een moskee stond. Toen hindoes de moskee in 1992 vernietigden, omdat er volgens hen lang geleden een tempel had gestaan, braken in het hele land rellen uit waarbij meer dan 2.000 mensen het leven lieten.

Werkt de maatschappij beter of slechter als er een algemeen geloof in God is?

"Beter. Op één voorwaarde: dat niet alle gelovigen lid zijn van één en dezelfde kerk. Onze samenleving wordt te veel beheerst door de ideologie van de koopmansgeest. Kopen en verkopen voeren de boventoon. Ik vind het zeer goed dat bepaalde onderdelen van de maatschappij niet beantwoorden aan de 'wetten van de markt'. Een vaag geloof in God kan een tegengewicht bieden tegen het mercantiele. Maar het religieuze wordt het best niet georganiseerd binnen één kerk, want dan krijg je sowieso misbruiken. Macht mag nooit aan godsdienst gelinkt worden. Dat zorgt voor afschuwelijke excessen. Het christendom werd in zijn beginperiode vervolgd. Vanaf de vierde eeuw na Christus werd het de staatsgodsdienst. (..) Macht verwerven op grond van angst is walgelijk. (..) Ik voel wet wat voor het model van veel Nederlandse dorpen waar zeven veschillende kerken naast elkaar bestaan. Natuurlijk moet je dat goed organiseren, al was het maar om te vermijden dat de gelovigen elkaar de keel doorsnijden.

"In samenlevingen waar de ideologie van de godsdienst overheerst, moet je natuurlijk pleiten voor de vrijzinnigheid, voor de vrije geest, de anti-godsdienstigheid, het anti-klerikalisme. Maar bij ons is alles louter op winst gericht. Het lijkt alsof elke daad afgewogen wordt tegen het geld dat ze oplevert. Daarom kan ik enkel toejuichen dat er vluchtheuvels bestaan waar niet gekocht of verkocht wordt en waar geld waardeloos is. Ooit vroeg een reporter me: "Waarom schrijf je gedichten? Ze leveren je toch niets op?" Alsof het moreel verwerpelijk is iets te doen waarvan je niet rijker wordt. Daarom vind ik het goed dat mensen zich wekelijks in een moskee, synagoge, gereformeerde of katholieke kerk bezighouden met volstrekt nutteloze, onverkoopbare dingen. Als je het leven reduceert tot wat verkoopbaar is, ga je eraan. Want het leven is per definitie onrendabel."

Niet zo maar een god
het hart van de hemel is Hij!

Wie waagt het dan nog
de aarde te tarten, zeggend:
Hier gaat het om God noch gebod.
Geef ruimte, doe recht,
bemoedig en draag
de laatsten, de minsten,
wier ziel wordt ontkend,
wier lichaam gefolterd.

Lachende beulen
hun smerige oorlog
komt eens aan het licht.
Zij weten wél wat zij doen,
zij weten maar al te goed.

Maar vrouwen, mannen, kinderen,
eens spoorloos verdwenen,
duiken op uit de zee,
staan op uit hun graf.

Hun stemmen vullen de hemel:
'Wij zullen leven,
niets kan ons stuiten,
zelfs niet de dood.
Want God heeft in ons
zijn toekomst geprent.'

God, red de aarde,
ontferm U over de wereld.

Another head hangs slowly
Child is slowly taken
And the violence caused such silence
Who are we mistaken

Alweer iemand die het hoofd laat hangen
Een kind wordt langzaam gegrepen
En het geweld dat deze stilte heeft bewerkstelligd
Onderschatten we dit niet?

But you see it's not me,
it's not my family
In your head, in your
head they are fighting
With their tanks and their bombs
And their bombs and their guns
In your head,
in your head they are cryin'
In your head
Zombie
What's in your head, in your head
Zombie

Zelfs al redeneer je: "ik ben het niet",
"het is mijn gezin niet":
In jouw hoofd, jouw
gedachten, wordt de strijd geleverd
Met tanks en bommen,
en bommen en geweren
In jouw hoofd,
jouw gedachten wordt er geweend
In jouw hoofd, jouw gedachten
Zombie (je leeft, maar leeft niet echt)
Wat gaat door je hoofd, door je gedachten?
Zombie,

Another mother's breakin'
heart is taking over
when the violence causes silence
We must be mistaken

Alweer een moeder die kapot gaat
Een hart dat wordt ingenomen
Wanneer stilte wordt bewerkstelligd met geweld
Liegen we onszelf dan niets voor?

It's the same old theme since 1916
In your head
in your head they're still fightin'
With their tanks and their bombs
And their bombs and their guns

Het is steeds het oude liedje, al sinds 1916
In jouw hoofd,
jouw gedachten vechten ze nog steeds
Met tanks en bommen,
en bommen en geweren

In your head they are dyin'
In your head, in your head
Zombie
What's in your head, in your head
Zombie

In jouw hoofd, jouw gedachten sterven ze - nog steeds
In jouw hoofd, jouw gedachten
Zombie
Wat gaat door je hoofd, door je gedachten?
Zombie

Vroeg of laat
zullen alle volkeren
een manier van leven
moeten ontdekken
om samen te leven in vrede!

Daarbij zal men haat
moeten veranderen
in creatieve naastenliefde
Ik weiger het standpunt
te aanvaarden
dat de mensheid
zo gebonden is
aan de duisternis
van racisme en oorlog
dat de brede dageraad
van vrede en naastenliefde
nooit werkelijkheid
zou kunnen worden!

"Gelovigen zeggen dat we beter het grootste deel van de menselijke geschiedenis zouden kunnen omschrijven als een zoektocht naar de harmonie, vriendschap en vrede waarvoor we geschapen lijken te zijn. De bijbel beschrijft het allemaal als een door God geregisseerde campagne om de oorspronkelijke harmonieuze toestand te hervinden opdat de leeuw zich weer naast het lam neervlijt en de mens niet langer oorlogen zal kennen omdat zwaarden zijn omgesmeed tot ploegscharen en speren tot snoeimessen. Ergens in ons diepste innerlijk lijken we te weten dat we voor iets beters zijn voorbestemd. Af en toe vangen we een glimp op van het betere waarvoor we zijn geschapen - bijvoorbeeld wanneer we samenwerken om de gevolgen van natuurrampen te bestrijden en de wereld geprikkeld raakt door een geest van medeleven en edelmoedigheid (..)"