GOD@CYBERSPACE

Virtuele geloofscommunicatie in een postmoderne wereld

Bekijk ook het persbericht bij deze in de kijker n.a.v. mediazondag 2007

Inhoud

1. Beginsituatie
2. Hermeneutische knooppunten
3. Aanknopingspunten leerplan
4. Bronnen
5. Didactisch luik
6. Achtergrondinformatie
7. Werkbladen

1. Beginsituatie

In het onderwijs van vandaag leeft een groeiende aandacht voor de nieuwe informatie -en communicatietechnologie (ict) en de toepasbaarheid en implementatie van deze technologie in de scholen. Door uitbreiding van allerhande hardware en software,waardoor men onderwijs kan aanbieden zowel met als over de nieuwe media, werkt men aan de opdracht om leerlingen de nodige ict -vaardigheden mee te geven. Momenteel is de focus van dit ict -onderwijs hoofdzakelijk gericht op het Internet aangezien de impact van het elektronische web, dat zich actueel wereldwijd verspreidt, vandaag haast niet meer te overzien is en het Internet niet meer weg te denken is uit de leefwereld van de jongeren.

Het succes van het Internet schuilt vooral in het interactieve aspect ervan: voor de eerste maal in de geschiedenis van de menselijke communicatie biedt een medium de mogelijkheid tot all-way communication, waarbij elke gebruiker zowel ontvanger als zender kan zijn op interpersoonlijk of publiek vlak, over de natuurlijke grenzen van tijd en ruimte heen. Dit in tegenstelling tot communicatie vóór de intrede van het Internet, die ofwel interpersoonlijk (one to one communication), ofwel publiekelijk onder supervisie van een controle-instantie (one to many communication) plaatsvond. Het interactieve Internet vervaagt deze klassieke tweedeling tussen interpersoonlijke en massamedia omdat iedere ontvanger tevens zender kan zijn, zowel op interpersoonlijk (one to one) als op publiek vlak (many to many), waarbij het medium geen enkel centrum meer kent. Het Internet wordt gevormd door een netwerk van netwerken, onafhankelijk van een centrale controle-instantie.

Als gevolg van deze geheel nieuwe communicatieve mogelijkheid – waarin élke ontvanger ook een potentieel zender is – weerklinken op het wereldwijde Internet miljoenen ‘Babelse tongen’ met elk een eigen verhaal, een eigen visie, een eigen levensbeschouwing. Hierdoor zou men het Internet kunnen vergelijken met oud-Romeinse fora, in de betekenis van publieke ruimten waarin een groot gedeelte van het sociale leven zich afspeelde. Naast het bedrijven van handel en het voeren van politiek werden er sociale contacten opgezocht, diverse goden vereerd, enzovoort. Goedheid, slechtheid, openheid, geslotenheid, eerlijkheid, bedrog, waarheid en leugen kleurden het sociale leven op verschillende manieren in de Romeinse fora. Dit is op het Internet niet anders, met het verschil dat via het Internet dit forum wereldwijd wordt en niet langer gebonden is aan plaats, ruimte, geslacht, ras, religie of andere persoonlijkheidskenmerken.

Precies dit ‘Babelse’ aspect van het Internet maakt duidelijk dat ook binnen het vak Rooms-katholieke godsdienst de integratie van ict noodzakelijk is. Kinderen en jongeren dienen immers voorbereid te worden op de globaliserende en pluraliserende wereld en juist op het Internet worden globalisering en pluraliteit geradicaliseerd. Immers, het Internet slaagt erin om mensen over de hele wereld simultaan verschillende – zelfs tegenstrijdige – boodschappen te laten verzenden en ontvangen. Deze democratische aard van het Internet heeft als gevolg dat in principe ‘alles’ op het Internet mogelijk is, ook op religieus en levensbeschouwelijk vlak. Het lijkt ons dan ook noodzakelijk om leerlingen kennis te geven over mogelijkheden en problemen van (religie op) het Internet.

In deze In de kijker bieden we theoretische achtergrondinformatie voor leerkrachten over religie op het Internet en stellen we tevens mogelijke werkvormen voor om rond deze thematiek in de godsdienstles aan de slag te gaan. Aspecten waarrond we ons voornamelijk concentreren zijn: het verschil tussen religie in real life en religie op het Internet, de aard van religieus materiaal op het Internet (wat voor soorten religieuze websites bestaan er?), de kerkelijke visie ten aanzien van het Internet en een meer theologische reflectie rond het fenomeen van religie op het Internet. Vanuit de hierna geformuleerde hermeneutische knooppunten, krijgt u een beeld van de kernpunten die in deze materie behandeld worden.

Bronnen:
B., Lips, The Best of… Internet in België. Dé referentie waarmee u alles te weten komt over Internet. Voor beginnelingen en vertrouwde gebruikers,Brussel, 1995, p. 21.
F., Essel; J., Michielssens & J., Vandendriessche, Internet in het godsdienstonderricht, http://www.sip.be/godsdienst/links/rubrieken/internet_in_de_godsdienstles.htm, (toegang: 15/09/05).
J., Beyaert, Multimediale geloofscommunicatie in het godsdienstonderwijs. Nieuwe ontmoetingsplaats tussen geloof, levensbeschouwing en (jongeren)cultuur?, Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Faculteit Godgeleerdheid, Leuven, 2002.

2. Hermeneutische knooppunten

3. Aanknopingspunten leerplan

Alle onderstaande citaten komen uit: ERKENDE INSTANTIE R.-K. GODSDIENST, Leerplan rooms-katholieke godsdienst voor het secundair onderwijs in Vlaanderen, Brussel: Licap, 1999.

• 1 Een veranderende samenleving - 1.1 Westerse cultuur en levensbeschouwing
  in de 2e paragraaf, die begint op p. 7 (bijlage visietekst):

Ondermeer de jeugdculturen en de invloed van de media hebben ervoor gezorgd dat ze vandaag opgroeien te midden van een veelheid van culturen en levensbeschouwingen.

• 3 Leermiddelen - 3.2 Informatie- en communicatietechnologie
  in de 4e paragraaf, die begint op p. 42:

mediageletterdheid of 'digitale geletterdheid' wordt een van de basisdoelstellingen van het onderwijs van de toekomst.

• 3 Leermiddelen - 3.2 Informatie- en communicatietechnologie
  in de 4e paragraaf, die begint op p. 42:

Handelingsstrategieën om met de nieuwe media om te gaan, het leren stellen van de juiste vragen, het beoordelen van de humaniteitswaarde van het aangebodene, het creatief verwerken ervan, enzovoort, zijn grote uitdagingen aan het onderwijs en het vak r.-k. godsdienst in het bijzonder.

• 3 Leermiddelen - 3.2 Informatie- en communicatietechnologie
  in de 7e paragraaf, die begint op p. 42:

Sterke punten van internet zijn: het multimediale en interactieve karakter, de wereldwijde bereikbaarheid en de mogelijkheid om informatie te 'informatiseren'.

• 3 Leermiddelen - 3.2 Informatie- en communicatietechnologie
  in de 8e paragraaf, die begint op p. 43:

De nieuwe media bieden een 'overkill' aan informatie.

• 1 Uitgangspunten
  in de 3e paragraaf, die begint op p. 49:

1 Zich bewust worden van en zich levensbeschouwelijk uitgedaagd weten door de pluraliteit van zinaanbod (levensbeschouwingen) in onze hedendaagse leefwereld en samenleving.

• 2 De Leerlijn - 2.3 Derde graad
  in de 8e paragraaf, die begint op p. 52:

Kerndoel 1: De eigen levensbeschouwelijke opties reflexief plaatsen en communiceren in de actuele context van pluraliteit.

• 1 Beginsituatie Tweede en Derde graad BSO - 1.2 Beginsituatie van de leerling - 1.2.2 Levenservaring
  in de 3e paragraaf, die begint op p. 128:

Het onderwijs situeert zich geleidelijk meer in de context van de multimedia.

• 1 Beginsituatie Tweede en Derde graad BSO - 1.2 Beginsituatie van de leerling - 1.2.2 Levenservaring
  in de 3e paragraaf, die begint op p. 128:

Vandaar dat de audio-visuele media (nu het onderwijs zich meer situeert in de context van de multimedia) niet zozeer middelen zijn ter illustratie, maar wel documenten ter analysering.

• 1 Wat is mens-waardig samenleven? (Ethiek) - Wenken
  in de 1e paragraaf, die begint op p. 12 (Bijlage wenken):

  De schoolcultuur, de jeugdcultuur en de mediacultuur kritisch bevragen op de kwaliteit van de communicatie (taboe, diepgang en openheid).

4. Bronnen

a. Boeken

• Brasher, B.E., Give Me That Online Religion, San Francisco, 2004.
• Beckerlegge, G., From Sacred Text to Internet. Religion Today. Tradition, Modernity and Change Series, Aldershot, 2002.
• Dawson, L.L. & Cowan, D.E. (ed.), Religion Online. Finding Faith on the Internet, New York, 2004.
• De Mul, J., Filosofie in cyberspace. Reflecties op de informatie-en communicatietheologie, Kampen, 2002.
• De Mul, J.,  Cyberspace Odyssee, Kampen, 2003.
• Hammerman, J., Thelordismysheperd.com. Seeking God in Cyberspace, Florida, 2000.
• Lombaerts, H., & Roebben, B. (ed.), Gods Website. Mediacultuur en godsdienstige vorming, Leuven, 1998.
• Zaleski, J., The Soul in Cyberspace, San Francisco, 1997.

b. Verhandelingen

• Beyaert, J.,Multimediale geloofscommunicatie in het godsdienstonderwijs. Nieuwe ontmoetingsplaats tussen geloof, levensbeschouwing en (jongeren)cultuur?, Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Faculteit Godgeleerdheid, Leuven, 2002.
• Mathei I.,Ethiek en communicatie via het Internet. Onderzoek naar online communicatie en interactie. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Faculteit Sociologische Wetenschappen, Leuven, 2002. 

c. Artikels

• Casey, C., Virtual Ritual, Real Faith. The Revirtualisation of Religious Ritual in Cyberspace. Onuitgegeven paper colloquium Heidelberg, 2004.
  Clark, L.S.; Hoover S.M., Faith Online,Washington, 2004, http://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_Faith_Online_2004.pdf.
• Dawson, L., Doing Religion in Cyberspace. The Promise and The Perils, Waterloo, 2001, http://www.arts.uwaterloo.ca/SOC/relcybercsssr.html.
• Essel, F.; Michielssens, J., Vandendriessche J.,Internet in het godsdienstonderricht, http://www.sip.be/godsdienst/links/rubrieken/internet_in_de_godsdienstles.htm.
• Larsen, E., CyberFaith. How Americans Pursue Religion Online,Washington, 2001, http://www.pewinternet.org/pdfs/PIP_CyberFaith_Report.pdf.
• Larsson, G.,The Death of a Virtual Muslim Discussion Group. Issues and Methods in Analysing Religion on the Net. Onuitgegeven paper colloquium Heildelberg, 2004.
• N., Tientallen bekeringen via Internet,in Het Nederlands Dagblad, (13/01/04), http://www.nd.nl/newsite/artikel.asp?id=27115.
• Pauselijke raad voor de Media, De Kerk en Internet,
  http://www.katholieknederland.nl/documents/kerkdoc2/De%20Kerk%20en%20internet.doc.

5. Didactisch luik: impulsen en didactische suggesties

Impuls 1: Religieuze beleving in real life en op het Internet

Met deze eerste impuls contrasteren we religie zoals ze traditioneel beleefd wordt met het nieuwe fenomeen van religie op het Internet. Meer concreet gaan we in op het verschil tussen rituelen in real life en rituelen online.
Het materiaal dat hier aangereikt wordt (tekst en internetlinks) is materiaal dat in de klas aangeboden kan worden aan de leerlingen. De achtergrondinformatie biedt informatie om het materiaal zelf te bestuderen en te interpreteren.

Stap 1. Lees met de leerlingen de tekst “Ritueel ter ere van Kali” in real life. Bespreek de tekst aan de hand van bijvoorbeeld volgende vragen:

• Waarover gaat de tekst?
• Wat maakt precies dat er sprake is van een religieus ritueel?
• Ken je zelf nog voorbeelden van andere religieuze rituelen?

a. “Ritueel ter ere van Kali”

Stap  2. Klasgesprek:

• Kan zulk ritueel ook op het Internet uitgevoerd worden? Waarom wel/ niet?
• Hoe zou zo’n ritueel op het Internet vorm kunnen krijgen?
• Welke verschillen zouden er zijn?
• Is er een verschil tussen naar de eucharistie 'kijken' op televisie en deelnemen aan een echte eucharistie?
  
• Is het mogelijk om te biechten op het internet of kan dat niet omdat er geen feitelijke ontmoeting is met een priester?
• Is religieus zijn mogelijk zonder gemeenschap en kan het internet ook een manier zijn om in een gemeenschap te treden of is dat niet voldoende?
• Ontdek je nadelen/ voordelen van een ritueel op het Internet?

b. Religieuze beleving online

Stap 3. Surf naar de verschillende tempels en/of kathedralen op het Internet. Analyseer verschilpunten tussen religie in real life en religie op het Internet. Maak hiertoe een vergelijking tussen traditionele religieuze beleving zoals beschreven in de tekst van Brasher (ritueel ter ere van Kali) en online rituelen zoals je vind op volgende websites: 

Tempel:

Om Sakthi Spiritual Movement: http://www.omsakthi.org/
Prarthana: Online Hindu Temple Service: http://www.prarthana.com/
Hindutemple, Online Puja: http://www.dfwhindutemple.org/online_puja.htm
Via de zoekrobot google (http://www.google.be) vindt u meerdere zoekresultaten op bijvoorbeeld het trefwoord: “virtual hindu temple”.

Kathedraal:

Zie http://www.rorate.com/rorate/scripts/kathedraal.php

Bij achtergrondinformatie impuls 1 vindt u meer inhoudelijke informatie rond dit lesmateriaal.

Impuls 2: Soorten religieuze websites

Reeds in de inleiding werd vermeld dat de eigen aard van het Internet, waarbij elke ontvanger tevens een potentieel zender is ongeacht zijn (religieuze) background, impliceert dat op het Internet in principe “alles mogelijk is”. Met deze tweede impuls trachten we de veelheid en verscheidenheid aan soorten religieuze sites in kaart te brengen. Als alles op het Internet mogelijk is, wat kunnen we ons dan voorstellen van religie op het Internet? Welke soorten religieuze websites vinden we op het Internet? Hoe verhoudt religie op het Internet zich ten opzichte van religie in real life?

We bieden een overzicht van de typische soorten religieuze sites die op het Internet voorkomen, gebaseerd op categorieën onderscheiden door G. Beckerlegge in zijn werk From Sacred Text to the Internet. Deze indeling is niet bedoeld als een exhaustieve lijst, maar biedt wel een goed beeld van de verscheidenheid aan religieus materiaal op het Internet. We lichten de verschillende categorieën zowel theoretisch als illustratief toe. Wat betreft de illustraties van concrete websites is het mogelijk dat een religieuze site gebruik maakt van meerdere doeleinden zodat de site onder meerdere categorieën te plaatsen is. Sommige religieuze sites bieden bijvoorbeeld zowel informatie als mogelijkheid tot discussie, waardoor de site zowel onder de informatieve als onder de communicatieve sites gecatalogeerd kan worden. Wanneer we een webpagina als voorbeeld nemen voor een bepaald doeleinde focussen we ons op het hoofddoel van de site, wat niet uitsluit dat er nog andere doeleinden nagestreefd kunnen worden. In totaal onderscheiden we elf soorten religieuze websites, waarbij de ene soort al meer frequent voorkomt dan de andere. De verscheidenheid aan religieuze typewebsites maakt echter duidelijk dat religie op het Internet een complex fenomeen is en dat het laatste woord hierover nog niet geschreven is.

1. Bestudeer met de leerlingen de diversiteit aan (doelen van) religieuze websites aan de hand van typevoorbeelden. Het is mogelijk inductief tewerk te gaan: toon de leerlingen telkens een voorbeeld uit een categorie en stel gericht vragen om tot de verschillende types te komen.

Voorbeeldvragen:

• Algemene richtvragen:
  • Wat zie je op de website?
  • Wat lijkt de bedoeling van de website?
  • Wist je dat er zoveel verschillende soorten religieuze websites bestaan? Wat vind je hiervan? Hoe komt het dat er zoveel religie op het Internet te vinden is?
• Notice board:
  • Vind je het goed dat organisaties mededelingen online plaatsen? Waarom wel/ niet?
• Commerciële websites:
  • Kunnen religieuze websites zich permitteren om commerciële doeleinden te stellen? Waarom wel/ niet?
• Informatieve websites:
  • Hoe kan je weten welke informatie betrouwbaar is en welke niet?
• Websites om bekeringen aan te sporen:
  • Denk je dat het mogelijk is om via het Internet mensen te bekeren tot een geloof? Waarom wel/ niet?
• Online religie als complement/ als substituut:
  • Kan religie op het Internet volgens jou religie in real life vervangen? Zou het anders gezegd mogelijk zijn om enkel via het Internet met religie bezig te zijn? Waarom wel/ niet?
  • Of is religie op het Internet volgens jou eerder verdienstelijk als aanvulling op religie in real life?
• Elektronische gebed-en reflectiesites:
  • Is het volgens jou mogelijk om te bidden via het Internet? Heeft een gebed via het Internet dezelfde waarde als een gebed in een kerk?
• Websites met grensdoorbrekende communicatie:
  • Vind je het een interessante mogelijkheid om met mensen van andere religies/ andere culturen/ andere landen in contact te kunnen treden?
• Websites ter ondersteuning van groepen:
  • Denk je dat websites of fora van een groepering ervoor kunnen zorgen dat banden tussen de groepsleden versterken?
• Websites met afwijkende meningen – haatsites:
  • Vind je het een probleem dat er op het Internet websites bestaan waarop ideeën verkondigd worden die niet gangbaar zijn? Kan dit gevaarlijk/interessant zijn?
    
    

Notice Boards

Op de meest eenvoudige wijze kan het Internet fungeren als mededelingenbord voor religieuze organisaties. Ad valvas worden de bezoekers op de hoogte gesteld van praktische mededelingen zoals jaarlijkse evenementen, het overlijden van mensen uit de gemeenschap, berichtgevingen, uurregelingen etcetera.

Voorbeeld:
http://users.telenet.be/egenhoven/egenhoven.htm; mededelingenbord van de parochie Egenhoven.
http://www.islamicfinder.org/world.php

Commerciële religieuze websites

Wanneer het commerciële aspect een belangrijke functie inneemt op een website, wordt de website gecatalogeerd onder de term ‘commerciële websites’. Het hoofddoel van commerciële websites is om een consumptiebehoefte bij mensen te creëren en hierop onmiddellijk in te spelen door middel van voordelige reclameprijzen en verschonende reclameslogans.

Voorbeelden:
http://www.interviewwithgod.com/
http://www.whitedovegifts.nl/customer/home.php, http://www.religieuzeart.nl/
Sites met duidelijke commerciële bedoeling.
www.eerstecommunie.be
Als je de site opent, wordt gelijk ook een popup geopend met reclame om gsm te kopen, terwijl er net in de
media aandacht is om kinderen geen gsm meer te geven. Soms is het een popup met reclame voor
playstations.

Informatieve websites

De meest bekende vorm van een religieuze website betreft waarschijnlijk de informatieve site die geconsulteerd wordt om kennis te verwerven over één of meerdere religies.
Voorbeelden:
http://www.wabashcenter.wabash.edu/home/default.aspx
http://www.kerknet.be : Dé site met informatie over de kerk in Vlaanderen.
http://www.rkk.nl
http://www.isidorusweb.nl/

Websites voor vragenstellers / om bekeringen aan te sporen

Met deze categorie bedoelen we religieuze websites die inspelen op vragen van mensen, waardoor ze mogelijk interesse kunnen opwekken voor een religie.
Voorbeelden:
http://www.chabad.org/tools/asktherabbi.asp
http://www.jongkatholiek.nl/waaromjezus/ : Een interactieve zoektocht voor de vragensteller waarbij ingegaan wordt op vragen over Jezus, God, de bijbel e.a. De website hanteert een vrij traditionele visie op de offertheologie.

Sommige van deze sites hebben niet meer als doel om vragen te stellen, maar vooral om mensen daadwerkelijk te bekeren tot het geloof.
Voorbeelden:
http://www.carm.org/questions_Jesus.htm
http://www.bekering.nl/ : Bijbelstudie met als doel te bekeren. Dit is een protestantse website en wordt ook zo duidelijk aangegeven..
http://www.allaboutjesuschrist.org/dutch/jezus-is-heer.htm : Site die de waarheid van Christus tracht duidelijk te maken en aanspoort om Jezus te volgen. Ook deze site is van protestantse oorsprong.
http://www.priesterworden.be/ / http://www.priesterworden.be/leuven/leuven.aspx : Site met  informatie over roepingen die tracht mannen te helpen een roeping te herkennen en hen hierin te begeleiden.

Een voorbeeld uit de geschiedenis: http://www.heavensgate.com (zie achtergrondinformatie)

Online religie als complement /als substituut

 

Enkele religieuze sites kunnen beschouwd worden als een complement van religie in real life. De bedoeling van zulke websites is om online rituelen, gebeden en religieuze teksten aan te bieden als aanvulling op de traditionele wijze van religiositeit.
Voorbeelden:
http://www.dfwhindutemple.org/online_puja.htm
http://www.biechten.be/
http://blogger.xs4all.nl/vrhoon/archive/2004/09/13/7945.aspx
http://www.vergeefmij.nl/
Websites die beweren een soort van vervangingsritueel aan te bieden dat complementair is met de biecht in de kerk

Een zeer beperkt aantal religieuze websites probeert een alternatief te vormen voor de traditionele vormen van religie. Religie speelt zich dan af op het internet, in een virtuele vorm, die als meer geschikt ervaren wordt om de relatie tot de onkenbare (niet materiële en dus virtuele) realiteit uit te drukken.
Voorbeelden:
http://www.godweb.org/
http://www.partenia.com (Nederlandstalig onderdeel)
Jacques Gaillot begon op het Internet een virtueel bisdom
http://www.church-online.info/
Church online poogt zowel een aanvulling te zijn op de kerk in real life als een substituut voor zij die zegge n ontgoocheld te zijn in de kerk.
Vragen worden wel gesteld bij het feit of deze kerk erin zou slagen om de échte kerken (in real life) te vervangen:
http://www.ikonrtv.nl/kerknieuws/nieuws.asp?oId=10740

Elektronische gebed- en reflectiesites

Het Internet wordt op sommige webpagina’s gebruikt als medium voor gebed en reflectie. Er zijn verschillende mogelijkheden op het Internet om online te bidden. Gebeden of bezinnende teksten kunnen online aangeboden worden zodat de gelovige zich vanuit standaardteksten tot God kan richten, maar gebeden kunnen ook geschreven worden door de relisurfer zelf.

Voorbeelden:
http://www.jesuit.ie/priere/
http://www.rorate.com/rorate/scripts/kathedraal.php
http://www.tijdvoorgod.net/morgen.htm

Websites met grensdoorbrekende communicatie

Karakteristiek aan het Internet is het feit dat grenzen van tijd en ruimte overschreden worden. Hierdoor wordt het Internet vaak gebruikt als grensoverschrijdend communicatiemedium, waardoor contacten tussen mensen mogelijk zijn die in real life geen band met elkaar hebben. 
Voorbeeld:
http://www.joi.org/interact/bboard.shtml
http://www.christenforum.nl/ (een account aanmaken kan via de hoofdwebsite: http://www.hetchristelijkgeloof.be/)

Websites ter ondersteuning van groepen

Het Internet wordt vaak ook als medium gebruikt om communicatie tussen leden van een bestaande groep te bevorderen. Het doel van communicatie in cyberspace is dan niet meer om natuurlijke grenzen te doorbreken, maar veeleer om banden tussen groepsleden te versterken. Het verschil met de grensdoorbrekende communicatie is dat deze vorm van communicatie ondersteuning biedt aan groepen die reeds als groep bestaan in real life, terwijl de grensdoorbrekende communicatie vaak communicatie tussen mensen mogelijk maakt die in real life geen band hebben met elkaar omwille van de fysieke afstand.
Voorbeelden:
http://www.arabsounds.nl/forum/forumdisplay.php?f=13
http://www.catechesehuis.be/ (ondersteuning catechisten)
http://www.kuleuven.be/thomas (ondersteuning godsdienstleerkrachten)
http://www.preekvandeweek.be (ondersteuning preekhouders)

Websites met afwijkende meningen/ theologische ideeën 

Aangezien het Internet een medium is dat geen enkel centrum kent en onafhankelijk is van elke vorm van centrale controle, is het mogelijk om op het Internet meningen te verspreiden die in real life gecensureerd worden.
Voorbeeld:
http://www.womenpriests.org/nl/mission2.asp
Er wordt letterlijk vermeld op deze website dat de ideeën afwijken van de Katholieke Kerk.

Religieuze haatsites

De democratische aard van het Internet leidt ertoe dat ook mensen die anderen beledigen een stem krijgen op het Internet. Het Internet staat met andere woorden ook mensen en groepen toe die gal spuwen naar andere religies of levensbeschouwingen. De taal en het webdesign van religieuze haatsites verschillen in de meeste gevallen niet van andere religieuze sites, zodat het soms moeilijk is om beide soorten sites van elkaar te onderscheiden, zeker wanneer ‘haat’ minder expliciet, maar toch onderhuids aanwezig is.
Voorbeeld:
http://www.godhatesfags.com/main/index.html
(zie ook: http://www.religioustolerance.org/hom_hate2.htm)
http://www.maroc.nl/forums/showthread.php?threadid=227459 : Een opsomming van verschillende haatsites.
http://www.dutch.faithfreedom.org/ : Anti-Islam/ moslimsite. Op het eerste zicht lijkt het een neutrale site, maar de haat ten opzichte van de islam komt op verschillende punten tot uiting.
http://www.radioislam.org/ ; een voorbeeld van een islamitische anti-joodse website:
http://www.radioislam.org/nederlands/nederlands.htm

Nieuwe religieuze bewegingen

Op het Internet zijn ook ‘nieuwe’ religieuze bewegingen of cyber-religies ontstaan. Cyberreligies zijn religies die vooral of uitsluitend vorm krijgen op het Internet. Hoewel niet talrijk, bestaan er toch enkele websites op het Internet, waar mensen van over de hele wereld samenkomen in een cyber-gemeenschap.
Voorbeelden:
http://www.geocities.com/mjjtwins/
http://www.audra.be/index.html/  -  http://www.audra.be/andere%20sites%202.html met mogelijkheid tot een online ritueel: http://www.onlinegastenboek.nl/mystery/ of http://www.anneken.be/
Op het internet kan eender wie een nieuwe religie starten. Deze webpagina’s betreffen de persoonlijke pagina’s van een wicca.

http://mythicjourneys.org/bigmyth/3_eng_own_gallery1.htm : De site Big Myth geeft de mogelijkheid een eigen scheppingsverhaal te bedenken en het leven in te blazen op het Internet.

2. Laat leerlingen zelf volgende websites categoriseren en in enkele zinnen hun keuze motiveren waarom een site onder een bepaalde categorie valt. Het is ook mogelijk de nederlandse voorbeelden als oefening aan te bieden.

• http://home.scarlet.be/~par2071/durmen/nl/ 
  (notice board – informatieve website)
• http://www.vatican.va/redemptoris_mater/index_en.htm
  (informatieve website)
• http://www.southstrand.org/index.html
  (website van een kerk met de bedoeling aan te sporen om christen te worden, zie vooral http://www.southstrand.org/topten.html)
• http://www.prarthana.com/
  (online religie als complement)
• http://www.virtualjerusalem.com/send_a_prayer/index.php
  http://sanxaviermission.org/Saint.html 
  (gebedssite)
• http://www.silvercircle.org/index1.htm
  (grensdoorbrekende communicatie)
• http://www.kerkenouderkerk.nl/modules.php?name=Forums
  (informatieve website, notice board, ondersteuning  van groepen via het forum van de parochie)
• http://www.livingtech.net/hypertext/netchurch/ideas.html
  (afwijkende theologische ideeën)
• http://www.stormfront.org/forum/
  (haatsite)
• http://www.church-online.info/ (website als complement voor de kerk in real life); zie voor dit voorbeeld ook het krantenartikel in de het Nieuwsblad: http://www.nieuwsblad.be/Article/Detail.aspx?articleID=gek15j211.

3. Laat leerlingen door middel van gerichte zoektermen (Nederlands/ Engels) op een zoekrobot voorbeelden van religieuze websites zoeken van ten minste 5 categorieën. Uitgebreide achtergrondinformatie over de soorten websites vind je hier.

Impuls 3: Kwaliteit op het Internet?

De leerlingen krijgen criteria voor de evaluatie van een religieuze website aangereikt, waarmee ze kunnen nagaan of websites kwalitatief goed zijn. Meer informatie over de kwaliteit van religieuze websites is opgenomen bij de achtergrondinformatie.

Aangezien leerlingen van het secundair onderwijs vermoedelijk het Internet reeds talrijke keren zelf geraadpleegd hebben, en het gebruik van websites kennen, is het ook mogelijk om leerlingen eerst zelf te laten reflecteren over mogelijke "evaluatiecriteria voor websites". In kleine groepjes kunnen de leerlingen zelf criteria opstellen op basis waarvan de kwaliteit van websites beoordeeld kan worden (dit kan aan de hand van een door de leerkracht opgegeven website), en meer specifiek ook voor religieuze websites. Waaraan denken de leerlingen spontaan? Nadien kan dit klassikaal besproken worden en kan de leerkracht ingaan op specifieke aandachtspunten voor religieuze websites.

Oefening:
Schrijf een rapport van een halve bladzijde over de kwaliteit van de volgende website aan de hand van de 30 evaluatiecriteria.

1. www.rknieuws.net
   Vrij initiatief vanuit Nederland met vrij nieuws over religieus nieuws in Nederland, Vlaanderen, het Vaticaan en de wereld. De site is gemodereerd. Het commentarengedeelte werd recent gesloten omwille van de te groot aantal kwetsende uitspraken van bepaalde bezoekers. De website is zeer actueel, en van duidelijke katholieke signatuur.
2. www.godsdienstonderwijs.be
   Website vanuit de Faculteit Godgeleerdheid ter ondersteuning van het Vlaamse godsdienstonderwijs, in samenwerking met heel wat partners (http://www.kuleuven.be/thomas/algemeen/over_thomas/).
3. www.kerknet.be
   Officiële website van de Vlaamse kerk. De website bevat zeer betrouwbare informatie uit officiële bron. De website is minder interactief.
4. www.eerstecommunie.be
   Website om ouders en catechisten te informeren en te ondersteunen bij de voorbereiding
   van de eerste communie. Bij het openen is er een pop-up met een website met reclame voor computerspelletjes.
5. www.jewishcom.be/
   Officiële website van het Belgisch Israëlitisch Consistorie. De Nederlandstalig versie van de site ontbreekt. De informatie is accuraat maar vooral van informatieve aard.
6. www.kuleuven.be/thomas/godsdienstwetenschappen_studeren/
   Website waar studenten worden uitgelegd wat theologie studeren is en ook uitgenodigd worden om met de theologische opleiding kennis te maken.
7. www.denieuwebijbelvertaling.nl/
   Website met de officiële bijbelvertaling. Er zijn heel wat handige tools aanwezig om de bijbel beter te leren kennen en hanteren.
8. www.mythicjourneys.org/bigmyth/2_ned_myths.htm
   Website met een meer multireligieuze inslag: alle mythes van de wereldreligies rond de schepping van de wereld worden naast elkaar geplaatst. Men kan ook zijn eigen mythe samenstellen (constructivisme). Er is ook een mogelijkheid om een meer uitgebreide CD-rom tegen vergoeding te bestellen.
9. www.godtube.com/
   Website van een Amerikaanse priester naar analogie met www.youtube.com met uitwisselingsmogelijkheden. Rol van de moderator is aandachtig te bestuderen.
10. www.paxchristi.be
    Website van de Vlaamse vredesbeweging. De site laat heel goed toe met de organisatie, de werking en de activiteiten ervan kennis te maken.
    

Andere religieuze websites kunnen teruggevonden worden op de website van Thomas:
http://www.kuleuven.be/thomas/algemeen/links/link_g_overzichtfull.php.

Impuls 4: De Kerk en het Internet

De pauselijke Raad voor Sociale Communicatie publiceerde in 2002 een document “De Kerk en het Internet”, waarin zij reflecteerde over het gebruik van het Internet voor religieuze doeleinden. Lees de tekst aandachtig met volgende vragen in het achterhoofd:

Reflectievragen:

• Welke kansen ziet de Pauselijke Raad voor de Kerk door middel van het Internet?
• Ziet de Pauselijke Raad ook keerzijden van de medaille?
• Probeer de positie van de Pauselijke Raad genuanceerd in enkele zinnen samen te vatten.
• Kun je jezelf vinden in de positie die de Kerk inneemt? Waarom wel/ niet?

“De media bieden belangrijk nut en voordeel vanuit religieus oogpunt: “Zij geven nieuws en informatie over godsdienstige gebeurtenissen, ideeën en persoonlijkheden en zijn een voertuig voor evangelisatie en catechese. Dag in dag uit leveren zij inspiratie, bemoediging en gelegenheid tot deelname aan de eredienst voor mensen die aan hun huis of tehuis gekluisterd zijn.”23 Maar bovenal zijn er ook voordelen die min of meer specifiek zijn voor internet. Het biedt mensen directe toegang tot belangrijke godsdienstige en spirituele bronnen. Grote bibliotheken, musea, de documenten van het Leergezag, de geschriften van de kerkvaders en kerkleraren en eeuwenoude reli-gieuze wijsheid. Het heeft een opmerkelijk vermogen afstand en isolement te overbruggen door mensen in contact te brengen met gelijkgezinden van goede wil in virtuele geloofsgemeenschappen tot wederzijdse steun en bemoediging. De Kerk kan een belangrijke dienst verlenen aan zowel katholieken als niet-katholieken, door nuttige gegevens te selecteren en door te sturen via dit medium. Internet is belangrijk voor vele activiteiten en programma’s van de Kerk. Zowel voor nieuwe als herevangelisatie en het traditionele missiewerk ad gentes, catechese en andere vormen van onderricht, nieuws en informatie, apologetiek, bestuur en bepaalde vormen van pastorale counseling en geestelijke leiding. Hoewel de virtuele werkelijkheid van de cyberspace het reële intermenselijke contact, de incarnatorische realiteit van de sacramenten en de liturgie, of de directe verkondiging van het evangelie niet kan vervangen, kan zij wel aanvullen en mensen brengen tot een dieper en rijker geloofsleven en geestelijk leven van de gebruikers. Het biedt de Kerk ook een weg tot communicatie met bepaalde groepen, die anders moeilijk te bereiken zouden zijn, zoals jeugd en jong volwassenen, ouderen en gedwongen thuisblijvers, mensen in afgelegen streken en leden van andere religieuze organisaties. Om deze en andere redenen maakt nu een groeiend aantal parochies, bisdommen, kloosterordes en kerkelijke instellingen, voorzieningen en allerlei organisaties effectief gebruik van internet. Her en der bestaan er kerkelijk gesteunde creatieve projecten op nationaal en regionaal niveau. De Heilige Stoel is al verscheidene jaren actief op dit terrein en blijft haar aanwezigheid op internet uitbreiden en ontwikkelen. Kerkelijke groeperingen die er nog niet toe gekomen waren op internet te gaan worden aangespoord te overwegen dat binnenkort te doen. We bevelen sterk de uitwisseling aan van ideeën en informatie over internet tussen ervarenen op dit terrein en nieuwkomers.”

Voor de gehele tekst van “De Kerk en internet”: zie: http://www.raadvankerkennijmegen.nl/index.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=7&Itemid=195.

6. Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie bij impuls 1

Wanneer we de passage uit het boek van B.E. Brasher analyseren, blijkt duidelijk hoezeer de rituele ervaring gevormd wordt door zintuiglijke impulsen: het gaat voornamelijk over zien, horen, ruiken en voelen. Centrale elementen zijn onder andere: de kleine tempel aan het einde van een smalle weg op een berg naast de stad Bangalore; de gravures die verhalen over goden en godinnen afbeelden; de dikke grijze rookwolken van het offer ter ere van Kali; de massa mensen die wachten om de tempel binnen te kunnen; de gezangen van gelovigen; het hindoeritueel in het Sanskriet geleid door een brahmaan; de zoete parfum van het offer bestaande uit bloemen en fruit, etcetera.
De verering van Kali brengt geluiden, geuren en waarnemingen met zich mee die ertoe leiden dat mensen (kunnen) omgaan met het Heilige Onbekende, het Transcendente Andere. Nieuwkomers worden door deze impressies vaak op hetzelfde moment zowel aangetrokken als afgestoten. 

Wanneer we deze ervaring in real life contrasteren met een virtueel bezoek aan een online tempel op een religieuze website, bemerken we dat een online tempel binnentreden een totaal andere ervaring is met het religieuze dan de ervaring in real life: er is geen reis nodig doorheen bergen en dalen om naar de tempel te gaan; er is geen interactie met andere pelgrims op weg naar de tempel; de zoete, doordringende geur van bloemen en fruit is verdwenen, enzovoort. De enige noodzakelijke voorwaarden om een online tempel binnen te gaan, zijn een voldoende snelle computer en een internetverbinding.

Voorbeelden van online rituelen zijn onder andere:

• Om Sakthi Spiritual Movement:
  Deze webpagina bevat zowel informatie als mogelijkheid tot praktijk: het is niet alleen de bedoeling dat de bezoeker zich op deze site kan informeren over deze beweging, maar ook dat hij zijn ritueel gebed op het Internet kan uitoefenen. Het uitoefenen van het gebed op deze website wordt gesitueerd in het verlengde van gebed in real life. Precies om de virtuele act in de verbeelding van de mens werkelijk te stellen, bevat de website de mogelijkheid om videobeelden van de echte tempel te bekijken.
• Prarthana: Online Hindu Temple Service:
  Op deze webpagina kan de bezoeker informatie opvragen over vijf bestaande tempels in India en zijn Godheid vereren in de virtuele tempel:
  “Prarthana.com biedt u nog een ander hoogtepunt aan: ‘Temple Darshan’. Bezoek alstublieft onze virtuele tempel waar u tevens ashtothra archana kan uitvoeren voor uw favoriete godheid.(Archana is het aanbidden van een godheid en ashtothra is het reciteren van de 108 namen van een godheid of guru. Ashtothra archana is het aanbidden/aanroepen van de godheid door het reciteren van zijn 108 namen.) Moge de Almachtige u en uw familie zegenen en voorspoed bieden”. Het contactadres van deze website situeert zich in Texas.
  De bezoeker kan doorheen de virtuele tempel wandelen en online rituelen uitvoeren bij de godheden die hij wenst te aanbidden door te klikken op: perform astothram archana. Er is op deze website geen mogelijkheid om informatie op te vragen over specifieke hindoeïstische termen die tijdens het ritueel gebruikt worden. Deze site concentreert zich klaarblijkelijk meer op de praktijk – het uitvoeren van het ritueel – dan op het informatieve aspect.
• Hindutemple, Online Puja:
  De gelovige kan zijn religieuze offerplicht online vervullen wanneer hij in real life niet aanwezig kan zijn in een bijeenkomst of wanneer hij zich buiten de vereringstijden in real life tot zijn godheid wil wenden. Op de website Online Puja kan de gelovige zijn favoriete godheid vereren door voltrekking van het puja-ritueel. Puja betekent het ritueel vereren van een afbeelding van God. De gelovige dient op de website vijf virtuele acties te ondernemen om de verering uit te voeren: hij moet de bel rinkelen, Agarbatti aanklikken, Tilak aanklikken, Aaarti verplaatsen en de bloemen aanklikken. Informatie over de betekenis van deze termen verkrijgt de relisurfer niet. Het blijkt dat deze site gericht is naar mensen die vertrouwd zijn met de hindoeïstische religie, zodat zij naast hun fysieke activiteiten ook virtuele acties kunnen uitvoeren waardoor religie ‘er steeds is’ wanneer men er beroep op wenst te doen. De site blijkt aansluitend te werken bij een bestaande geloofsgemeenschap, aangezien er een lijst van komende activiteiten (zie: upcoming events) ter inzage beschikbaar is, die plaatsvinden in de fysieke tempel in Texas.
  De meeste virtuele rituelen in kerken, tempels, heksenbijeenkomsten, (…) op het Internet situeren zich binnen bestaande tradities in real life en bieden complementaire virtuele plaatsen voor religieuze praktijken aan zodat de gelovige, wanneer hij nood heeft aan religieuze rituelen of teksten, hier altijd een beroep op kan doen in cyberspace. Zoals uit impuls 2 zal blijken, bestaan er echter ook (hoewel gering) religieuze websites die niet als complement, maar als substituut bestaan: ze vervangen religieuze beleving in real life door religieuze beleving online.

Uit de illustraties van online tempels wordt duidelijk dat de beleving van online religie in sterke mate verschilt van de traditionele religieuze beleving, zoals deze reeds duizenden jaren vorm krijgt.  Brasher stelt dat de overgang van een reële tempel in India naar een virtuele tempel op een computerscherm de facto een radicale verandering teweegbrengt in de zintuiglijke ervaring die deel uitmaakt van de eredienst.(B.E. Brasher, Give Me That Online Religion, San Francisco, 2001, p. 4-5) De ervaring van het Heilige in cyberspace wordt voornamelijk veroorzaakt door het geestelijk aspect, terwijl de ervaring in een tempel in India bestaat uit zowel fysieke als geestelijke impulsen. De beperking van het fysieke element kan volgens Brasher beschouwd worden als een verarming van de religieuze ervaring, maar kan in zekere zin ook beschouwd worden als een verrijking of positieve verandering: terwijl de fysieke tempel slechts toegankelijk is voor enkele mensen op hetzelfde tijdstip, is de online tempel beschikbaar voor een onbeperkt aantal bezoekers op hetzelfde ogenblik; terwijl een duizendtal mensen per maand naar een tempel in India reizen, kunnen hetzelfde aantal mensen of meer de online tempel bezoeken op één dag. Waar de betekenis van de gravures of van gezangen en geluiden in de tempel in India vaak onduidelijk blijven, verklaart de online tempel in vele gevallen de betekenis van afgebeelde figuren, gezangen en geluiden. Doorgaans is er immers een informatief gedeelte op de website beschikbaar zodat de virtuele bezoeker een introductie in de betreffende religie kan volgen. Er zijn soms ook links naar andere sites zodat de bezoeker meer informatie over de religie kan verwerven of zodat hij ook aanverwante organisaties kan leren kennen.  
Brasher stelt tenslotte dat de ervaring van een tempel in real life geen garantie biedt om het transcendente meer ‘volledig’ te ervaren: lichamelijke aanwezigheid impliceert namelijk niet noodzakelijk een goede mentale betrokkenheid of bewustheid: een moeder of vader met een tweejarig kind in een kerk of moskee zal soms niet de gehele eredienst bewust kunnen meemaken. Dit in tegenstelling tot online religie waar mensen waarschijnlijk slechts beroep op doen wanneerze bewust tijd voor religie kunnen vrijmaken: “Wanneer de computer vrij is, het weer verschrikkelijk slecht is, de auto niet rijdt, de kinderen in bed liggen: wanneer tijd voor contemplatie zich voordoet, kan men op online religie beroep doen. Het enige wat het kost is een bezoek aan cyberspace, het onverwachte nieuwe terrein van menselijke levenskracht”.(B.E. Brasher, Give Me That Online Religion,San Francisco, 2001, p. 5) Met deze uitspraak pleit de auteur niet voor een verplaatsing van religie naar de virtuele sfeer, maar toont ze wel een openheid voor de extra mogelijkheden van het Internet voor religie.

Achtergrondinformatie bij impuls 2

• Notice Board
  
  

Het is interessant om leerlingen te laten ontdekken dat het internet op de meest eenvoudige wijze kan fungeren als een mededelingbord. Ad valvas worden de bezoekers op de hoogte gesteld van praktische mededelingen zoals jaarlijkse evenementen, het overlijden van mensen uit de gemeenschap, berichtgevingen etcetera. Christenen kunnen zo onder andere tijdstippen van vieringen terugvinden op de site van de kerkgemeenschap.
Bij notice boards valt vooral het verschil in complexiteit van de webstructuur op. Terwijl het ene notice board bestaat uit slechts één of twee webpagina’s waarop het contactadres vermeld staat, zal het andere notice board bestaan uit een hele reeks webpagina’s die aan elkaar gelinkt zijn, waarbij ook een informatief aanbod aan de bezoeker van de website wordt aangeboden (voorbeeld: http://home.scarlet.be/~par2071/durmen/nl/), waarbij soms links naar andere websites worden geïntegreerd (voorbeeld: http://home.scarlet.be/~par2071/durmen/nl/knapenkoor.htm, met een link naar: http://www.invehementispiritu.com/). Bedoeling van de complexe website is zowel het verschaffen van informatie als het aanbieden van een mededelingenbord of kalender waarop activiteiten (parochiefeesten, e.a.) worden aangekondigd.
Een andere illustratie van een notice board betreft een website waar moslims gebedstijden kunnen consulteren per land en per regio zoals op islamicfinder (http://www.islamicfinder.org/world.php?lang=english&home=2006-8-30). Afgezien van de informatieve, mededelende functie, is er op deze website ook een commercieel aspect aanwezig: op de site staan er buttons “Advertise here”. Zodra de bezoeker op een van deze knoppen klikt, komt hij terecht op het commerciële onderdeel van de site waar banners gekocht kunnen worden om reclame te plaatsen op deze website. Het commerciële aspect op het Internet is één van de karakteristieke kenmerken van dit nieuwe medium: op een groot aantal webpagina’s koppelt men informatie aan consumptiegoederen die online te bestellen en te betalen zijn, ook op religieuze websites. We onderscheiden twee soorten commerciële websites op basis van het basisdoel van de reclame: bij vele websites is het commerciële aspect niet het primaire doel, maar is het een bijkomstig, secundair verschijnsel (zoals op de website http://www.islamicfinder.org/). Bij andere websites is precies het commerciële aspect hét basisdoel; in het laatste geval betreft de site een commerciële religieuze website.

• Commerciële religieuze websites

Wanneer het commerciële aspect een belangrijke functie inneemt op een website, wordt de website gecatalogeerd onder de term ‘commerciële websites’. Het hoofddoel van commerciële websites is om een consumptiebehoefte bij mensen te creëren en hierop onmiddellijk in te spelen door middel van voordelige reclameprijzen, verschonende reclameslogans, etcetera. Het woord ‘commercie’ lijkt in contradictie te staan met het woord ‘religie’: immers religie wordt eerder geassocieerd met soberheid en solidariteit, terwijl commercie eerder geassocieerd wordt met luxe en winstbejag. Precies omdat het Internet een netwerk is van  aan elkaar gekoppelde webpagina’s en het Internet commercieel is van aard, verwijzen ook religieuze sites vaak naar commerciële sites buiten de site of wordt in sommige gevallen het commercieel aspect zelfs in de religieuze site geïntegreerd.
Op de website Interview with God (http://www.interviewwithgod.com/) waar de relisurfer bezinnende flashmovies kan bekijken – zoals onder meer: The Lord’s Prayer (Mt 6,9-13) Psalm 23 (Ps 23) Interview with God, Every Living Thing…– zijn producten te koop zoals onder andere posters, cd-roms, dvd’s en screensavers. De presentaties staan in functie van het commerciële aspect, precies omdat ze de wens naar het product moeten opwekken. De gratis flashmovies op de website hebben immers geen zuivere muziekkwaliteit, zodat de presentaties op cd-rom een gewenst alternatief vormen.

• Informatieve websites
  
  

De meest bekende vorm van een religieuze website betreft waarschijnlijk de informatieve site die geconsulteerd wordt om kennis te verwerven over één of meerdere religies. Het Internet is een verdienstelijk medium voor (religieuze) studie. Vertalingen van religieuze teksten worden elektronisch beschikbaar gesteld zodat ze raadpleegbaar zijn voor een breed publiek over de hele wereld, wat een enorme verrijking en vooruitgang betekent in de studie van andere religies. Ook worden er online encyclopedieën, of interessante portaalsites aangeboden (bijvoorbeeld: Wabash Center: Guide to Internet Resources for Teaching and Learning in Theology and Religion) om kwalitatief goede informatie efficiënt te kunnen raadplegen alsook sites die studieondersteuning bieden met betrekking tot het leren van een religieuze taal zoals Hebreeuws (voorbeeld: Biblical Hebrew), waarvoor men in sommige gevallen dient te betalen. Vaak zijn ook musea, kathedralen, moskeeën, enzovoort, virtueel te bezoeken op het Internet zodat de surfer deze kan bekijken en er informatie over kan opvragen. Een voorbeeld van zulke informatieve virtuele bezienswaardigheid is de Redemptoris Mater-kapel van paus Johannes Paulus II. Tijdens het virtuele bezoek aan de kapel kunnen de bezoekers de mozaïeken op de muren en het plafond bekijken en er informatie over opvragen. Het virtuele bezoek verschaft informatie die bij een werkelijk bezoek aan de kapel niet gekend wordt, tenzij men een geleid bezoek volgt. Doordat het Internet multimediaal is van aard – bijvoorbeeld informatie verschaft in filmvorm of in driedimensionale, virtuele ruimten – en links op een webpagina vaak doorverwijzen naar andere (externe) informatieve webpagina’s, is het Internet een van de beste media om (snel) informatie te bekomen.  
De informatie-evolutie is echter niet alleen een vooruitgang, maar kan ook leiden tot informatieoverbelasting of informatieverzadiging. De bekende uitspraak “more is less” is niet vreemd aan het Internet: een miljoen zoekresultaten leidt er soms toe dat het kaf niet meer van het koren te onderscheiden is en de veelheid aan informatie eerder tot verwarring dan tot verheldering leidt. Technisch is het probleem van de dataverwerking op te lossen, maar dataselectie hangt voornamelijk af van cognitieve en andere competenties van de surfer. Het is dan ook belangrijk om te leren inschatten welke informatie op het internet kwalitatief en bruikbaar is (zie impuls 3).

• Websites voor vragenstellers – Websites om bekeringen aan te sporen
  
  

Een volgende categorie aan websites poogt in te spelen op vragen van mensen en zo mogelijk de interesse te wekken voor religie. Sommige van deze websites wensen zelfs mensen tot bekering aan te sporen. Vraag is of bekeren via het Internet mogelijk is.
Volgens de geestelijke Mark Cyr van de Episcopal Church in Warwick stoten ook mensen die niet tot een religie behoren soms toevallig op een religieuze website. In sommige gevallen kan dit leiden tot meer actieve interesse zodat de toevallige bezoeker beslist om de informatie op de websitedoor te nemen en meer over deze religie te ontdekken. Cyr stelt bovendien dat mensen die moeilijkheden ervaren met deelname aan vieringen in real life soms wel online bidden in een virtuele kerk of gebedsruimte. Een reden hiervoor is de mogelijkheid tot anonimiteit: bij het inloggen in een virtuele gebedsruimte is het mogelijk voor de bezoeker om zijn werkelijke identiteit te verbergen en een schuilnaam te kiezen. Dat de anonimiteit van het Internet mensen meer op hun gemak stelt aangaande religieuze zaken, verwoordt ook Jeff Zaleski in een interview met rabbi Jozef Y. Kazen, geestelijk raadsman en leider van de Chabad-Lubavitch Web Site. Volgens hem ligt een groot deel van de kracht van het Internet in de mogelijkheid tot anonimiteit. Anonimiteit stelt mensen immers gerust om over alle mogelijke onderwerpen vragen te stellen.
Het feit dat het Internet belangstelling voor een religie kan opwekken en tot actief vragen stellen kan leiden, spreekt professor in de sociologie Lorne L. Dawson geenszins tegen, maar wel betwijfelt hij de kracht van het Internet om succesvol nieuwe leden aan te werven. Anders gezegd: volgens Dawson kan het Internet interesse opwekken, maar kan het mensen niet bekeren tot een religie: “Zoals ik reeds op een andere plaats heb beargumenteerd (Dawson en Hennebry, 1999) neigt de aard van religieus contact op het web – tot het punt waarop we zijn aangekomen –  ertoe te afstandelijk te zijn. Succesvol nieuwe leden aanwerven, zoals we weten, hangt sterk af van intense persoonlijke interactie met leden van de religie en betrokkenheid in hun activiteiten”.
Religieuze bekering vraagt een sociaal proces dat niet louter op basis van het verkrijgen van informatie voltrokken kan worden. Dawson en Hennebry maken een parallelle vergelijking met de vroegere ervaring van televisie-evangelisatie: wanneer mensen interesse betoonden, schakelde men over op meer persoonlijke vormen van communicatie, omdat bekering op basis van onpersoonlijke informatievormen onsuccesvol bleek te zijn.
Zoals eerder vermeld blijkt dat surfers op religieuze internetsites dit medium precies aantrekkelijk vinden omdat het anonimiteit garandeert. Beckerlegge concludeert hierdoor dat het Internet misschien teveel macht in handen van de anonimiteit legt om er een efficiënt medium voor bekering en verwelkoming van nieuwe leden in een geloofsgemeenschap van te maken.
Een illustratie van een website die inspeelt op het stellen van vragen is de typische ‘ask the rabbi site’, waarvan Chabad-Lubavitch (http://www.chabad.org/tools/asktherabbi.asp) een toonaangevend voorbeeld is. Bezoekers kunnen op deze site vragen stellen of een brief schrijven naar een rabbi met betrekking tot spiritualiteit.
Terwijl de website Chabad-Lubavitch eerder gericht is op het stellen van vragen en het bekomen van informatie over de joodse religie dan op het bekeren van mensen tot het jodendom, is Question Jesus (http://www.carm.org/questions_Jesus.htm) een site waar voorgeprogrammeerde, eenduidige antwoorden op geloofsvragen aangeboden worden met als doel om mensen te bekeren tot het christendom. De site poogt de bezoeker, op basis van ontologische uitspraken, te laten inzien dat de christelijke boodschap wel degelijk de waarheid betreft. Antwoorden zijn vaak gebaseerd op bijbelverzen om het geheel met een alles overtreffende autoriteit te staven. Op de vraag: “What did Jesus come to do?”,wordt bijvoorbeeld een drieledig antwoord aangereikt op basis van bijbelcitaten:“Jezus kwam om de Vader te openbaren (Mt 11,27), om te dienen (Mt 20, 28), om het woord van de Vader door te geven aan de mensen (Joh 17,8)”. Question Jesus werkt in op onzekerheden van mensen en poogt mensen te overtuigen om te kiezen voor de christelijke geloofsleer, die volgens de website zekerheid en houvast biedt. Hierdoor behoort de site tot de categorie bekeringssites.
Een meer dramatisch voorbeeld van een website die in het verleden nieuwe leden probeerde te verwerven, is deze van The Heaven’s Gate (http://www.heavensgate.com/). The Heaven’s Gate was een kleine, relatief onbekende, apocalyptische groep, die rond 1975 in Californië ontstond en ook op zijn hoogtepunt niet meer dan honderd leden telde. Op 25 maart 1997 behaalde de groep internationale aandacht, nadat er negenendertig leden van de groep dood werden aangetroffen. Onderzoekers stelden vast dat deze mensen zelfmoord gepleegd hadden in een drie dagen durend doodsritueel. Ze lagen op stapelbedden met een identiteitsbewijs in de ene hand en vijf dollar in de andere hand, hun bagage langs hen, zwarte nike-schoenen aan (symbolische betekenis: Just do it!) en zwarte kledij aan. Uit onderzoek bleek dat ze welbewust voedsel gegeten hadden met een hoge dosering fenobarbital erin, een plastic zak over hun hoofd hadden en zo door verstikking gestorven waren. Bij de leden die zelfmoord pleegden, bleven enkelingen levend om de plastic zakken over de hoofden van de gestorvenen weg te nemen en hen te bedekken met purperen kledij, zodat ze er in de dood allemaal identiek uitzagen.
In het gewelddadige einde van deze groepering speelde het Internet een rol. In een krant verscheen de dag na het drama de titel: “Sekteleden bevonden zich diep in cyberspace”. The Heaven’s Gate vond zijn oorsprong niet op het Internet, maar heeft wel via dit medium communicatie tussen leden bevorderd en de motieven van deze beweging duidelijk naar buiten gebracht. Ten minste één lid heeft zichzelf aangesloten bij de beweging en geparticipeerd aan de collectieve zelfmoordactie door beïnvloeding van de website van The Heaven’s Gate. Immers, op het Internet werd “bewijsmateriaal” geplaatst voor de bewering dat achter de komeet Hale-Bopp een ruimteschip klaar stond om mensen op te halen en weg te voeren naar het Koninkrijk der Hemelen. Vandaar de titel van de website: Red Alert: Hale-Bopp Brings Closure to Heaven’s Gate.
Uit deze gebeurtenis blijkt dat het Internet een medium is waarmee gevaarlijke gemeenschappen een kans krijgen om hun boodschap wereldwijd te verspreiden. Jeff Zaleski stelt over deze mogelijkheid het volgende: “Terwijl het net een nog nooit eerder voorgekomen keuzemenu aan (levensbeschouwelijke) opties aanbiedt, is het op het internet evenzeer mogelijk om fanatiek op te gaan in één keuze – surfen naar dezelfde website, dezelfde nieuwsgroep, opnieuw en opnieuw, urenlang, afgesloten van andere prikkels – en zichzelf te isoleren van botsende geloofsovertuigingen. Het is vooral doordat men zich in cyberspace distantieert van het lichamelijke dat er makkelijker fantasie, paranoia en waanvoorstellingen vorm krijgen”.

• Online religie als complement – als substituut

Traditioneel gaat een christen naar de kerk om te vieren, een jood naar een synagoge, een hindoeïst - bij grote gelegenheden - naar een tempel van zijn favoriete godheid, etcetera. Vermits deze traditionele religiositeit zich afspeelt in tijd en ruimte is het in sommige gevallen onmogelijk om er beroep op te doen. Online religie wordt door sommige gelovigen ervaren als een verrijking of complement omdat het niet onderhevig is aan de beperkingen van tijd en ruimte. Religie op het Internet is zowel overal als altijd raadpleegbaar. Online rituelen, gebeden en religieuze teksten kunnen een aanvulling vormen op de traditionele wijze van religiositeit. Hindutemple, Online Puja (http://www.dfwhindutemple.org/online_puja.htm) is een voorbeeld van zulke complementaire vorm van religie. De gelovige kan op deze website zijn religieuze offerplicht online vervullen wanneer hij een beroep wil doen op religie (transcendentie natuurlijke tijd) of wanneer hij in real life niet aanwezig kan zijn in de tempel (transcendentie natuurlijke ruimte). Immers, op de website Online Puja kan de gelovige zijn favoriete godheid vereren door voltrekking van het puja-ritueel (dit wil zeggen het ritueel vereren van een afbeelding van God). De gelovige dient op de website vijf virtuele acties te ondernemen om de verering ten uitvoer te brengen: hij moet de bel rinkelen, Agarbatti aanklikken, Tilak aanklikken, Aaarti bewegen en de bloemen aanklikken. Informatie over de betekenis van deze termen verkrijgt de gelovige niet. Het blijkt dat deze site gericht is naar gelovigen die vertrouwd zijn met de hindoeïstische religie, zodat zij naast hun fysieke activiteiten ook virtuele acties kunnen uitvoeren waardoor religie ‘er steeds is’ (overal en altijd) wanneer men er beroep op wenst te doen. De site blijkt ook aansluitend te werken bij een bestaande geloofsgemeenschap omdat er een lijst van komende activiteiten ter inzage beschikbaar is, die plaatsvinden in de fysische tempel in Texas (zie: upcoming events).

Online religie kan ook een alternatief vormen voor offline religie. Een voorbeeld van een alternatieve vorm van ‘cyberreligie’ betreft The First Church of Cyberspace (http://www.godweb.org/), ontworpen door de presbyteriaanse geestelijke Charles Henderson. Henderson stelt dat de openingszin van het Johannesevangelie: “In het begin was het woord en het woord was bij God en het woord was God (Joh 1,1)”, geparafraseerd kan worden door een hedendaagse openingszin: “In het begin was het Web” omdat beide begrippen, zowel het traditionele concept van het Woord (Grieks: logos) als het web “alles samenhouden”. In een artikel verklaart Henderson zijn vergelijking tussen het Woord en het Web: “Het is meer dan toevallig dat te midden van heel deze internetrage er een eerder liefelijk beeld gebruikt wordt, een ver verspreide metafoor. Wanneer mensen over het Internet spreken, verwijzen ze gewoonlijk naar het Wereld Wijde Web [World Wide Web]. Dit indringend beeld is het bewijs van een digitale constructie die alle documenten in alle bibliotheken met elkaar verbindt, waarnaar Clifford Stoll verwijst wanneer hij spreekt over dit ‘netwerk van leegte’. Echter, iedereen die vertrouwd is met spinnenwebben weet dat een web geen willekeurige opbouw vertoont, maar een mooi patroon volgt. Ik schat dat de spontane theoloog in mij volhoudt dat er een overeenkomst is tussen de patronen die te vinden zijn binnen de schijnbare chaos van het Internet en de diepere realiteit waarnaar we verwijzen als Waarheid. Dit alles roept een parafrase op voor het openingsvers van het Johannesevangelie: ‘In het begin was het Web’”. Beckerlegge merkt op dat we in deze ‘parafrase’ duidelijk voorbij de complementariteit getreden zijn en binnentreden in een alternatieve virtuele kerk, waar zelfs de theologische taal gewijzigd is in een ‘cyberjargon’en dus een gemeenschap veronderstelt van computer-alfabetische leden.

Een ander voorbeeld van religie op het internet als substituut is de katholieke website Partenia (http://www.partenia.org/) van bisschop Jacques Gaillot. Gaillot was diocesaan bisschop van Evreux te Normandië vanaf 1982. In de jaren negentig maakte hij zijn visie bekend rond controversiële onderwerpen, waaronder bijvoorbeeld homoseksualiteit, celibaat en wijding van vrouwen. Hij maakte hiervoor gebruik van allerhande media zoals de pers, de radio en de televisie en deed dit helder en duidelijk, zich beroepend op het gezag van de bijbel en de christelijke traditie. Omdat zijn visie met betrekking tot deze kwesties sterk afweek van de officiële katholieke leer van de Heilige Stoel te Rome, besloot paus Johannes Paulus II om Gaillot het ambt van diocesaan bisschop te ontnemen en hem in de plaats daarvan – als sanctie – te benoemen tot titulair bisschop van Partenia, een bisdom zonder gelovigen in de Algerijnse woestijn dat al lang door het zand verzwolgen was. Gaillot werd benoemd tot titulair bisschop van Partenia: dit wil zeggen dat hij de titel kreeg van het bisdom Partenia in Algerije dat sinds de vijfde eeuw niet meer bestaat. Op deze wijze werd Gaillot een soort virtuele bisschop, met potentiële parochianen overal ter wereld. Precies een jaar later nam Gaillot de Heilige Stoel letterlijk op hun woord om “het evangelie over de gehele aarde te verspreiden”. Op 13 januari 1996 lanceerde hij, met de hulp van zijn vriend Scheer, het virtuele bisdom Partenia (http://www.partenia.org) op het World Wide Web. De website had meteen succes: duizenden leken, priesters, christenen, andersgelovigen, voorstanders en tegenstanders van Gaillot uit Frankrijk, Canada, Australië en andere gebieden gingen met elkaar gesprekken aan in het virtuele bisdom Partenia. De website is momenteel toegankelijk in zeven talen, waarbij opmerkelijk is dat de Frans-, Engels- en Duitstalige versies meer actief zijn dan de anderstalige versies.

• Elektronische gebed- en reflectiesites
  
  

Het Internet wordt op sommige webpagina’s gebruikt als medium voor gebed en reflectie. Het kan bevreemdend overkomen om het Internet te gebruiken als middel tot contemplatie omdat de sfeer in een werkruimte, waar een ronkende computer staat, geheel verschilt van de rust en de stilte in een kerk, abdij, kapel of natuurgebied.
Op de website Un moment sacré (http://www.jesuit.ie/priere) bieden jezuïeten de bezoeker de mogelijkheid om online te bidden. Deze mogelijkheid is reeds beschikbaar in achttien talen en is nog verder in uitbreiding. In een inleidend woord lichten de jezuïeten toe waarom ze online bidden aanbieden: “Het is misschien niet gewoon om te bidden voor een computer, tegenover een scherm; zeker niet wanneer er mensen in de buurt zijn of wanneer er geluiden zijn die storen. Maar God bevindt zich overal rondom ons, houdt onophoudelijk onze hand vast, zelfs in de meest onverwachtse situaties. Met dit inzicht en een beetje oefening, wordt het mogelijk om overal te bidden”.
Er zijn verschillende mogelijkheden op het Internet om online te bidden. Gebeden kunnen online aangeboden worden (cf. Un moment sacré) zodat de gelovige zich vanuit standaardteksten tot God kan richten. Dit soort sites hebben niet als doel om gelovigen met elkaar in contact te brengen, maar wel om gebeden aan te reiken zodat de individuele gelovige steeds een mogelijkheid tot rust en contemplatie op het Net kan vinden, wanneer hij er een beroep op wil doen.
Gebeden kunnen ook geschreven worden door de relisurfer zelf zoals op Virtual Jerusalem (http://www.virtualjerusalem.com/send_a_prayer/) en op Global Prayer (http://www.globalprayer.com/). Terwijl Virtual Jerusalem niet als doel heeft gelovigen met elkaar in contact te brengen, is dit wel het doel van Global Prayer.
Op Global Prayer schrijven mensen gebeden neer die door andere gelovigen gelezen en beantwoord kunnen worden. De site werkt grensoverschrijdend en brengt gelovigen van over heel de wereld virtueel met elkaar in contact om voor elkaar te (laten) bidden.
Ook Virtual Jerusalem werkt grensoverschrijdend, hoewel de gelovige surfer niet in contact gebracht wordt met andere gelovigen. Op deze website kan de gelovige een gebed intypen en doorzenden naar Jeruzalem zodat het gebed, zonder een reis naar Jeruzalem te moeten maken, in de klaagmuur terechtkomt. 
Een voorbeeld van een site die meer gericht is op persoonlijke reflectie dan op gebed is The Confessor (www.theconfessor.co.uk). Op deze webpagina kan de bezoeker zijn zonden intypen en om vergeving vragen aan God. The Confessor verzekert de bezoeker van privacy:  “Je bent ervan verzekerd dat alles wat je intypt op je computer blijft en op geen enkele wijze wordt doorgezonden naar iemand anders. Wat je typt blijft tussen jou en God en je privacy wordt helemaal gerespecteerd”. Voor en na het intypen van zonden, doorloopt de surfer een aantal teksten uit de bijbel die betrekking hebben op het vragen om vergeving aan God. Naast de mogelijkheid om zelf een tekst in te typen over de zonden die men begaan heeft, bestaat er toch ook een mogelijkheid om een voorgeschreven tekst te gebruiken om vergiffenis van zonden te vragen aan God.

• Websites met grensdoorbrekende communicatie

Karakteristiek aan het Internet is het feit dat grenzen van tijd en ruimte overschreden worden. Hierdoor wordt het Internet vaak gebruikt als communicatiemedium om mensen die verblijven op een verschillende locatie (en eventueel leven in een verschillende tijdsbeleving: bijvoorbeeld Europa versus Amerika) toch met elkaar te laten communiceren. Communicatie via het Internet doorbreekt de klassieke, fysieke grenzen van tijd en ruimte en maakt hierdoor plaats voor een verruimd gemeenschapsbegrip. Een gemeenschap bestaat nu niet meer alleen uit een groep mensen die zich op eenzelfde fysieke plaats bevinden, maar kan evenzeer bestaan uit een groep mensen die samenkomen in cyberspace, en op fysiek niveau gescheiden leeft van elkaar.
Een voorbeeld van een website die voornamelijk gericht is op grensdoorbrekende communicatie is The Jewish Outreach Institute (http://www.joi.org/joiscripts/login.php). De site is er voornamelijk op gericht om joden, over de ganse wereld verspreid en gehuwd met een persoon uit een andere religie, informatie te verschaffen en met elkaar in contact te brengen. Het mededelingenbord van de site is ontworpen “om een forum te voorzien waarin mensen een dialoog kunnen aangaan over persoonlijke, emotionele, intellectuele of religieuze aangelegenheden betreffende interreligieuze onderwerpen op niveau van familie en gemeenschap”. Naast deze communicatiemogelijkheden biedt de website ook informatie over de joodse religie in verhouding tot andere religies. Het informatieve gedeelte staat ten dienste van de interreligieuze dialoog (zie bijvoorbeeld How we celebrate). Een goede dialoog vraagt immers een degelijke kennis en een verstaan van de ander.

• Websites ter ondersteuning van groepen

Het Internet wordt vaak ook als medium gebruikt om communicatie tussen leden van een bestaande groep te bevorderen. Het doel van communicatie in cyberspace is dan niet meer om natuurlijke grenzen te doorbreken, maar veeleer om banden tussen groepsleden te versterken. Het verschil met de grensdoorbrekende communicatie is dat deze vorm van communicatie ondersteuning biedt aan groepen die reeds als groep bestaan in real life, terwijl de grensdoorbrekende communicatie vaak communicatie tussen mensen mogelijk maakt die in real life geen band hebben met elkaar omwille van de fysieke afstand.

• Websites met afwijkende meningen/ theologische ideeën 
  

Aangezien het Internet een medium is dat geen enkel centrum kent en onafhankelijk is van elke vorm van centrale controle, is het mogelijk om op het Internet meningen te verspreiden die in real life gecensureerd worden. Het Internet is immers een wereldwijd netwerk van miljarden sites, waaraan iedere gebruiker websites in principe kan toevoegen. Precies omdat het uitvoeren van controle op het Internet minder gemakkelijk is dan het uitvoeren van controle bij filmdistributie, uitgeverijen, radiozenders, televisiestations, etcetera, wordt het Internet gezien als een democratisch-liberaal medium. Toch bestaat er ook op het Internet censuur, maar slechts in de mate dat informatie als schadelijk gezien wordt (bijvoorbeeld moordzuchtige informatie) of wetten schendt (bijvoorbeeld ingaat tegen auteursrechten). Niet-schadelijke visies die in real life gecensureerd worden, kunnen op het Internet een eigen leven leiden.

• Religieuze haatsites
  
  

De democratische aard van het Internet leidt ertoe dat ook mensen die anderen beledigen een stem krijgen op het Internet. Het Internet staat met andere woorden ook mensen en groepen toe die gal spuwen naar andere religies of levensbeschouwingen. De taal en het webdesign van religieuze haatsites verschillen in de meeste gevallen niet van andere religieuze sites, zodat het soms moeilijk is om beide soorten sites van elkaar te onderscheiden, zeker wanneer ‘haat’ minder expliciet, maar toch onderhuids aanwezig is.
Religious Tolerance (http://www.religioustolerance.org/hom_hate2.htm) analyseert allerlei soorten haatsites, zoals bijvoorbeeld websites die gericht zijn tegen homo’s en lesbiennes. Een populaire haatsite is volgens Religious Tolerance ‘God hates Fags’ (http://www.godhatesfags.com/main/) waarbij homoseksueel georiënteerde mensen veroordeeld worden op basis van bijbelpassages. Op deze site wordt bijvoorbeeld frequent verwezen naar passages uit Romeinen en Leviticus om homoseksualiteit als een niet-normatieve en dus als een deficiënte vorm van seksualiteit voor te stellen. Volgens de theoloog Roger Burggraeve krijgen deze bijbelteksten teveel zeggingskracht als men ze gebruikt als pleidooi tegen homoseksualiteit. De teksten spreken immers enkel over homoseksuele daden, los van een relationele context en spreken niet over homoseksualiteit als structuurdimensie van een persoon. Het informatieve aanbod op de website God hates Fags bestaat uit sterk anti-homoseksuele multimedia (foto’s en audiostreams) en actualiteit. De foto’s op de website brengen jonge mensen in beeld die lachend reclamepanelen tonen met de slogan God Hates Fags erop.De audiofragmenten maken het mogelijk om hatespeeches van de beweging tegenover homo’s te beluisteren. In de nieuwsrubriek wordt tenslotte alle actualiteit betreffende homoseksualiteit verzameld: zo is er bijvoorbeeld een tekst beschikbaar waarin negen argumenten tegen het homohuwelijk gesteld worden. Op deze site wordt niet alleen haat geuit tegenover homoseksuelen, maar bijvoorbeeld ook tegenover Amerika. In de Frequently Asked Questions (FAQ) (http://www.godhatesfags.com/main/faq.html) wordt gesteld dat Amerika ongehoorzaam is ten aanzien van God en dat God daarom Amerika strafte op 11 september 2001. 
Het antwoord op de vraag: “Why Do You Preach Hate?” (http://www.godhatesfags.com/main/faq.html#Hate)wordt eenvoudig gesteld: “omdat de bijbel haat verkondigt: immers, met elk vers van liefde, gaan twee verzen van haat en toorn te samen.”
In 1998 werd op deze website gereageerd met een site die lijnrecht de tegenovergestelde visie verkondigt: God Loves Fags (http://www.godlovesfags.com/). Deze website kant zich fel tegen alle vormen van haat en stelt zich tot doel enkel woorden van liefde en respect de wereld in te sturen.
Joshua Hammerman stelt dat haatsites op het Internet niet volledig negatief beschouwd moeten worden. De websites op het Internet bieden volgens hem een representatie van wat in real life tussen mensen leeft. Door op het Internet te surfen doorheen traditionele religieuze groepen, sektes en religieuze haatbewegingen, krijgt de surfer een goed beeld van de religieuze diversiteit in real life. Hammerman ontdekte zelf dat een bezoek aan haatsites positieve inspiratie kan bieden om van de wereld een betere plaats te maken: “Wanneer je een haatsite in je huis hebt, dringt het binnen in je territorium en is men meer geneigd om er iets tegen te doen”.

• Nieuwe religieuze bewegingen
  
  

Op het Internet zijn ook ‘nieuwe’ religieuze bewegingen of cyber-religies ontstaan. Cyberreligies zijn religies die uitsluitend vorm krijgen op het Internet. Hoewel niet talrijk, bestaan er enkele websites op het Internet, waar mensen van over de hele wereld samenkomen in een cyber-gemeenschap. Een voorbeeld hiervan is de website: MJtwins’ Followers of Michael Jackson (http://www.geocities.com/mjjtwins/). Hoewel op de homepage expliciet gesteld wordt dat men tot geen enkele religie moet behoren om zich bij deze ‘beweging’ aan te sluiten, eindigt de inleidende tekst met de uitspraak dat de religie van deze cyber-gemeenschap Michael Jackson is. De leden van deze gemeenschap communiceren in een eigen Michael Jackson-taal, waarin specifieke afkortingen gebruikt worden die betrekking hebben op titels van de muziek van Michael Jackson (bijvoorbeeld: Heal The World, HTW; You Are Not Alone, YANA;  The way you make me feel, TWYMMF,…) volgen specifieke gewoontes en overtuigingen in functie van het helen van de wereld (Heal The World), conformeren zich aan unieke kenmerken van Michael Jackson zoals moonwalken, noemen alles Michael gaande van huiskatten tot baby’s, enzovoort.

Uit dit – niet exhaustieve – overzicht van verschillende soorten religieuze websites, blijkt zeer sterk de diversiteit aan religieus materiaal op het Internet. Vragen die oprijzen bij een analyse van religieus materiaal op het Internet zijn onder andere: hoe moeten relisurfers omgaan met dit pluralistische religieuze aanbod? Hoe kunnen relisurfers het verschil zien tussen een kwalitatieve religieuze website en een fundamentalistische of sektaire website? Hoe verhoudt religie op het Internet zich tot religie in real life? Hoe kijkt de katholieke kerk naar religie op het Internet?

Achtergrondinformatie bij impuls 3

Door het enorme kwantitatieve aanbod aan websites, is het noodzakelijk om websites te kunnen beoordelen op kwaliteit. Immers, vooral sinds 2001 ook het aantal religieuze websites op het Internet fors in aantal gestegen. De terreur van 11 september 2001 in Amerika en de oorlog in Irak in februari 2003 houden hier vermoedelijk enig verband mee . Gebeurtenissen en gevoelens in real life resulteren immers in webpagina's die er op één of andere manier betrekking op hebben. Religieuze (in dit geval fundamentalistisch geïnspireerde) gebeurtenissen in real life leiden immers tot meer berichtgeving over en vanuit de betreffende religies, zowel op de radio, de televisie als op het Internet. Terwijl deze berichtgeving op de radio en de televisie "gecontroleerd" wordt, is dit op het Internet veel minder het geval. Iedere internetgebruiker, ongeacht zijn professionele background (ook op het gebied van religie) kan op het Internet vrijelijk zijn stem laten horen. De vrijheid op het Internet heeft het negatieve, maar ook vaak positieve gevolg dat het Internet ook de spreekbuis kan zijn van mensen die via andere media hun meningen niet kunnen verspreiden. Immers, afwijkende meningen die in normale omstandigheden gecensureerd worden, kunnen in het virtuele oord rijkelijk bloeien. Precies deze democratische aard van het Internet gekoppeld aan de quasi oneindige netwerkstructuur, heeft tot gevolg dat de enorme hoeveelheid aan websites in vele gevallen leidt tot informatieoverbelasting of informatieverzadiging . De bekende uitspraak "more is less" is dan ook niet vreemd aan het Internet: een miljoen zoekresultaten leidt er soms toe dat het kaf niet meer van het koren te onderscheiden is en de veelheid aan informatie eerder tot verwarring dan tot verheldering leidt. Technisch is het probleem van de dataverwerking op te lossen, maar dataselectie hangt voornamelijk af van cognitieve en andere competenties van de internetsurfer.
Het trefwoord "God" bijvoorbeeld leidt via Google - de bekendste zoekrobot van het Internet - naar 147 000 000 webpagina's. Vragen die hierbij rijzen zijn onder andere: welke bronnen uit deze 147 000 000 zijn betrouwbaar en welke niet? Welke websites zijn fundamentalistisch of sektair van aard? Welke bronnen weerspiegelen officiële religieuze visies en welke bevatten eerder persoonlijke interpretaties? Hier raken we het fundamentele probleem van het Internet: temidden van de vele informatie zijn er massa's websites met "foutieve" of "onbetrouwbare" religieuze informatie. Er bestaan met andere woorden websites die zich katholiek (of joods, of islamitisch, etcetera) noemen, maar in grote mate afwijken van het katholicisme (het jodendom, de islam, etcetera) of fundamentalistisch van aard zijn.
Hoewel iedere gebruiker van het Internet zal ontdekken dat de kwaliteit van websites erg kan verschillen, is een theologisch ongeschoold (reli)surfer niet altijd in staat om te beoordelen of een website inhoudelijk professioneel of amateuristisch is. Kwaliteit en betrouwbaarheid van websites wordt vaak enkel beoordeeld aan de hand van de lay-out. Een professioneel opgemaakte website wordt al te vaak spontaan geassocieerd met degelijkheid van inhoud, een dynamisch gemaakte website wordt geassocieerd met een dynamische, flexibele, progressieve visie, etcetera. De theologen Bieringer en Pollefeyt (K.U.Leuven) stelden nochtans vast dat ondanks de dynamische lay-out van bijvoorbeeld bijbelsites, de inhoud ervan vaak statisch, letterlijk of zelfs fundamentalistisch van aard is. De lay-out van websites is dus niet (altijd) representatief voor de inhoud ervan. Volgens Bieringer en Pollefeyt is het daarom noodzakelijk om onderwijs te bieden over de verschillende benaderingen van de bijbel en het geloof dat bijvoorbeeld achter een bijbelsite schuil kan gaan, zodat de (reli)surfer in staat is om websites te beoordelen op basis van de kwaliteit en de eigenheid van de inhoud en zodat hij zich niet enkel laat verblinden door een knappe website die met veel financiële middelen gemaakt werd. Het is daarom belangrijk dat de leerkracht godsdienst de leerlingen wijst op de kansen en de gevaren die verschillende (religieuze) visies kunnen inhouden, en hierbij ook verwijst naar het Internet, zodat leerlingen leren verantwoord om te gaan met (religieuze) materie op het Internet. Leerlingen dienen criteria te kennen om het kaf van het koren te kunnen onderscheiden. Hiertoe worden bij de impuls 30 criteria aangereikt om een genuanceerd oordeel over websites te leren uitspreken.

Achtergrondinformatie bij impuls 4

Zoals reeds duidelijk werd uit impuls 1, 2 en 3 nemen eeuwenoude en gloednieuwe religies op het Internet een virtuele, niet-ruimtelijke en dus onbelichaamde vorm aan. Daar intermenselijk contact en gemeenschappen op het Internet virtueel zijn van aard (dit wil zeggen, onlichamelijk), stelt de Pauselijke Raad voor Sociale Communicatie dat: “de virtuele werkelijkheid van cyberspace het reële intermenselijke contact, de incarnatorische realiteit van de sacramenten en de liturgie, of de directe verkondiging van het evangelie niet kan vervangen”, maar wel kan “aanvullen en mensen brengen tot een dieper en rijker geloofsleven en geestelijk leven”. De Pauselijke Raad stelt tevens dat ervaringen van de religieuze werkelijkheid op het Internet onvolkomen zijn van aard zonder contact met andere gelovigen in de échte wereld. Anders gezegd kan het Internet volgens de Pauselijke Raad voor Sociale Communicatie een aanvulling betekenen binnen de christelijke religie, maar geen vervanging of substituut. Zoals uit impuls 2 bleek, bestaan er nochtans wel degelijk religieuze websites die zich tot doel stellen een volkomen alternatieve religieuze werkelijkheid op het Internet te scheppen, los van elke religieuze beleving in real life, maar deze websites vormen toch wel een minderheid van het aandeel van religie op het Internet. Religie op het Internet wordt voornamelijk gebruikt in de zin die de Pauselijke Raad voor Sociale Communicatie adviseert, namelijk als complement. Immers, wanneer het Internet geen complementaire functie heeft, maar gezien wordt als een substituut (niet alleen met betrekking tot religie, maar ook breder bekeken met betrekking tot intermenselijke contacten), kan het Internet leiden tot geïsoleerdheid uit de werkelijke wereld en een verslavend opgaan in de virtuele, niet-lichamelijke wereld.

De Pauselijke Raad voor Sociale Communicatie stelt dat het onderwijs een zeer belangrijke taak heeft op het vlak van ICT. Katholieke universiteiten, opleidingen, scholen en onderwijscentra op alle niveaus zouden ‘mediacursussen’ moeten voorzien voor verschillende groepen zoals onder andere: seminaristen, priesters, religieuzen, lekenleiders, leraren, ouders en studenten om meer inzicht te krijgen in de invloed van communicatie en te weten hoe het Internet goed gebruikt wordt om het eigen leven en dat van anderen te verrijken en niet gebruikt wordt om schade te berokkenen aan zichzelf en anderen. Met deze in de kijker hopen we de aandacht van het onderwijs te trekken naar dit, ook ons inziens, belangrijke thema. 

7. Werkbladen

Bij deze in de kijker zijn nu ook werkbladen beschikbaar voor de leerlingen, met dank aan Hanne Meynen voor het uitwerken van deze werkbladen. U kan de werkbladen hier downloaden.

 

Reacties op deze in de kijker

De ingezonden reacties tot nu toe:

• 13-11-2007
  Hanne Meynen
  

  Beste,

  Mijn stageleerlingen van het 5e jaar TSO vonden het een fijne les! Er zaten leuke interactieve sites tussen. (rond biechten, filmpje rond verrijzenis, ..).

  De engelstalige links waren wat te moeilijk, maar deze originele en creatieve manier van lesgeven wist de leerling zeker te appreciëren!

  Geslaagde 'In de Kijker'!

   

   

  

Naam: E-mailadres: U bent: Selecteer één van onderstaande opties ------------------------------------------ Leerkracht(e) lager onderwijs Leerkracht(e) secundair onderwijs Leerkracht(e) hoger onderwijs Pastoraal medewerk(st)er op school Pastoraal medewerk(st)er in de parochie Geïnteresseerde Uw reactie/vraag/opmerking/suggestie: Indien gewenst, stuur hierbij een bestand mee: Vul bovenstaande code in: Als u een bestand meestuurt, kan het even duren vooraleer u op de volgende pagina terechtkomt. Gelieve toch maar één keer op 'Verzenden' te klikken.

Over Thomas - Contact - Links - Sitemap - Nieuwsbrief - Help

Ben je: Godsdienstleerkracht | in opleiding | leerling | docenten | ouder | inspecteur | directeur | gast

www.godsdienstonderwijs.be

© 2002 - 2011 - KU Leuven