De tuin van heden, een kosmos van vervuiling of vervulling?

Al Gore wint de Nobelprijs voor de vrede

Bekijk ook het persbericht bij deze in de kijker naar aanleiding van de uitreiking van de Nobelprijs voor de vrede aan Al Gore

Weervrouw Jill Peeters over global warming bij ons.

Een ander 'hot item' is de opwarming van onze aarde. Om een helder antwoord te bieden op alle onbeantwoorde vragen over de klimaatverandering en de gevolgen ervan voor de mensheid, raden we je ten stelligste 'Onze planeet wordt heet! - Global warming bij ons' aan. Je vindt dit verhelderende boek van VTM-weervrouw Jill Peeters vanaf 14 september in elke Standaard Boekhandel.

Inhoud

• Beginsituatie
• Aanknopingspunten bij het leerplan secundair onderwijs
• Synthesetekst
  • Het broeikaseffect : natuurlijk proces of menselijke invloed?
  • Brengt het westerse WTO-bestel leegte of vervulling?
  • 'Genesis' schept ecologische vernietiging?
  • De bijbel als wegwijzer in de woestijn
  • De uittocht : de daad bij het woord voegen
  • Vastend onderweg
  • Positieve globalisering in het licht van Pinksteren
  • Verbeter de wereld, begin bij jezelf
  • Besluit
• Theologische basisliteratuur
• Hermeneutische knooppunten
• Lesimpulsen
• Reflectie en evaluatie

Beginsituatie

Met de lancering van Al Gore’s opzienbarende film ‘An Inconvenient Truth’ op 11 oktober 2006 is het ‘ongelegen’ thema van de klimaatwijzigingen helemaal in het middelpunt van de belangstelling komen te staan. En ook in de dagbladen dringt de ‘waarheid’ van dit indringende en allesdeterminerende fenomeen langzaam maar zeker door. Een bloemlezing uit recente krantenkoppen illustreert dit op glasheldere wijze: “Immense barsten in de ijskap” (De Standaard, 20/9), “Global warming devastates sea ice in Arctic Circle” (The Independent, 4/10/2006), “EU zoekt zuurstof in CO2 -debat” (De Morgen, 8/3/2007), ...

"Eerder dan louter de alarmklok te luiden of in zwartgallig pessisme te vervallen, stelt ‘An Inconvenient Truth’ de actie en de strijd die voormalig Vice-president Al Gore voert, in het licht. Gore reist al vijf jaar lang de VS af om zijn medeburgers te wijzen op het feit dat het de hoogste tijd is om deze crisis af te wentelen. ‘An Inconvenient Truth’ is een meeslepende documentaire, die ongetwijfeld veel stof doet opwaaien en misschien zelfs onze kijk op de milieuproblematiek ingrijpend zal beïnvloeden. Al Gore voert betrouwbare informatie aan over de opwarming van de planeet en de exponentiële stijging van de temperatuur, die inmiddels tot dramatische klimaatwijzigingen hebben geleid : het smelten van de ijskap, periodes van langdurige droogte, het stijgen van de zeespiegel... Naast deze overtuigende argumenten, die op aantrekkelijke wijze worden geformuleerd, maken we in meer intimistische scènes kennis met de verbeten strijd die Gore voert en de humanistische dimensie van zijn streven." (www.cinenews.be)

Aanknopingspunten bij het leerplan secundair onderwijs

Elke secundaire school ontving eind februari 2007 een dvd met deze klimaatfilm van Al Gore. Via deze film kan je de leerlingen ervan bewust maken dat zuinig omspringen met energie belangrijk is. Deze paper kan een hulp zijn bij het opmaken van je lesvoorbereiding als godsdienstleerkracht. Met een theologische bril wordt het klimaatprobleem systematisch behandeld in de synthesetekst. In de didactische verwerking zal ik mij toespitsen op de terreindoelen van het eerste jaar van de derde graad TSO. Deze in de kijker laat ook toe om vakoverschrijdend te werken met de lessen aardrijkskunde waar de invloed van de mens op het milieu en globalisering ook ruimschoots aan bod komt.

• 5.7.2 Samenlevingsopbouw tussen inspiratie en appèl
• 5.7.2.1 Verschillende domeinen in het maatschappelijk leven bekijken en bevragen vanuit de vraag naar invloed en aanspraak op mijn persoon.
• 5.7.2.2 Gemeenschappen van nu confronteren met een bijbelse kijk op samen leven
• 5.7.2.3 Voorwaarden voor de vitaliteit van een gemeenschap aangeven
• 5.7.2.4 De wisselwerking tussen het omgaan met de natuur en een mens-, wereld-, en godsbeeld ontdekken en bespreken
• 5.7.2.5 Verschillende visies op arbeid in onze samenleving aangeven en toetsen aan documenten uit de christelijke traditie
• 5.7.2.6 De band leggen tussen sociaal rechtvaardig zijn en een evangelische spiritualiteit

Beginsituatie

De 16 jarige jongeren zijn nog volop gericht op zelfontplooiing. Hun beoordeling van de samenleving hangt vooral af van de mate waarin die samenleving hen kansen biedt. Heel wat jongeren willen zich wel engageren voor bepaalde concrete maatschappelijke projecten, maar hun betrokkenheid op de samenleving als geheel is eerder beperkt. Levensbeschouwing, godsdienst, spiritualiteit zijn in onze maatschappij zodanig geprivatiseerd, dat het verband met het samenleven en projecten van gemeenschapsopbouw voor de jongeren niet voor de hand ligt. Velen onder hen hebben de arbeidsmarkt al verkend via vakantiewerk en weekendjobs. Vanuit die ervaringen krijgt het financiële aspect van arbeid het grootste gewicht, en zien zij niet onmiddellijk het verband tussen arbeid, creativiteit en samenlevingsopbouw.

Synthesetekst
1. Het broeikaseffect : natuurlijk proces of menselijke invloed ?

De aarde wordt verwarmd door de zon. Een gedeelte van de zonnestraling wordt door de atmosfeer terug de ruimte in gekaatst, een ander deel wordt omgezet in warmte op aarde. Ook deze warmte verdwijnt gedeeltelijk de ruimte in. Natuurlijke broeikasgassen zorgen ervoor dat de warmte die de aarde uitstraalt gedeeltelijk wordt teruggekaatst. Deze gassen leggen een warm deken om de aarde. Dit noemt men het broeikaseffect. Zonder het natuurlijke broeikaseffect zou de gemiddelde temperatuur op aarde op jaarbasis -18 graden Celsius bedragen, in plaats van de huidige +15 graden. Broeikasgassen die van nature voorkomen in de atmosfeer zijn kooldioxide (CO2), waterdamp (H2O), ozon (O3), methaan (CH4) en lachgas (N2O).

Maar het broeikaseffect is meer dan een natuurlijk proces. Ook de mens brengt grote hoeveelheden broeikasgassen in de dampkring. Al sinds zijn verschijnen op aarde heeft de mens de natuur geweld aangedaan door zijn vermogen de omgeving te beïnvloeden. Aanvankelijk leidde dit niet tot grote verstoringen in het leefmilieu. Maar naarmate de technologie zich ontwikkelde vanaf de industriële revolutie, tastte de westerse mens de natuur in steeds sterkere mate aan teneinde zijn groeiende behoeften te bevredigen. Bodemerosie door ontbossing en gronduitputting, overbejaging en –bevissing, vervuiling van de lucht en water ...

De bijkomende broeikasgassen maken het deken dikker. Zo wordt teveel warmte teruggekaatst naar de aarde. Meer CO2 zorgt voor een globale temperatuur-stijging. Een onderzoek uit maart 2001 van het wetenschappelijke klimaatbureau van de Verenigde Naties, berekent dat de temperatuur op aarde aan het eind van de 21e eeuw variërend van 1,4 tot 5,8 graden Celsius zal zijn gestegen.

Dit kent nu al wereldwijde gevolgen : Via verscheidene mediakanalen zijn we reeds getuige van een versnelde ontdooiing van de ijskap in de Noordpool met als gevolg een stijging van de zeespiegel. Dit veroorzaakt vele overstromingen (bv. New Orleans). In andere landen zien we dan meer droogte door de verdamping van het grondwater, wat meer bosbranden en woestijnvorming teweeg brengt (Zo kampen boeren in Kenia met 4 keer meer droogtecrisissen dan 25 jaar geleden. Overal ligt het vee dood, landbouwgronden verdwijnen, ... Ze lijden honger en zijn vanaf nu afhankelijk van voedselhulp.) Ook raken ecosystemen ontwricht. (bv. Trekvogels komen precies op tijd terug om bepaalde insecten te eten. Maar nu ontstaat een onevenwicht. Sommige vogels hebben bij hun aankomst geen voedsel meer, aangezien de rupsen eerder ontpoppen. ) Een ecosysteem dat uitermate bedreigd wordt, is de noordpool. Rendieren, kariboes en elanden kunnen niet overleven , omdat het weer in de 'permafrost'-gebieden van Scandinavië, Siberië, en Alaska zich wijzigt waardoor de dieren moeilijker aan voedsel komen. Aan de andere kant van de aardbol worden pinguins gek door het smelten van Antartica. Dit is slechts een kleine greep uit de desastreuze gevolgen van de opwarming van de aarde.

En het wordt nog erger. Een blik op de bevolkingsgroei in de geschiedenis maakt ook duidelijk dat er in de laatste twee eeuwen een complete breuk is ontstaan in het patroon van de millennia lange geschiedenis van de mens. We gaan in de laatste eeuw van 2 miljard (1940) naar 9 miljard (2050) mensen op de aardbol.

Zoals je op de grafiek ziet, is het vooral de bevolking van de ontwikkelingslanden die in de toekomst zal aangroeien. Dit lijkt niet zo erg, aangezien 80 % van de natuurlijke rijkdommen van deze planeet wordt geconsumeerd door 20 % van haar bewoners, namelijk het rijke westen. Maar als we de situatie benaderen vanuit de idee van ‘gelijkwaardigheid’ (de hedendaagse periodieke hongersnood voor miljoenen, het gebrek aan onderwijs voor meer dan een miljard mensen, ... is onrechtvaardig), dan kunnen we volgens E. Vermeersch niet ontkomen aan de ethische eis dat tegen 2100 de totale wereld een welvaartsniveau zou moeten bereiken dat ongeveer overeenkomt met dit van degenen die het thans goed stellen in de geïndustrialiseerde landen. We zouden moeten de produktie op alle gebieden niet verdubbelen maar vertienvoudigen ! Dit alles in de veronderstelling dat de rijke landen intussen een zero-groei zouden beleven. Hoe groter het gedeelte van de wereldbevolking is dat in welstand leeft, hoe meer het ecosysteem gevaar loopt. De ontwikkeling in het zuiden zal een dusdanige druk op de natuur meebrengen dat de draagkracht van de aarde uitgeput raakt.

Voor rijke landen zoals België lijkt dit op het eerste gezicht niet bedreigend. We hebben de financiële middelen en de know how om ons te wapenen tegen het stijgend water. Over enkele weken start een studie waaruit moet blijken wanneer er met zeeweringswerken begonnen zal worden. En als het toch te erg wordt, verkopen we ons huis en bouwen we een luxe-villa in een nieuwe vruchtbare streek. Afrika daarentegen heeft deze middelen niet en betaalt opnieuw de zwaarste prijs. De kloof in de wereld wordt weer groter.

Het is nu eenmaal een natuurlijk proces, zeggen ze. Dit zou niet te wijten zijn aan menselijke vervuiling. Al Gore geeft hierop als antwoord : “Het is moeilijk om iemand iets te doen begrijpen, als zijn salaris juist afhangt van het niet begrijpen ervan” .

2. Brengt het westers WTO- bestel leegte of vervulling ?

Het versterkte broeikaseffect sinds de industriële revolutie wordt veroorzaakt door het Wetenschappelijk Technologisch Optimisme van onze kapitalistische maatschappij.

“In de wetenschap wordt aangroei van kennis nagestreefd, in de techniek perfectionering van middelen en in de kapitalistische economie uitbreiding van productiemiddelen. De vraag welke menselijke doelen elk van deze ontwikkelingen zou moeten realiseren, werd of wordt niet vooraf gesteld: het geheel vormt een autonoom voorthollend systeem en niemand kan garanderen dat ergens aan het einde van het traject een doel wacht dat ook voor de mens zinvol is. De doelloosheid, de irrationaliteit van het totaalsysteem wordt versluierd door de uiterste rationaliteit van de deelsystemen.” In dit systeem kent de mens slechts ‘supermarktgeluk’. De vraag naar een sjaal of een jas van een bepaald merk kan nauwelijks als de uiting van een diepmenselijke behoefte worden aanzien. De mens is slechts producent om een nog meer opbrengende consument te worden.

De vervreemding van de arbeider van zijn arbeid –reeds door Marx onderlijnd- ligt ten grondslag van alle andere vormen van vervreemding. Dit bevordert in de kapitalistische samenleving een heersende stemming van onmacht. Het is een houding van ongeloof, het antwoord van de mens die spiritueel dood is. “Vanaf de 18e eeuw werd de echte desacralisering een feit. De vroegere jenseits-gerichtheid (op het hiernamaals) wordt vervangen door een diesseits-instelling (op het hier en nu).” De rijkste landen (rijkdom = geld) zouden tegelijkertijd de landen zijn waar de cultuur het minst hoop bevat : na een goed gevuld leven, met burgerrechten en materiële goederen, eventueel beschermd tegen natuurrampen en terreur, zou de mens slechts de meest teleurstellende eindbestemming hebben, de bestemming van een ding dat niets meer is en waarvan de onherroepelijke vernietiging moet worden verborgen, of stoïcijns aanvaard. De goden zijn dood , en meteen ook de verzuchting naar een onsterfelijk leven. De aardse waarden die men echter wel wil realiseren zijn waarden van het individu dat zijn eigen tijdelijk geluk, welzijn en welvaart nastreeft (diesseits-instelling).

In zo’n vaderloze cultuur is men individualistisch. Mensen maken eigen keuzes, komen los van de tradionele verbanden (familie, stand, buurt, kerk), zowel van de druk ervan als van de uitnodiging in te treden in de daar geldende waarden. Dat geeft vrijheid maar ook ontheemding. Door de individualisering wordt mensen te weinig gevraagd hun eigen aandeel in het geheel te leveren. De nadruk ligt te zeer op het verwerven van een economisch lucratieve plaats in het geheel en niet op solidariteit. Zo wordt bv. zonder rekening te houden met de structurele kwetsbaarheid van vele mensen gepleit voor de afbraak van de sociale zekerheid. Als alternatief wordt het principe van individuele verzekering voorgesteld. Op die manier bouwen we aan een samenleving waar men niet meer voor elkaar moet zorgen. Een CO2 producerende westerling zou zich dan ook enkel bekommeren om zijn portefeuille en niet om de verloedering van de aarde waarvoor hij met 6 miljard broeders verantwoordelijk is.

3. ‘Genesis’ schept ecologische vernietiging ?

In het artikel “The Historical Roots of our Ecologic Crisis” (1967) beweerde Lynn White dat de wereldwijde natuurvernietiging sinds de industriële revolutie een gevolg is van de ‘typisch christelijke arrogantie’ tegenover de natuur. Volgens White komt deze arrogantie voort uit de visie op de relatie tussen God, de mens en de natuur die kenmerkend is voor Genesis, het eerste boek van de bijbel. Hij verwijst hiervoor naar de zegen van God in volgende verzen :

Volgens Genesis staat de mens centraal in de schepping. White meent dat zo de remming ten opzichte van het ingrijpen in de natuur door de mens opgeheven werd en dat hij bovendien aangespoord wordt om een exploiterende houding ertegenover aan te nemen. Kortom, het Christendom is volgens hem de meest antropocentrische godsdienst ter wereld.” In tegenstelling met wat in de natuurgodsdiensten leeft nl. ecocentrisme , is in dit verhaal de aarde niet goddelijk of sacraal. De aarde is gewoon een schepsel en staat los van God. De mens is eveneens een schepsel, maar gemaakt naar Gods beeld. De mens kreeg volgens White vrijgeleide om de natuur aan zijn macht te onderwerpen.

Moeten we de bijbel echter niet uit zijn historische context halen? Het scheppingsverhaal werd geschreven tijdens de Babylonische ballingschap. Israël verdrinkt bijna in de oerzee van de grote volkerenwereld. Het joodse volk was op zoek naar houvast in deze chaos-belevingen. Ook de natuurkrachten, zoals water en wind werden in de vijfde eeuw voor Christus door de mens als meer bedreigend ervaren dan nu. Men wou de chaos beheersen. De auteur van het scheppingsverhaal putte zijn inspiratie uit een Babylonische scheppingsmythe waarin de oerwateren als de zeeslang Tiamat werden voorgesteld. Zij was de bron van alle kwaad. Hoe angstaanjagend de mens water aanvoelde, vinden we ook terug in Job 9:8 (de geweldige zee), en in de doortocht door de Rietzee in Exodus 14 (de zee heeft hen bedolven, zij zonken als lood in de machtige vloed.)

Als het boek Genesis vandaag nog iets voor ons wil betekenen, dan moeten we het interpreteren naar de nieuwe context van de 21ste eeuw. De mens heeft in onze post-industriële, overmachtige beschaving de natuurkrachten (bijna) volledig naar zijn hand gezet. We zijn niet meer zo bang van de natuur maar putten er energie uit om onze destructieve welvaartseconomie te voeden. Als de natuur dan toch dreigt haar grenzen te overschrijden, scheppen we opnieuw orde door het bouwen van dijken, door de genetische modificatie van gewassen, enz. Wij die al te veel geheerst en onderworpen hebben, moeten deze zegen van God herformuleren in de betekenis van ‘verstandig beheren en zorgzaam behoeden’. De christen heeft morele verplichtingen tegenover de natuur.

4. De bijbel als wegwijzer in de woestijn

“De bijbelse visie op de schepping is niet antropocentrisch, waarbij de mens in het centrum zou staan, maar theocentrisch: het gaat om God als Heer van Zijn schepping. Het uiteindelijke doel van de schepping is niet de mens, maar de schepping in haar totaliteit, die de grootheid en majesteit van God tot uitdrukking brengt.” Zo luidt de verkondiging in psalm 19 : De hemel verhaalt van Gods majesteit, het uitspansel roemt het werk van zijn handen. God is koning en de mens is Hem verantwoording verschuldigd. (Mc 10,41-44 : Wie van jullie de belangrijkste wil zijn, zal de anderen moeten dienen, en wie van jullie de eerste wil zijn, zal ieders dienaar moeten zijn.) De mens mag niet eten van de boom van goed en kwaad. Hij is niet zelf de laatste norm van goed en kwaad. De mens is God niet. Maar de mens zegt ‘neen’ tegen deze grens. Het eten van de boom symboliseert de hoogmoed van de mens.

De mens krijgt echter wel een buitengewoon hoge en verantwoordelijke taak te vervullen: als Gods werknemer is hij een medewerker van God, en in zekere zin daarom niets minder dan medeschepper. De mens mag zijn creativiteit ontplooien, echter zonder de aarde te beschadigen, want deze is Gods eigendom. De mens wordt dus geschapen als een zelfstandigheid, met mogelijkheden maar ook met grenzen. Als de mens bij het bewerken van de aardbodem geen kern van eerbiedig bewaren en bewonderen reserveert, wordt het paradijs woestijn. We zien dat bij Adam (= aardmens). De vreugdevolle arbeid wordt ondankbaar gezwoeg, het leven geven wordt pijnlijke zwangerschap en de aarde wordt de mens vijandig. In plaats van heer van de dingen, wordt hij door de dingen onver-heer-st.

Daarmee heeft de mens als rentmeester twee functies: één naar boven toe en één naar onder toe. In beide functies faalt de postmoderne mens. Hij hakt het regenwoud om, loodst afval in rivieren, doet aan commerciële walvissenjacht, ... met andere woorden, hij negeert voortdurend de grens ‘van het niet beschadigen van de aarde’. De postmoderne mens faalt ook in zijn functie naar boven toe. Met het bouwen van wolkenkrabbers die tot aan de hemel reiken en het landschap domineren symboliseert hij zijn almacht.

Maar de mens heeft nog een derde functie. De mens staat naast de medemensen. Alle mensen zijn geroepen om rib te zijn voor elkaar. Een rib dient tot bescherming van hart en longen, de plaats waar God zijn levensadem heeft ingeblazen. Adam blijft een zwakke plek behouden. Zijn hart is onbeschermd als de medemens die plaats niet inneemt. Daarom schenkt God de vrouw aan Adam. De ene mens wordt aan de andere toevertrouwd. De keuze van de mens is vrij, maar een christen behandelt de medemens met liefde. Hij ziet het als zijn plicht in te gaan op de vraag van de medemens naar bescherming. Het is vooral in de ogen van de zwakken dat God ons oproept onze verantwoordelijkheid te nemen.

Maar wat als we niet geconfronteerd worden met de ogen van de hulpbehoevende? In de milieuproblematiek zijn het de kinderen van de toekomst die de zwakken zijn. Ze zijn letterlijk ‘de naamlozen’ : ze kunnen geen naam krijgen omdat we niet weten of ze ooit zullen bestaan en wie ze zullen zijn. Dit brengt mee dat er ook geen persoonlijk appèl van hen kan uitgaan, dat ons in een direct face à face kan raken. In dit opzicht zijn toekomstige mensen in hun onbepaaldheid en anonimiteit nog kwetsbaarder dan pasgeborenen. De nog helemaal onbestaanden, kunnen we veel gemakkelijker weerstaan dan de pasgeborenen. We moeten ook voor hen een rib zijn en onze verantwoordelijkheid opnemen, want door de verre, mogelijk onomkeerbare gevolgen van ons ingrijpen in het milieu, kunnen we zelfs hun (kwalitatief) bestaan in het gedrang brengen. Het wordt een nieuwe vorm van misdadigheid als we ons van hun lot niets aantrekken.
Deze derde functie vinden we ook terug in de Bijbel. In Exodus 16 moet het hongerige joodse volk manna inzamelen. God zorgt dat er genoeg is voor iedereen. Mozes duidt de grenzen aan : Je mag niet verzamelen om jezelf te verrijken. Je neemt enkel wat je die dag nodig hebt. De dag voor de sabbat moet je voor twee dagen inzamelen want op de sabbat moet je rusten. Daarbij komt nog dat je één potje moet bewaren voor het nageslacht. Deze passage legt uit hoe we moeten leven en bekritiseert hiermee de postmoderne mens. We hoeven geen concurrenten van elkaar te zijn en elkaar de nek om te doen want er is genoeg voor iedereen. Onszelf doelloos verrijken is fout. Het westerse consumptiepatroon (hebben om te hebben) moet omgebogen worden tot de economie ‘van het genoeg’. De motoren van het productieproces mogen enkel nog stationair draaien. Een 24 uren economie, 7 dagen op 7 moet omgeruild worden voor een onthaast leven waarin we kunnen stilstaan en belangloos genieten van de schepping van God.

Ten laatste moeten we ook voor voor onze nakomelingen zorgen. We mogen niet alle energievoorraden op- gebruiken en hen een verontreinigde wereld nalaten.

5. De uittocht : de daad bij het woord voegen

Na het zien van de documentaire ‘An Inconvenient Truth’ beseffen de mensen dat het vijf voor twaalf is. We moeten onze manier van leven veranderen. We moeten vandaag opnieuw uit Egypte wegtrekken en de woestijn trotseren. We moeten de weg naar het ‘beloofde land’ zoeken, naar een groene kosmos die leefbaar is voor alle wezens, waar solidariteit en verbondenheid centraal staan (Als ik een boom plant in mijn tuin dan geef ik ook meer zuurstof aan de Afrikaan waarmee ik de lucht deel) en waar ieder opkomt voor zijn naaste, ook voor zijn nakomelingen.

In een woestijn kamp je met dorst of honger. Het stappen is er uitputtend en in de oneindigheid voel je je soms eenzaam en verlaten. Het is dan ook een uiterst moeilijke keuze voor de postmoderne mens om uit het autonoom voorthollend systeem te stappen. Stel je maar eens voor dat een Belgisch koppel beslist om allebei half-time te gaan werken om zo hun bijdrage te leveren aan het vertragen van de motor van onze westerse economie. Hoe moeilijk zullen ze het dan niet hebben om hun hoofd boven water te houden. Stel je eens voor dat het in alle Vlaamse huizen lekker warm is, maar dat bij jou de verwarming acht graden lager staat. Niemand zou bij jou op bezoek komen want het is er killer dan in hun eigen huis. Hoe eenzaam zou je je niet voelen?

We kunnen tal van argumenten opsommen die ons tegenhouden om te kiezen voor een gezonde samenleving. Deze argumenten vinden we ook in de Bijbel terug bij het verhaal van “de verkenning van het beloofde land”, Numeri 13 en 14. Op het woord van JHWH stuurt Mozes twaalf mannen uit om het beloofde land te gaan verkennen. Elk van hen komt terug met een verslag. Kaleb en Jozua geloven dat het beloofde land binnen handbereik is. Er zijn echter realisten die van mening zijn dat er een volk woont dat veel te sterk is om veroverd te worden. De praatjesmakers beweren er reuzen gezien te hebben. (JHWH voert ons naar dat land om er door het zwaard te vallen, terwijl onze vrouwen en kinderen buitgemaakt worden. Is het niet beter naar Egypte terug te gaan?), ... Elk van deze houdingen kunnen we vertalen naar vandaag, naar onze huidige milieuproblematiek.
Sommige idealisten beweren dat de mens met zijn technisch vernuft perfect in staat zal zijn om de natuur de baas te blijven. Als de ene energiebron op is, zullen we wel een andere vinden. We kunnen misschien de CO2 onder de grond steken ?
De realisten vinden de groene kosmos wel een must maar zien het niet zitten om de stap in de woestijn te zetten. Alleen zijn we machteloos. Wat kan ik in mijn eentje aan dat immense probleem doen. Als ik nu mee doe met de dikke truiendag of niet, wat zal dat veranderen ? Het is toch al te laat. Het recuperatieniveau van de aarde is overschreden. Vanaf nu zal de wereld zichzelf vernietigen.
Een derde groep zijn praatjesmakers die beweren dat men wetenschappelijke feiten verdraait om zo meer geld voor onderzoek los te krijgen. De opwarming van de aarde is een fabeltje. “Elke inspanning om te stoppen zou dan ook slecht zijn voor de economie” ,beweert Bush. Het is een truc van de democraten om de verkiezingen te winnen.

Een vierde groep maakt van Egypte een land van melk en honing. We moeten nog wat meer CO2 uitstoten,want dan wordt het hier lekker tropisch. “We moeten zorgen dat de toekomstige generaties onder een warmere hemel kunnen wonen.”

Tenslotte is er nog een vijfde groep. Ze zijn een ander soort idealisten “We kunnen toch wel allemaal leven met wat minder !” De weg naar een schone planeet is niet moeilijk te bereiken. Maar ook de idealisten hebben bekering nodig. Zij mogen niet bezwijken voor de bekoring, het alleen uit eigen kracht te willen doen. De tocht door de woestijn is een solidaire onderneming in Gods naam. We moeten ‘samen’ de motor van de economie vertragen zodat het hele systeem zich aanpast aan onze nieuwe levensomstandigheiden. Ook moeten we niet alleen in ons koude huis blijven zitten, maar moeten we samen komen en lekker dicht tegen elkaar aan zitten om het warm te krijgen. De idealist moet een gelovige worden. (vergelijk Nu 13,30 en 14,8).

In de woestijn zijn geen gebaande wegen. Daar moet de weg naar het beloofde land gezocht worden, in vertrouwen op JHWH, die de goede richting wijst naar het beloofde land. Breken met het verleden was ook voor Abraham geen gemakkelijke opgave. Jahwe vroeg hem het land van Babel te verlaten en te trekken naar Kanaän. Deze breuk ging gepaard met gevoelens van angst, twijfel en vaak ook ervaringen van ontrouw. De bijbel daagt ons echter uit, maar wil ons ook niet verpletteren onder onze menselijke kwetsbaarheid. Hoe reuzegroot de hindernissen ook zijn en hoe vaak we ook eens een steek laten vallen, “we moeten stappen blijven zetten. Het is tenslotte ook niet alleen ons eigen werk. JWHW zal het ons geven.”

6. Vastend onderweg

De relatie tussen bevolkingsgroei en de vraag naar welvaartvermeerdering zal leiden tot een nog veel hogere pollutiegraad en destructie van het milieu. In een aantal landen zal de bevolking in nog geen twintig jaar verdubbelen terwijl hun voedselproduktie onmogelijk bij kan benen, noch bv. hun aantal afgestudeerde dokters kunnen verdubbelen in deze korte periode.

Laten we elk land of elk continent vergelijken met een reddingsboot. Elke boot heeft een beperkte capaciteit. Stel dat er vijftig mensen (3250 kilo) in een reddingsboot zitten, of als we genereus zijn en een zeker veiligheidsrisico aanvaarden, zestig (3900 kilo), en dat er terzelfdertijd ongeveer honderd mensen in het water rondzwemmen die om hulp vragen : wat zullen we doen ?

Oplossing één : Voor Christenen is iedereen welkom op aarde. Elk schepsel, al van bij de bevruchting, is een kind van God en heeft recht op leven. Het Vaticaan stimuleert de procreatie binnen het huwelijk. (Wees vruchtbaar en wordt talrijk.) Daarnaast verbiedt de Rooms-Katholieke Kerk ook het gebruik van voorbehoedsmiddelen omdat het volgens haar de band tussen de huwelijksdaad en de mogelijkheid tot voortplanting, op een ongeoorloofde wijze verbreekt. Ze zouden daarbij een aanzet geven tot buitenechtelijke relaties. Maar is dit wel een een ethisch verantwoorde houding van de Kerk ? Iedereen aan boord halen en daarbij nog de inzittenden stimuleren tot uitbreiding van hun kroost ? Het gevolg lijkt me navenant : een complete catastrofe. De invloed van de Kerk is juist groot in Afrika en Latijns-Amerika, de twee continenten waar het bevolkingsaantal exponentieel groeit. Moet de Kerk er niet sensibiliserend werken en mensen aansporen tot vasten in de voortplanting (geboortebeperking) om zo de aarde wat adem te gunnen ?

Oplossing twee : We nemen slechts een beperkt aantal mensen op, de rest blijft zwemmen. Maar wie mag in de boot? De eerste tien? De tien beste? De tien armste? Maar het veiligheidsrisico blijft. Zo kent China een politiek van onvrijwillige vruchtbaarheidscontrole en mag een Chinees koppel slechts één kind krijgen. Het Vaticaanse standpunt ter voorbereiding van de Caïro-conferentie komt voor dit item inhoudelijk overeen met de opinie van de VN. Dit kan niet ! Het recht op vrijheid van procreatie mag niet geschonden worden. Individuele koppels hebben het exclusieve recht om het aantal gewenste kinderen zelf te bepalen en te spreiden in de tijd. Het is een mensenrecht ! Wat het Vaticaan ook beweert, toch moeten we de geboortes controleren. Meer voor de hand liggend zijn maatregelen die de persoonlijke afweging van individuele voor - en nadelen beïnvloeden. Reductie van kindergeld na een zeker aantal kinderen, subsidies voor sterilisatie, ontoegankelijkheid van overheidsjobs voor ouders van kroostrijke gezinnen, studiebeurzen voor kleine gezinnen ... Ook dit is niet christelijk aangezien dergelijke financiële prikkels of sancties geen echte vrije keuze betekenen voor de armen. Daarbij kunnen kinderen boeten door het gebrek aan verantwoordelijkheid van de ouders.

Oplossing drie : We laten de rijken een plaatsje kopen in de boot van een ander land en gooien daar dan iemand in het water. Hier komen we bij het probleem van ‘de klimaatvluchtingen’. Door het smelten van de ijskappen stijgt het zeeniveau en zullen vele gebieden overstromen. Tuvalu (een eilandengroep ten noorden van Fuji) heeft nu reeds besloten ‘ecologisch asiel’ aan te vragen. Australië weigerde de 11.000 inwoners maar Nieuw-Zeeland gaf toe. Maar wat als de bevolking van de Maladieven met zijn 311.000 inwoners, verdeeld over 1.196 eilanden die amper twee meter boven het water uitsteken, collectief asiel aanvraagt. En dit is nog maar (letterlijk en figuurlijk ) het topje van de ijsberg. Uit Florida, Zuid-Indië, Nederland, China,... zullen miljoenen mensen moeten geëvacueerd worden. Ook onze eigen landkaart zal gewijzigd worden.

Zullen de nieuwe -door het klimaat begunstigde landen, onze vraag beantwoordden met dezelfde maatstaf als ons land hen nu behandelt. Het Vlaams Blok stijgt in populariteit en bij deze daalt de gastvrijheid in België. We zien asielzoekers als bedreiging, net zoals de Egyptische farao het Hebreeuwse nomadenvolk zag.

Oplossing vier : We zouden ook eens kunnen proberen de boten harder op te blazen. Misschien kunnen we de draagkracht van de aarde verhogen, zodat de mens meer gewicht op haar kan uitoefenen. Zo vergroot de ecologische voetafdruk van de mens. De ecologische voetafdruk is de oppervlakte aarde die nodig is om te voorzien in de levensstijl van een persoon, stad of land. Deze zou voor de mens gemiddeld 1.6 hectare mogen bedragen. Indien bv. de verwerkingscapaciteit van afval drastisch uitgebreid kan worden, kunnen we misschien het eerlijke aarde-aandeel per persoon opdrijven tot bv. 2.5 hectare. Bij het hard opblazen van de reddingsboot moeten we wel oppassen voor ontploffingsgevaar.
Oplossing vijf : Om meer mensen uit het water te halen is de meest rechtvaardige oplossing het vasten in onze manier van leven. We moeten kilo’s verliezen zodat er meer mensen in de boot kunnen zitten m.a.w. onze mondiale voetafdruk moet verminderen. Noord-Amerika neemt echter meer dan 9 hectare in beslag. Ook de Belgen leven op grote voet met hun 4.9 hectare. (Als iedereen leeft zoals wij Belgen dan hebben we 3 planeten nodig.) De landen die de kleinste voetafdruk hebben, zijn Afrika met 1.1 hectare en ook de Aziaten aan de Stille Oceaan met 1.3 hectare.

Aangezien de wereldburger een gemiddelde voetafdruk van 2.2 hectare heeft, moet de aarde vandaag al op meer dan volle toeren draaien. 120 % wordt ervan gebruikt. Op termijn wordt de leefbaarheid van onze planeet aangetast. We halen ze leeg.
Het idee van ‘gelijkwaardigheid’ (blz. 5) kan hier herhaald worden, maar dan in omgekeerde richting. Het is geen ethische eis om voor de ontwikkelingslanden de voetafdruk van bv. vijf hectare te bereiken. Daarentegen is het wel de bedoeling dat alle landen van de wereld gelijkwaardig zouden schommelen rond de 1.6 hectare, het eerlijke aarde-aandeel. De ontwikkelde landen zouden dus een streng dieet moeten volgen want pas als de 6.3 miljard mensen deze voetafdruk hebben, kunnen we grote natuurrampen voorkomen. Er zijn twee manieren om te vasten : Ten eerste kan je je boterham met choco vervangen door “Special K”, een kommetje granen waar je niets van bij komt. Je verandert niets aan de hoeveelheid die je eet maar wel aan het aantal calorieën. Toegepast op ons milieuprobleem, noem ik dit “Het Special G -vasten”. We moeten gewoon zoeken naar milieuvriendelijke bronnen van energie. Zonnepanelen, hybride auto’s, windmolens, spaarlampen, geotermische elektriciteits-centrales, ... zijn nieuwe technologiën met geen CO2-emissie. We kunnen de krachten van de kapitalistische markt hierbij inschakelen als bondgenoten. Als we dit goed aanpakken kunnen we veel geld, banen en kansen creëren, volgens Al Gore. “De ‘G’ van groen is ook de ‘G’ van geld.” Door milieuverbetering ontstaat een nieuwe markt. En we moeten er onze levenstijl niet door aanpassen. In de lijn van dit denken kan het WTO-bestel blijven bestaan. We mogen alweer naar de supermarkt om het oude te vervangen door het nieuwe. Het is veel gezonder op wereldniveau maar voor onszelf blijft het vervreemdend en spiritueel dodend.

Een tweede soort vasten vraagt een diepgaande mentaliteitsverandering. Ik noem dit “het broodbrekende vasten” verwijzend naar het breken van het brood tijdens de eucharistie en naar het breken van je eigen bezit om het te delen met de minderbedeelden. Vasten in de religieuze zin van het woord, betekent ‘je innerlijk leeg maken om door Gods liefde gevuld te worden’ . In de vastenperiode leggen we ons toe op gebed en op het doen van goede werken. Door te vasten in het WTO-bestel op wereldniveau, zal er weer meer plaats zijn voor Gods liefde in de wereld. Dit zal ‘de spiritueel doden’ weer hoop geven in de verzuchting naar een leven dat niet meer zal sterven (jenseits-gerichtheid). Het individualistisch beleid moet ingeruild worden voor een solidariteitbeleid ten gunste van andere landen waar reeds slachtoffers van de klimaatsveranderingen gevallen zijn. Ook moeten we nog iets overlaten aan onze nakomelingen. Religie biedt geen sluitende verklaring voor een ramp (zeker niet als het kwaad de goede mensen treft), maar biedt wel de inspiratie om op de verschrikkingen te reageren. (Dana Eck)

7. Positieve globalisering in het licht van Pinksteren

We ademen allemaal dezelfde lucht in en worden verwarmd door dezelfde zon. We zijn allen op de wereld verbonden met elkaar. Het effect van ons gedrag tast dan ook niet alleen onszelf aan, maar de hele globe. Daarom moeten we het klimaatsprobleem globaliserend aanpakken. Herinneren we ons even het voorbeeld van het Belgisch koppel dat beslist om beiden half-time te werken (blz. 13). De tocht door de woestijn mag niet in je eentje gedaan worden. Het moet een solidaire onderneming in Gods naam zijn. Het gaat om de ontwikkeling van een levensstijl waarin wij van elkaar leren om te leven met wat voldoende is. Zo geven wij aan anderen de ruimte om te kunnen genieten van de opbrengst van de aarde, terwijl wij ook rekening houden met de draagkracht van het ecosysteem. Dit betekent niet dat we van iedereen de abstracte wereldburger willen maken. Er moeten op wereldniveau grenzen opgelegd worden (een maagring), maar hoe men binnen die grenzen blijft (de uitvoering), behoort tot het soevereine recht van ieder land “in overeenstemming met de eigen nationale wetten en ontwikkelingsprioriteit, met volledig respect voor de diverse religieuze en ethische waarden en culturele achtergronden van de bevolking en in overeenstemming met universeel erkende mensenrechten.” Een maagring die reeds 141 landen hebben laten inbrengen is het Kyoto-protocol. Het zijn afspraken gemaakt over de reductie van de emissies van broeikasgassen. Het doel is het bereiken van een gemiddelde emissiereductie van broeikasgassen van de geïndustrialiseerde landen : 5,2% van de emissies in 1990, over de periode 2008-2012. Ook België ondertekende dit contract. De grootste vervuiler, de Verenigde Staten, weigert nog steeds. We hopen dat alle landen van de wereld uiteindelijk zullen meedoen en streven naar de ‘eenwording van de wereld’. De Rooms-Katholieke kerk is zich bewust van haar opdracht in de eenwording van de wereld. Het tweede Vaticaans concilie verwoordde dit in Gaudium et Spes (1965) : Bij de voornaamste aspecten van de huidige wereld rekent men de toenemende onderlinge verbondenheid van de mensen, aan de ontwikkeling waarvan de huidige voortgang van de techniek zeer veel bijdraagt ... Het bevorderen immers van de eenheid hangt ten nauwste met de zending van de Kerk samen, daar zij in Christus als het ware het sacrament, dat wil zeggen het teken en het instrument, van de innige vereniging met God en van de eenheid van heel het menselijk geslacht is. Figuurlijk zouden de reddingsboten aldus een reusachtig schip worden, met plaats voor alle mensen.
Maar in het begin van het verhaal van de Toren van Babel was er ook eenheid. Alle volkeren spraken dezelfde taal. Ze gingen snel vooruit en voelden zich almachtig. Er was echter geen sprake van innige vereniging met God. Dit kunnen we vergelijken met onze huidige situatie. Engels is de wereldtaal. De hele wereld communiceert met elkaar via internet, TV, ... Door uitwisseling gaan we snel vooruit. We bouwen hoge torens die tot de wolken reiken en wanen onszelf God.
De Kerk moet uitnodigen om de globalisering te laten groeien niet vanuit een hemelhoge ambitie die de aardse verbondenheid verbreekt, maar vanuit de inspiratie van het Pinksterwonder. Er staat een tekstje op de muur van een kerkje: Niemand is zo rijk dat hij niet kan ontvangen. Niemand is zo arm dat hij niets te delen heeft. De Kerk moet trachten het “Special G – vasten” spiritueel te onderbouwen en het doen evolueren naar een “broodbrekend vasten”.

Christenen moeten erover waken dat de wereldwijde acties niet vervreemden van echte menselijke nabijheid. Zo moet de Kerk bv. krachtig protest aantekenen tegen alles wat de menselijke waardigheid aantast. De kerkelijke gemeenschap omspant als een netwerk de hele wereld (globalisering van de Kerk), en kan uiterst gevoelig detecteren... De katholieke kerk beschikt over een aantal officiële structuren om vorm te geven aan haar wereldwijde opdracht. We noemen: de continentale bisschoppenconferenties en synodes, de aanwezigheid van de Heilige Stoel bij de Verenigde Naties en haar instellingen, bij de Europese Gemeenschap te Brussel, bij de Wereldvoedselorganisatie te Rome, bij de Unesco in Parijs, bij de Raad van Europa te Straatsburg, ... Daarenboven moet de Kerk samenwerken met de andere godsdiensten (globalisering van de godsdiensten). De godsdienstige leiders moeten voortrekkers zijn in het proces van eenwording van de wereld. Paus Johannes Paulus II hechtte bij zijn uitmoetingen steeds belang aan de ontmoeting met de religieuze leiders. Mensen die regelmatig op reis gaan, en ter plekke geconfronteerd worden met andere godsdiensten, hebben vragen rond de veelheid aan godsdiensten, rond hun waarheidsgehalte, hun onderlinge verhoudingen ... We zijn geen katholieken aan de ene kant en islamieten aan de andere kant. Aan de ene kant staan diegenen die willen samenleven in broederlijkheid met of zonder religieuze verschillen, en aan de andere kant staan de onverschilligen.

8. Verbeter de wereld, begin bij jezelf

“Terecht heeft Gandhi ooit opgemerkt dat men eerst zelf de verandering moet worden die men in de wereld wil zien gebeuren. Het persoonlijk niveau is het terrein waarop mensen anders en bewuster gaan leven, nieuwe patronen van consumptie ontwikkelen van soberheid en delen, leven met spirituele diepgang.”

“Wat maak je je bezorgd over je kleren? Leer van de lelies op het veld hoe ze groeien. Ze werken niet, ze spinnen niet. Maar Ik zeg jullie: zelfs Salomo met al zijn pracht en praal ging niet gekleed als een van hen. Als God nu het gras op het veld, dat er vandaag staat en morgen in de oven wordt gegooid, zo kleedt, hoeveel te meer kleedt Hij dan jullie, kleingelovigen ? (Mt 6,28-30)
Het is leven volgens de spreuk die men vindt bij de ingang van de Ryoanji-tempel te Kyoto : “Ik weet hoeveel genoeg is”. Ik moet bereid zijn Egypte te verlaten en afstand doen van mijn luxe, mijn plezierreisjes met het vliegtuig, mijn trendy garderobe, ... Ik moet leren genieten van het gewone. Want juist daarin schuilt het schone. “Drinken van één druppel schoonheid schenkt méér vreugde dan verdrinken in een zee.”

Geen filosoof of kerkelijk denker is ooit gevoeliger geweest voor de intieme relatie tussen mensheid en natuur dan de heilige Franciscus van Assisi. Wat in onze tijd stilaan ondernomen wordt om de natuur te behouden, weer respect ervoor te hebben, eerbied ook voor de wildernis en al wat daarin leeft, begon in feite bij die Franciscus van Assisi.

Franciscus is een rijkeluiszoontje die brak met zijn familie en alleen nog maar wil leven voor wat voor hem het allerbelangrijkste is, God. Hij kiest voor een leven zonder bezit. Door zijn radicale armoede maakt hij steeds meer ruimte voor God. Hij preekt voor de mensen over de liefde van God en spoort hen aan: 'alles is gave van God, deel wat je hebt met de armen, sluit je niet op in je bezit. Het is allemaal gave, het is allemaal genade. Geef het terug aan God, geef het terug aan Zijn armen'. Franciscus leeft en preekt en bidt. Het gaat niet vanzelf. Keer op keer steekt zijn ego weer de kop op en wil hij zijn leven weer in eigen hand nemen. Jaloers stelt hij vast dat andere schepselen de Schepper veel beter dienen en danken door helemaal te zijn wie ze zijn. Alleen wij mensen moeten dat heel moeizaam leren. Franciscus heeft alles op willen ruimen wat hem afhoudt van God. En daarmee heeft hij ook alles opgeruimd wat ons mensen scheidt van elkaar en van de andere levende wezens. Daarom kan het gebeuren dat hij op een goede dag merkt dat de vogels niet meer voor hem wegvliegen. Dat zij naar hem luisteren, zoals hij eerder naar hen had geluisterd tijdens zijn zoektocht. Hij daalt zo diep af in het geheim van het leven dat hij de bron bereikt. Daar ervaart hij de liefde waaruit alles bestaat, dat alles liefde is, dat God en mens en schepping niet van elkaar gescheiden zijn. Daar, op die diepte breekt een nieuwe wereld open. Franciscus bezingt die wereld in een lied, het Loflied van de Schepselen, ook wel Zonnelied genoemd.

Naar het voorbeeld van Franciscus van Assisi moet ik broodbrekend vasten. Ik moet mezelf leeg maken om door Gods liefde gevuld te worden. Ook ons individualisme kan weer de kop op steken (zoals het gebeurde bij Abraham en Franciscus). Maar wanneer ik uiteindelijk zo licht als een veertje ben, en daardoor meer mensen én dieren uit het water kan opvissen om de boot met hen te delen, zal ik me zo voldaan voelen dat ik zingend van blijdschap mijzelf in het beloofde land zal wanen.

9. Besluit : De tuin van Heden op kuur

De aarde is ziek. Ze is uitgeput door de consumptiemaatschappij. Meer mensen, hebben steeds meer behoeften, en steeds meer bedrijven proberen aan die behoefte te voldoen. De aarde draait 120% en reageert hierop met koorts.

We kregen van God de taak om de tuin van Eden eerbiedig te verzorgen en te bewaren in al zijn schoonheid. We hebben echter ‘de boom van goed en kwaad omgehakt’ en in de plaats ervan hoge flats gebouwd. De boom die CO2 omzet in zuurstof is verdwenen en er vormt zich een deken van broeikasgassen waardoor de aarde koorts maakt, met alle gevolgen vandien. Hoe kunnen we de aarde weer beter maken ?

De voorgeschreven kuur is het ‘vasten’. Ik roep op tot een combinatie van drie soorten vasten. We moeten ons tevreden stellen met een kleinere kroost aangezien de aarde te bevolkt raakt. Daarnaast moeten we de vervuilende technologieën vervangen door milieuvriendelijke energiebronnen (het Special ‘G’ vasten). Tenslotte moeten we de boom van goed en kwaad weer aanplanten in de tuin van Heden. We mogen niet meer van Zijn vruchten eten. Maar de andere vruchten in de tuin mogen we met anderen delen. (broodbrekend vasten) Zo maken we van de tuin van Heden ‘het beloofde land’, een groene kosmos, geschikt om erin te leven, voor alle wezens, waar solidariteit en verbondenheid centraal staan.

Achtergrondinformatie en theologische basisliteratuur

Boeken :

• BALMARY, M. , Abel, dwars door Eden, NV Uigeverij Altiora Averbode, 2000, 336 blz.
• BURGGRAEVE, R. , e.a., De Verruwing voorbij, over de kwetsbaarheid van alle leven, Davidsfonds, Leuven, 2004, 354 blz.
• DE TAVERNIER, J. , Ecologie en de demografische druk, uit , Ethiek en politiek, scoop, Groot-Bijgaarden, 1995, blz. 201-215
• EHRLICH, P.R., The Population Bomb, Ballatine Books, New York, 1971
• GAUDIUM ET SPES, De economische, culturele en sociale gevolgen van globalisering, een evangelische-ethische benadering, 2005, 61 blz.
• GAUDIUM ET SPES, resp. Nr. 23 en 42 (Tekst overgenomen in het eucharistisch gebed over de verzoening, canon nr. 7), 1965
• GARAUDY, R., God of de mammon ? De strijd van de eeuw, Averbode, Ten Have, 1995, 168 blz.
• HARDIN, G. , Living on a lifeboat, in G. HARDIN & J. BADEN, Managing the Commons, blz. 261-279
• Hoe kun je de lucht bezitten ? Een indiaanse visie op het beheer van de aarde, Aktie Strohalm/ Uitgevrij Jan van Arkel, Utrecht, 1991
• KOLBERT, E. , Dreigend klimaat, de gevolgen van het menselijk gedrag op het klimaat – en wat we er aan kunen doen, Kosmos-Z&K , Utrecht/Antwerpen, 2006, 191 blz.
• MEIJERS, P., De God van de evolutie, N.V. Gooi en Sticht, Hilversum, 1964, 112 blz.
• SÖLLE, D. , God heeft mensen nodig, een theologie van de schepping, Lannoo, Tielt, 2000, 238 blz.
• THIJS, B. , Het experiment schepping, het creatieve proces in cultuur, geloof en gemeente, Meinema, Zoetermeer, 2001, 214 blz
• THYS, W., VANDENVELDE, T., Opdebeeck, H. , Economie, macht en gerechtigheid, Pelckmans, Kapellen, 1989
• VAN DER VEKEN, J. , Een kosmos om van te leven, het nieuwe gesprek tussen kosmologie en geloof, Pelckmans, Kapellen
• VAN DER VLOET, J. De schaduw van God, christelijk scheppingsgeloof en nieuwste wetenschap, Hadewijck, Antwerpen-Baarn
• VAN DOOREN, P. , Klimaat op hol, Davindsfonds, Leuven, 199, 130 blz.
• VERMEERSCH, E. , De ogen van de panda, een milieufilosofisch essay. Brugge, 1988,72 blz.

Tijdschriftartikelen :

• BURTON, R. , A Philosoher Looks at the Population Bomb. In W. BLACKSTONE (ed.) Philosophy and environmental Crisis. Athens, Universitiy of Georgia Press, 1974, blz. 105-116
• CALLAHAN, D. , Ethics and Population Limitation, in K.S. SCHRADER FRECHETTE, e.a. Environmental Ethics
• DENYS, F. ,De opwarming van de aarde : het is ook jouw probleem, in Lifeline (5) ,2006-2007, blz 4-7
• DE WITTE, P. , Breken met het verleden, het eerste gaan van Abraham, in Mensen Onderweg, okt. (1999), blz. 28
• GOORINGE, T. J. , Invoking : Globalisation and Power, in The Blackwell Companion to Christian Ethics, blz. 346-359
• HAERS, J. Scheppingstheologie, een web van spanningen en relaties, Collationes 26 (1996), blz. 5-36
• LAGAE, E. , Tot het uiteinde der aarde, Globalisering, Collationes 30 (2000), blz. 373-390
• STRUKELJ, A. , Menswording – volheid van de schepping, in Communio 28 (2003), 135-147
• THOMAS, C., e.a.., Extinction risk form climate change. In Nature, Vol. 427, (2004) , blz. 145-148
• VAN ERP, H. , Globalisering oud en nieuw, in Wijsgerig Perspectief, Boom, 43 (2003), nr. 3, blz. .39-48
• WEROWSKA, M. (2007). Zuidpoolijs blijft ondanks opwarming stabiel: 'De pinguïns worden gek'. Eos 24(1): 62-65

Krantenartikels

Heel veel krantenartikels sinds de film van Al Gore in alle kranten o.a. :

• DEBUSSCHERE, B. In Afrika vallen al doden door klimaatverandering, in De Morgen, 12 maart 2007, blz. 9
• DECOO, S. , De onverwachte comeback van steenkool, De Morgen, 14 maart 2007, blz. 20
• 19 brochures uit De Morgen (verzamelmap) : Global Warming, Het gevaar van het broeikaseffect en wat we eraan kunnen doen

Cursus HDGI

• KEVERS, P. , Oud Testament, uitverkiezing en verbond, HDGI
• VANHOUTTE, K. , het sacrament van boete en verzoening, HDGI

De Heilige Schrift

• Gen 1,1-3 ; 2, 15; 3, 23; 9, 9-11
• Ex 3,7-10; 15,22-27; 16, 23,10-12
• Lev. 25,1-24
• Nu, 13-14
• Re 8,22-23 ; 9, 8-15
• Wijsh. 11,24-26
• Jes. 11,1-9 ; 40,12-31
• Spr. 8,22-31
• Mc. 5, 1-14; 10, 41-44
• Mt. 4,22-34 ; 6,26-30; 10, 29; 12, 22-34
• Lc. 12, 42 16,19-31
• Joh. 9; 12,23-26
• Spr. 8,22-31
• Ps. 8; 19; 104, 16-23;72;136;148, 1-4 en 7-10
• Lc. 16,19-31
• Joh. 9; 12,23-26
• 1Kor. 3,9

Internet – websites

• www.climatenetwork.org
• www.creabel.org
• www.creationiisme.nl
• www.timetoturn.nl
• www.eo.nl
• www.greenpeace.org
• www.ine.be/campagnes/dikke-truiendag
• www.labuschagne.nl
• www.milieuloket.nl
• www.mina.vlaanderen.be/milieuzorg
• www.ofm-jpic.org/globalwarming
• www.panda.org/resources/publications/climate
• www.planetark.org
• www.ucsusa.org/warming
• http://www.uitweg.be/nummer-51/uitweg51_116.html
• www.stoutenburg.nl

Enkele bronnen geannoteerd :

1. VERMEERSCH, E. , De ogen van de panda, een milieufilosofisch essay. Brugge, 1988,72 blz.
   
   Vermeersch was professor aan de RUGent. Deze Vlaamse wetenschapsfilosoof was in zijn jonge jaren Jezuïet. Begin jaren '90 kwam hij op televisie openlijk uit voor zijn atheïsme. In ‘De ogen van de panda’ belicht hij in klare taal alle elementen van het milieuprobleem. Ons WTO-bestel is een autonoom voorthollend systeem. Het schept leegte en vervuiling. Vermeersch legt de kern van het probleem bij dit WTO denken en bij de overbevolking. De oplossing veronderstelt volgens hem geen ascetische vorm van leven. We moeten ook geen afstand doen van het diesseits-moraal (nastreven van geluk in dit leven). Voor hem blijft de mens de bron van alle waarde. We moeten enkel de bevolking reduceren en een cyclisch productie - en consumptiesysteem inrichten waarin energie uit vernieuwbare bronnen komt en grondstoffen door recyclage worden teruggewonnen. Vermeersch wijst op de leegte die het WTO-bestel ons biedt, maar als atheïst blijft hij in de leegte van het WTO-denken achter. Hij laat zich niet door Gods liefde vullen.
   
   
2. DE TAVERNIER, J. , Ecologie en de demografische druk, uit , Ethiek en politiek, scoop, Groot-Bijgaarden, 1995, blz. 201-215
   
   De Tavernier wijst op het gevaar dat de demografische druk voor het milieu op termijn vormt. Hij bundelt daarbij ideeën van vele andere schrijvers. Als kern van zijn artikel gebruikt hij de metafoor van Hardin. Hardin beschrijft het probleem van de demografische druk aan de hand van het beeld van een reddingsboot. Hij biedt vanuit deze metafoor verschillende oplossingen aan. Je kan alle drenkelingen aan boord laten, je kan iedereen in het water laten verdrinken, je neemt een beperkt aantal mensen mee ... De Tavernier werkt deze oplossingen verder uit. Hij citeert daarbij weer anderen, zoals Callahan over bv. vruchtbaarheidscontrole. De Kerk moet volgens De Tavernier dringend werk maken van het vasten op het aantal geboorten. Maar zowel De Tavernier als Hardin vergeten volgens mij een mogelijke oplossing. Beiden werken met het ‘aantal personen’ in de boot en niet met ‘kilo’s. Een christelijke visie huldigt het broodbrekend vasten. We moeten ons innerlijk leeg maken en vullen ons met God. Door het verlies aan gewicht bezetten we minder plaats op de boot zodat anderen er bij kunnen.

Hermeneutische knooppunten – levensbeschouwelijke en religieuze vorming

Leerprojectfiche

Trefwoorden : natuur - vasten - schepping - vervuiling - kapitalisme - globalisering - Fransciscus van Assisi

Leerproject geformuleerd als levenbeschouwelijk knooppunt
Is de opwarming van de aarde een natuurlijk proces of speelt de mens een grote rol? Hoe gaat de mens om met de aarde? De mens tracht de natuur naar zijn hand te zetten om zo in al haar behoeften te voorzien. Maar voelt de westerse mens zich zo tevreden met zijn supermarktgeluk ? Hij ruilt verbondenheid en spiritualiteit in voor individualisme en vervreemding. Bovendien schuilt in deze houding het gevaar dat er niets meer van de aarde overblijft voor de volgende generaties. Kan Al Gore met zijn Special ‘G’-dieet ons redden van de zondvloed of dient de bijbel als wegwijzer om door een vastende levenstijl als rentmeester over de aarde te heersen? Als we dan weten dat we onze houding moeten aanpassen, vanwaar dan die spanning tussen woorden en daden ? Heel de wereld moet veranderen, want het klimaatprobleem is een wereldprobleem. Kan globalisering een oplossing brengen voor de krachtmeting tussen mens en natuur?

Lesimpulsen

Les 1 : An Inconvenient Truth (2006) – (scene 3,4,7,8,9,14,21)

De mensheid leeft op een tijdbom. Als de grote meerderheid van de wetenschappers gelijk heeft, rest ons slechts tien jaar om te voorkomen dat de aarde in de ban komt van een golf aan extreme weersomstandigheden met overstromingen, droogte, epidemieën en dodelijke hittegolven. Een catastrofe die we zelf veroorzaken.

1. Is de opwarming een natuurlijk proces ? Leg uit
2. Wat zijn de gevolgen van het broeikaseffect ?
3. Welke vragen roept dit lijden op ?
   

Internetopdracht : Wat is jouw aanbreng in de vervuiling ?

1. Wat is een ecologische voetafdruk ?

   

   www.ecolife.be : .................ha.
   www.energievreters.be : .................ton.
2. In totaal moet de mensheid het stellen met 11.3 miljard hectaren. Dat is 1.8 hectare van het aardoppervlak per persoon. Bereken je eigen voetafdruk.

   

3. Welke tips worden jouw gezin gegeven om zuiniger met energie om te springen ?
4. Wat doe je nu al goed ?
• Hoeveel vermindering van CO2 uitstoot kende men dit jaar door de dikke truiendag in de 1617 scholen samen ?
• Noem 10 acties die vandaag de dag werden ondernomen in de scholen
1. ------------------------------------------------
2. ------------------------------------------------
3. ------------------------------------------------
4. ------------------------------------------------
5. ------------------------------------------------
6. ------------------------------------------------
7. ------------------------------------------------
8. ------------------------------------------------
9. ------------------------------------------------
10. ------------------------------------------------

Les 2 : Geef je opinie

A. Stellingen

1. Het geld dat nu wereldwijd wordt besteed aan het tegengaan van de klimaatverandering, kan beter worden gebruikt om iets te doen aan andere ernstige sociale problemen, zoals bijvoorbeeld honger, aids en malaria te verhelpen.
2. Mensen mogen zelf bepalen hoeveel energie ze gebruiken.
3. Ik ben een natuurliefhebber.
4. Een dikke truiendag, dat baat toch niets.
5. Kinderen lachen 360 keer per dag. In de derde wereld vermindert dit tot 300 keer per dag bij het volwassen worden. In het rijke westen blijven er bij volwassenen 20 glimlachen per dag over. Geld maakt niet gelukkig.
6. Het klimaatsprobleem is een uitvinding van Al Gore die wil dat de democraten de volgende verkiezingen winnen in Amerika.
7. Iedere autobezitter moet op zondag de auto laten staan.
8. Als ik de armoede in de derde wereld op TV zie, kijk ik even toe en eet dan weer gewoon verder.
9. De vervuiler betaalt. Vervuilende energie moet drie keer zo duur zijn als schone energie.
10. De prijs van een vliegreis moet worden verdubbeld.
11. Geen kiwi's meer uit Nieuw Zeeland of tomaten uit Marokko.
12. Elk land moet zelf bepalen hoe er aan het klimaat gewerkt wordt.
13. Gelovige mensen verbruiken minder.
14. Het christendom is de grote schuldige voor dit klimaatsprobleem. Volgens het boek Genesis moeten we immers de aarde beheren en talrijk bevolken.
15. Het zal hier lekker warm worden als we zo doordoen. Kan niet beter !
16. Als de U.S.A. het Kyoto-verdrag niet willen ondertekenen, is dat toch hun keus.
17. Om de groei van de wereldbevolking af te remmen wordt de Chinese één-kind- politiek ingevoerd.

B. Media

Neem een knipsel mee uit de krant of tijdschrift dat handelt over sociale ecologie. Becommentarieer het meegebrachte artikel.

Les 3. Kaartspel : HABITAT :

De 'habitat'-kaarten roepen gevoelens en bedenkingen op over de relatie tussen de mens en andere vormen van leven. Elke cultuur neemt immers een bepaalde houding aan tegenover zijn natuurlijke omgeving. De leerlingen spelen creatief, wisselen ideeën uit over mens en natuur. De kaarten zijn daartoe een uitdaging. Ze helpen ons een band te vinden tussen een kaart en onszelf of tussen 2 en meer kaarten. Op die manier worden er, dankzij de verbeelding van de deelnemers, ook verhalen verteld en verzonnen.

Bij elke kaart tracht met de volgende vragen te beantwoorden :

1. Waar bevindt zich dit in de wereld ?
2. Wat gebeurt er op deze plaats van de wereld?
3. Op welke wijze ben ik hiermee verbonden?

Les 4. Twee soorten vasten als antwoord op de klimaatscrisis

A. Al Gore : scene 23,24,30,32

Ten eerste moet je je boterham met choco vervangen door “Special K”, een kommetje granen waar je niets van bij komt. Je verandert niets aan de hoeveelheid die je eet maar wel aan het aantal calorieën. Toegepast op ons milieuprobleem, noem ik dit “Het Special G -vasten”. We moeten zoeken naar milieuvriendelijke bronnen van energie. Zonnepanelen, hybride auto’s, windmolens, spaarlampen, geotermische elektriciteits-centrales, ... zijn nieuwe technologiën met geen CO2-emissie. We kunnen de krachten van de kapitalistische markt hierbij inschakelen als bondgenoten. Als we dit goed aanpakken kunnen we veel geld, banen en kansen creëren, volgens Al Gore. “De ‘G’ van groen is ook de ‘G’ van geld.” Door milieuverbetering ontstaat een nieuwe markt. En we moeten er onze levensstijl niet door aanpassen. In de lijn van dit denken kan het WTO-bestel blijven bestaan. We mogen alweer naar de supermarkt om het oude te vervangen door het nieuwe. Het is veel gezonder op wereldniveau maar voor onszelf blijft het vervreemdend en spiritueel dodend.

Het derde klimaatrapport van het Intergouvernementeel Panel over Klimaatverandering (I.P.C.C.) van de Verenigde Naties werd zopas goedgekeurd te Bangkok. (De Standaard van 6 mei 2007) Economisch en technisch is het haalbaar om de uitstoot voldoende te doen dalen zo zegt het rapport. Tegen 2050 zou de uitstoot van de 6 broeikasgassen wereldwijd met 50 % gedaald moeten zijn. Alle wetenschappers gaan hiermee akkoord. Daar de industrielanden voor 80% verantwoordelijk zijn voor de huidige situatie, heeft China gelijk te beweren dat het niet in de eerste plaats aan de ontwikkelingslanden is om in te leveren. De politici van de 140 landen die deelnamen aan het Panel zouden moeten elk voor hun land de goede beslissingen treffen. De burger moet eraan denken bij eventuele verkiezingen.

B. Brother Sun, Sister Moon (1972) –scene 4-5 (minuut 0.24 tot 0.40)

Vraag 1 : Vader zegt dat Franciscus gek geworden is. Waarom denkt hij dit ?

Vraag 2 : Franciscus moet als straf mee naar de Kerk. Maar in de Kerk gaan de ogen van Franciscus nog meer open. Verklaar.

Een tweede soort vasten vraagt een meer diepgaande mentaliteitsverandering. Ik noem dit “het broodbrekende vasten” verwijzend naar het breken van het brood tijdens de eucharistie en naar het breken van je eigen bezit om het te delen met de minderbedeelden. Vasten in de religieuze zin van het woord, betekent ‘je innerlijk leeg maken om door Gods liefde gevuld te worden’ . In de vastenperiode leggen we ons toe op gebed en op het doen van goede werken. Door te vasten in het WTO-bestel op wereldniveau, zal er weer meer plaats zijn voor Gods liefde in de wereld. Dit zal ‘de spiritueel doden’ weer hoop geven in de verzuchting naar een leven dat niet meer zal sterven (jenseits-gerichtheid). Het individualistisch beleid moet ingeruild worden voor een solidariteitbeleid ten gunste van andere landen waar reeds slachtoffers van de klimaatsveranderingen gevallen zijn. Ook moeten we nog iets overlaten aan onze nakomelingen. Religie biedt geen sluitende verklaring voor een ramp (zeker niet als het kwaad de goede mensen treft), maar biedt wel de inspiratie om op de verschrikkingen te reageren. De Kerk moet trachten het “Special G – vasten” spiritueel te onderbouwen en het doen evolueren naar een “broodbrekend vasten”.

Muziek

De rijke bramenplukker (geïnspireerd door het sprookje van Godfried Bomans)

Tekst: André van der Lugt, Muziek: Harm Peter Smilde

Vragen bij het lied (huiswerk) :

1. De bramenplukker heeft alles wat hij wil maar is toch wat eenzaam ? Ben jij soms eenzaam ? Is 1-zaam zijn voor jou een negatief gevoel ? Waarom wel/niet? Is de mens een sociaal wezen ? Zijn mensen nu meer eenzaam dan vroeger ? Hoe zou je dat verklaren ?
2. De reiziger wil de sfeer losser maken door het geven van een goudstuk. Waarom is de bramenplukker niet geïnteresseerd ? Zou jij geïnteresseerd zijn ? Maakt geld jou gelukkig ?
3. De bramenplukker voelt zich rijk. Hij waant zich in het beloofde land. Hij ziet de dauwdruppels als parels en de meren als spiegels. Hoe ervaar jij de natuur? Heeft de natuur een grote waarde voor jou?
4. Met wie kun je je het best identificeren : met de reiziger of met de bramenplukker ? Leg uit.
5. Ex. 3:2-5 Toen Mozes zag dat de braamstruik wel vlam had gevat maar niet verbrandde, liep hij er naar toe om het wonder beter te bekijken. Toen de Heer dat zag, riep Hij: "Mozes, Mozes!" "Hier ben ik", zei Mozes. "Kom niet dichterbij", zei de Heer. "Trek uw schoenen uit, want u staat op heilige grond." Misschien is de reiziger wel een bramenplukker ? Verklaar deze vraag aan de hand van Ex 3, 2-5. Kun je je antwoord ook betrekken op het verhaal van de zondeval ?
6. Kun je dit lied betrekken op het probleem van de klimaatscrisis ?
7. Wat is de moraal van het verhaal ? Wat is het verband tussen deze moraal en het volgende bijbelfragment ? Kun je God betrekken in de moraal ?

(Mt 6,26) En Jezus wees naar de bloemen en zei:" Kijk eens naar de bloemen in het veld: ze spinnen niet en weven niet. En toch hebben ze een prachtig kleed aan met allemaal prachtige kleuren. En ze ruiken allemaal zo heerlijk. Als Mijn hemelse vader, zo goed zorgt voor die kleine vogeltjes en voor die nietige bloempjes, zal Hij dan nog niet veel beter zorgen voor de mensen die zijn liefste kinderen zijn? Dus, wees niet altijd bezorgd om eten en drinken en om wat je allemaal zal aantrekken. Maar vertrouw op God. Hij zal wel goed voor je zorgen.

Les 5. Actualiseren van een bijbeltekst : Numeri 13, 25 - 14, 8

Als we dan weten dat we onze houding moeten aanpassen, vanwaar dan die spanning tussen woorden en daden ? (hermeneutisch knooppunt 5)
Hoofdstuk 13 [25] Na veertig dagen keerden zij van hun verkenningstocht terug. [26] Zij gingen naar Mozes en Aäron en naar heel de gemeenschap van de Israëlieten in de Paranwoestijn in Kades. Zij brachten aan hen en aan heel de gemeenschap verslag uit en lieten hun de vruchten van het land zien. [27] Zij vertelden: ‘Wij zijn in het land geweest waarheen u ons gestuurd hebt en het vloeit werkelijk over van melk en honing. Kijk maar eens naar deze vruchten. [28] Maar het volk dat er woont, is buitengewoon sterk en de steden zijn ommuurd en zeer groot. Wij hebben er zelfs Enakieten gezien. [29] In de Negeb wonen Amalekieten, in het gebergte Hethieten, Chiwwieten, Jebusieten en Amorieten, en aan de zee en langs de Jordaan wonen Kanaänieten.’ [30] Kaleb trachtte het volk tot volgzaamheid tegenover Mozes te bewegen en zei: ‘Wij kunnen gerust optrekken om het te veroveren, want wij zijn er zeker toe in staat.’ [31] Maar de mannen die met hem waren uitgezonden, zeiden: ‘Wij kunnen tegen dat volk niet optrekken; het is te sterk voor ons.’ [32] Zij verspreidden onder de Israëlieten ook allerlei praatjes over het land dat zij verkend hadden. Zij zeiden: ‘Het land dat wij op onze verkenningstocht doorkruist hebben, is een land dat zijn bewoners verslindt, en de mensen die wij er gezien hebben waren geweldig groot. [33] Wij hebben er de reuzen gezien, de zonen van Enak. Wij voelden ons sprinkhanen en zij moeten ons ook daarvoor hebben aangezien.’ Hoofdstuk 14 [1] Toen begon de hele gemeenschap luid te roepen en het volk bleef heel de nacht jammeren. [2] Alle Israëlieten morden tegen Mozes en Aäron en heel de gemeenschap zei tegen hen: ‘Waren wij maar in Egypte gestorven of anders hier in de woestijn! Waren wij maar dood! [3] De heer leidt ons naar dat land waar we door het zwaard zullen vallen, terwijl onze vrouwen en kleine kinderen buitgemaakt worden. Is het niet beter om naar Egypte terug te gaan?’ [4] En zij zeiden tegen elkaar: ‘Laten wij een nieuwe aanvoerder kiezen en naar Egypte teruggaan.’ [5] Toen wierpen Mozes en Aäron zich voor heel de verzamelde gemeenschap van de Israëlieten ter aarde. [6] Jozua, de zoon van Nun, en Kaleb, de zoon van Jefunne, die ook het land verkend hadden, scheurden hun kleren [7] en zeiden tegen heel de gemeenschap van de Israëlieten: ‘Het land dat wij op onze verkenningstocht doorkruist hebben, is een prachtig land. [8] Als de heer behagen in ons heeft, zal Hij ons dat land binnenvoeren en dat land dat overvloeit van melk en honing aan ons geven.s

Plaats de volgende voorbeelden bij de verschillende houdingen uit Numeri 13,14

1. Cartoon Tour de France
   
2. Een voorbeeld uit de krant :

België wapent zich in strijd tegen stijgend zeewater



Begin maart start een uitgebreid onderzoek naar de noodzaak en timing van zeeweringswerken die de kust op lange termijn moeten beschermen tegen een stijging van het zeewaterpeil. Daarmee wil België, in navolging van Nederland, zich wapenen tegen de gevolgen van de klimaatopwarming.

In Nederland is het door de aanhoudende onheilsberichten over de opwarming van de aarde al langer alle hens aan dek. Het recente rapport van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) spreekt van een stijging van de zeespiegel met 18 tot zelfs 79 centimeter tegen het einde van de eeuw. Hoewel ons land beduidend hoger boven de zeespiegel ligt, zit men in België evenmin stil. "Wij gaan uit van een stijging van 60 centimeter tegen 2100", zegt Peter De Wolf, hoofd van het Agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust. "En dat is perfect beheersbaar."

3. In een toespraak tot de Zweedse Academie verklaarde Arrhenius dat het stijgend niveau van CO2 toekomstige generaties in staat zou stellen ’onder een warmere hemel te wonen’... We mogen ons hopelijk verheugen op tijdperken met gelijkmatige en betere klimaten, vooral als je kijkt naar de koudere streken op aarde, tijdperken waarin de aarde veel rijkere oogsten dan nu zal kennen, die de zich snel voortplantende wereldbevolking ten goede zullen komen.
4. President Bush zelf probeert dit standpunt in te nemen. Hij beweert dat het lijkt alsof de wereld opwarmt, maar dat er toch echt geen overtuigend bewijs is dat mensen daarvoor verantwoordelijk zijn. En hij lijkt er men name zeker van dat de olie – en steenkoolmaatschappijen, die hem zo stevig steunen, er op geen enkele manier mee te maken hebben. Elke inspanning om te stoppen zou dan ook slecht zijn voor de economie.
5. Hoe kan je de lucht bezitten? Een Indiaanse visie op het beheer van de aarde. U moet uw kinderen leren dat de grond onder hun voeten de as van onze grootvaders is. Leer ze eerbied hebben voor de aarde, vertel uw kinderen dat de aarde vervuld is van de levens van onze voorouders : dat de aarde onze moeder is. Wat er gebeurt met de aarde, gebeurt met de kinderen van de aarde. Als een man op de grond spuwt, spuwt hij op zichzelf. Dit weten wij : de aarde behoort niet aan de mens. De mens behoort aan de aarde. Dit weten wij : alles hangt samen als het bloed dat een familie verbindt. Alles hangt met alles samen. Wat er gebeurt met de aarde, gebeurt met de kinderen van de aarde. De mens heeft het web van het leven niet geweven. Hij is slechts één draad ervan. Wat hij met het web doet, doet hij met zichzelf. Nee, dag en nacht kunnen niet samengaan. Onze doden leven voort in de stille wateren van de aarde. Zij keren terug als de naderende voetstappen van de komende lente. Het is hun geest, die als een rimpeling van de wind over het water van de meren loopt.
6. Reclamefilmpje ‘Halls Lite’
   
7. 't Is zover... het einde van de wereld nadert... Vanmiddag werd de Doomsday Clock in Chicago twee minuten dichter bij middernacht gezet. Daardoor is het vijf voor twaalf wat detoestand van onze wereld betreft...
   Het einde van de wereld is nabij
   
   
   Naar de toekomst toe voorspelt de ene wetenschapper een nieuwe ijstijd, waarbij de hele Noordzee droog komt te liggen en overdekt wordt met ijs. De andere wetenschapper zegt dan weer dat de zeespiegel enorm zal stijgen, waardoor we uiteindelijk in Waterworld terecht zullen komen. Tja, de bollebozen raken het niet eens, maar het is een feit dat het klimaat aan het veranderen is en dat we daar de gevolgen van zullen ondervinden. De landen rond de evenaar zullen daarbij de eersten zijn...
   
8. De onverwachte comeback van steenkool
   Steenkool beleeft een tweede jeugd. Wereldwijd zal het verbruik tegen 2030 verdubbelen. Steenkool? Is dat niet die voorhistorische energiebron die van alle brandstoffen de meeste CO2 vrijgeeft? Precies. Maar daar denkt men iets op gevonden te hebben: de CO2 opvangen en weer onder de grond of in de oceaan stoppen. Te gek om los te lopen? Of de deus ex machina waar de opwarmende wereld naar snakt?
9. Cartoon waslijn
   
10. De belgische politiek kiest niet voor een doemscenario, maar roept iedereen op om rond de tafel te gaan zitten om samen de klimaatverandering tegen te gaan: sociale partners, het ruime middenveld, alle overheden. Een pact op het niveau van het sociaal pact na Wereldoorlog II, toen de krijtlijnen van onze sociale zekerheid in wetten werden gegoten. "We roepen iedereen op om een ecologisch klimaatpact af te sluiten.”

Opdracht :
Welke van de zes houdingen tegenover het beloofde land wordt in de 10 voorgaande items aangenomen ? Vul de juiste letter in

(oplossing : 1E, 2A, 3E, 4D, 5F, 6A, 7C, 8A, 9E, 10B)

Evaluatie van de leerlingen

1. Welke oplossing ziet Al Gore voor het klimaatsprobleem ? Wat is positief aan deze oplossing ? Wat is negatief aan deze oplossing ? Welk alternatief bieden christenen aan ?
2. Betrek het lied van de rijke bramenplukker op de klimaatscrisis. Geef ten minste 5 vergelijkingspunten
3. Geef vijf verschillende houdingen om naar het beloofde land te kijken zoals vermeld in Numeri 13, 14. Betrek elk van deze houdingen op de klimaatscrisis
4. Hoe zou je de klimaatscrisis in het model van ‘ethiek van het haalbare’ van Roger Burggraeve plaatsen ?

Toepassing van het groeimodel van ‘Ethiek van het haalbare’ van Roger Burggraeve

Niemand is volmaakt in de ethisch zin van het woord. Verlangen dat de hele wereld vanaf morgen zal leven als Franciscus van Assisi lijkt mij een utopie. Het evangelie is zich daar van bewust : daarom is het tegemoettreden van de zondaar in zijn kwaad een van de belangrijkste aspecten van Jezus’ bevrijdend optreden. Toch biedt de kerk het visioen aan van het beloofde land waar genoeg is voor iedereen en waar “broodbrekend vasten” als manier van leven wordt aangenomen. De Kerk biedt hiermee een ideaal aan om naartoe te groeien. = Vere bonum of het volle goed
We moeten echter in de concrete situatie van de mensen staan en daarin zoeken naar de meest haalbare weg voor hen om enige kwaliteit te bereiken én hen te appelleren om binnen hun mogelijkheden en grenzen te groeien naar wat voor hen het best menselijk mogelijke is. Een belgisch koppel met vijf kinderen zal niet zomaar halftijds werken om uit het vervuilende kapitalistische systeem te geraken want dan kunnen ze hun rekeningen niet meer betalen. Voor sommige mensen zal het “Special ‘G’ vasten” al een grote stap in de goede richting zijn. = Minus bonum of het kleiner goed
Andere mensen beperken zich echter in hun handelen tot het kleinste kwaad. Ze nemen het vliegtuig drie keer per jaar, gaan met de auto elke dag naar het werk, ... Toch laten ze de auto staan voor dingen die ze even gemakkelijk met de fiets kunnen doen. = Minus malum of het kleinste kwaad

Reflectie en evaluatie

De laatste jaren kunnen we al in de vroege lente genieten van een lekker zonnetje. Ik hoor niet veel Belgen hierover klagen. We gaan lekker barbecueën in de tuin, we vertrekken met de caravan naar de kust, ... En dan komt die onheilsprofeet, Al Gore, roet in ons eten gooien. Hij wijst ons op de gevolgen van ons vervuilend gedrag. Toen ik de film voor het eerst zag, werd ik echt geraakt. Met fotomateriaal, sprekende grafieken en een cynische toespraak, wist Al Gore mij te overtuigen dat ik medeschuldig was aan de opwarming van de aarde. Hij wist mij ook bang te maken voor de toekomst van mijn kindje. Na een gesprek met Paul Kevers (docent HDGI, Oud Testament) over solidariteit voor onze nakomelingen en na het lezen van het boek van Etienne Vermeersch ‘De ogen van de panda’ , schreef ik mijn hermeneutische knooppunten. Vermeersch schreef in zijn boek dat het WTO voor vervreemding en leegte zorgt. Maar ik stelde vast dat Al Gore in dit WTO–bestel zijn redding bleef zoeken. De G van groen kan ook de G van geld zijn. We kunnen met een groene markt veel geld verdienen. Ik miste een gelovige oplossing voor de klimaatscrisis. Ik vertrok naar de bibliotheek in Gent en raadpleegde vele bronnen maar de grote werken over dit thema waren uitgeleend aangezien studenten van de hogeschool Artevelde alle boeken hadden meegenomen voor hun paper. Misschien stond daar wel de oplossing in? Maar je kan er natuurlijk ook eens zelf over nadenken.

Ik las een artikel van De Tavernier met betrekking tot de overbevolking. Deze citeerde op zijn beurt Hardin. Hardin vergelijkt elk land met een reddingsboot waar maar een bepaald aantal mensen in kunnen. Hij biedt daarbij verschillende oplossingen aan. Gooien we mensen over boord ? Mag iedereen erbij ? ... Deze vergelijking gaf mij de oplossing. Hardin telde de hoeveelheid mensen maar mensen kunnen toch ook vermageren ! Ik zette de draagkracht van de boten om in gewicht. De vastenperiode was net begonnen en bood mij dadelijk de levensbeschouwelijke oplossing voor de klimaatscrisis. We moeten vasten, ons innerlijk leeg maken om ons door Gods liefde te laten vullen. Broodbrekend vasten betekent ook solidariteit en in dit geval opoffering ten gunste van huidige slachtoffers of toekomstige slachtoffers van de opwarming van de aarde. Ieder land vergelijken met een reddingsboot sluit aan bij het besluit van het derde klimaatsrapport om de politici van de 140 deelnemende landen elk voor hun land de goede beslissingen te laten treffen. (blz.39) Toch klopt het figuurlijk gebruik van de reddingsboten eigenlijk niet in onze christelijke opvatting. We moeten liever denken aan een reusachtig schip die de hele mensheid draagt, dan ons te beperken tot de reddingsboten van Hardin.

Naar aanleiding van de dikke truiendag besprak ik het klimaatsprobleem met mijn leerlingen.
Reacties uit de klas :

• Wat helpt één dikke truiendag ?
• Wat kan ik als ventje van 17 jaar doen aan zo’n wereldprobleem ?
• Mevrouw, als ik in mijn eentje verander, dan zal mijn gezin daar later de dupe van zijn. Als ik niet wil meedraaien in het systeem , dan kan ik mijn eigen rekeningen niet meer betalen, ...

Ik moest hen gelijk geven want het autonoom voorthollend systeem is mij ook vaak te machtig. Ik heb ook niet de tijd om te genieten van de natuur, om te onthaasten met de fiets, ... zeker niet als ik elke zaterdag cursus volg, een baby verzorg en opvoed, het huishouden doe en full-time werk. Ik neem zelf ’s morgens de auto anders kom ik gewoon niet tijdig op school. Ik besefte dat er veel in de weg staat tussen woorden en daden. Daarom vond ik het belangrijk Numeri 13,14 in de lesimpulsen uit te werken. Dit gaat over de excuses die we verzinnen om niet de wegwijzer doorheen de woestijn naar het beloofde land te moeten volgen.

Bij de lesimpulsen heb ik me vooral gefocust op het terrein 5.7.2 samenlevingsopbouw, tussen inspiratie en appèl. Toch kwamen ook vier terreindoelen van 5.7.1 Goed mens zijn en twee terreindoelen van 5.7.3 Lijden en hoop, aan bod. Ik mag besluiten dat het thema goed aansluit bij het leerplan van 5 TSO.
Ik vond het een heel boeiend thema. Het is ook bijzonder actueel. TSO-leerlingen hebben behoefte aan actualiteit in de godsdienstles aangezien zij het vak MAVO niet krijgen en mijn beroepsleerlingen wel. Daarom heb ik ook een aantal krantenartikels gebruikt bij de lesimpulsen. Wat betreft filmmateriaal heeft elke school de DVD van ‘An Inconvenient Truth’ gekregen. Ik veronderstel dat vele leerkrachten daar wel iets mee willen aanvangen. Ik zou die wel niet volledig tonen. Ik heb er zelf de belangrijkste scenes uit geselecteerd. Een half uurtje oog in oog met ‘een ongemakkelijke waarheid ’ zou moeten volstaan om een klimaatsverandering tot stand te brengen. In de godsdienstlessen moet echter vooral aan een spirituele klimaatsverandering gewerkt worden. We vertrouwen op God die de mensen kracht en hoop geeft. Zelfs als we het utopische einddoel niet bereiken, zullen we toch innerlijk beter worden en vele naasten helpen.

Reacties op deze in de kijker

De ingezonden reacties tot nu toe:

• 13-10-2007
  Griet
  

  Ik geef les in het vijfde TSO en heb vorig jaar al rond dit thema willen werken! Met deze info voel ik mij nog meer gesteund!

  Bij de vzw Alfa vind je heel leuk didactisch materiaal ivm ecologische voetafdrukken!

  

• 17-11-2007
  Lieve
  leerkracht aardrijkskunde

  Nergens wordt in dit pakket het vak aardrijkskunde vernoemd, laat staan de link gelegd om bv. vakoverschrijdend dit pakket met de collega aardrijkskunde te behandelen. Het broeikaseffect en de gevolgen ervan zijn onderwerpen die wij in ons vak aardrijkskunde behandelen, die deel uitmaken van de eindtermen aardrijkskunde. Me dunkt dat de film 'An Inconvenient Truth' ideaal aansluit bij het leerplan aardrijkskunde. Samenwerking met collega's aardrijkskunde is dan ook warm aanbevolen!

  Een leerkracht aardrijkskunde

  Noot van het Thomas-team:
  

  Beste Lieve,

  Er wordt bij de aanknopingspunten bij het leerplan vermeld dat deze in de kijker ook toelaat om vakoverschrijdend te werken met de lessen aardrijkskunde. Daar deze in de kijker origineel bedoeld is voor de lessen godsdienst wordt hier ook niet verder op ingegaan.

  

• 28-11-2007
  Edith
  Leerkracht(e) secundair onderwijs

  Een zeer uitgebreid, rijk lessenpakket waar je alle kanten mee op kan. Je kan de reeks zo volgen of er delen uitnemen volgens de behoefte van je klas! Chapeau!

  

• 05-03-2008
  Patrick Ruysschaert
  

  Eeen heel degelijk, goed leesbaar en genuanceerd dossier. proficiat!

  

• 02-11-2008
  jonas vanden abeele
  Geïnteresseerde

  beste

  Ik vind persoonlijk dat dit een hele goeie cursus is, Wij hebben mevr . Vandenbussche als lerares godsdienst , en wij hebben de identieke cursus als hierboven.

  proficiat

  

• 09-02-2010
  Alexandra Vandenbussche
  Leerkracht(e) secundair onderwijs

  Ik toon nu ook fragmenten uit The Age of Stupid: Een documentaire van Pete Postlethwaite. Hier worden ook beelden van afrikaanse landen getoond waar olie ontdekt wordt en waardoor een grondstofvloek op de bevolking van het land gaat rusten. Ook komt de oorlog in Irak en het kapitalisme in de wereld aan bod. Eigenlijk meer materie voor een godsdienstles terwijl de film van Al Gore ook echt zijn plaats in de aardrijkskundeles kent .

  De inhoud van de film The Age of Stupid: In 2055 is hij de laatste man op de verwoeste aarde. Hij kijkt terug in de beeldarchieven van 1950 tot 2008 en vraagt zich af waarom de klimaatverandering geen halt werd toegeroepen toen we de kans hadden.

  Ik toon de volgende minuten :

  • 0-3 minuten
  • 18.15 - 23.46 minuten
  • 30 - 36.07 minuten
  • 40.30 - 42.07 minuten
  • 46.40 - 50 minuten
  • 1uur 09 - 1uur 11.30
  • 1uur 15.40  - 1uur18

  Veel succes !
  
  Alexandra (auteur van deze 'in de kijker')

  

Naam: E-mailadres: U bent: Selecteer één van onderstaande opties ------------------------------------------ Leerkracht(e) lager onderwijs Leerkracht(e) secundair onderwijs Leerkracht(e) hoger onderwijs Pastoraal medewerk(st)er op school Pastoraal medewerk(st)er in de parochie Geïnteresseerde Uw reactie/vraag/opmerking/suggestie: Indien gewenst, stuur hierbij een bestand mee: Vul bovenstaande code in: Als u een bestand meestuurt, kan het even duren vooraleer u op de volgende pagina terechtkomt. Gelieve toch maar één keer op 'Verzenden' te klikken.

Deze in de kijker is tot stand gekomen in samenwerking met Alexandra Vandenbussche in het kader van haar opleiding in het Hoger Instituut voor Godsdienstwetenschappen in Gent. Aanvullend materiaal is te vinden in Catechetische Service.

Over Thomas - Contact - Links - Sitemap - Nieuwsbrief - Help

Ben je: Godsdienstleerkracht | in opleiding | leerling | docenten | ouder | inspecteur | directeur | gast

www.godsdienstonderwijs.be

© 2002 - 2011 - KU Leuven