1 mei 2008

Wanneer de schepping kreunt in barensweeën.

Hedendaagse reflecties over schepping.

• LOGOS-Studiedag
• Boek: Wanneer de schepping kreunt in barensweeën. Hedendaagse reflecties over schepping., A. Decoene, J. Haers & M. Servaas (red.), Antwerpen, Halewijn 2008.

Jana Binon, 2008

Inhoud

• Beginsituatie
• Aanknopingspunten leerplan
• Hermeneutische knooppunten
• Achtergrondinformatie
• Lesimpulsen en didactische suggesties

Beginsituatie

Deze in de kijker wil leerlingen op een heel specifieke wijze laten kennismaken met de thematiek van de schepping. Zoals hieronder wordt uitgelegd, roept de notie ‘schepping’ een waaier van uitdagingen op, gaande van de verhouding tussen geloof en wetenschap tot de ecologische crisis. De beginsituatie van de leerlingen zal bij elk van de specifieke hermeneutische knooppunten erg verschillen.

Wat betreft de hele spanning tussen geloof en wetenschap en de daarmee verbonden uitdaging van het creationisme, moet rekening gehouden worden met zeer uiteenlopende interpretaties van het scheppingsverhaal. Sommige leerlingen zullen het scheppingsverhaal vanuit een objectief-wetenschappelijke attitude verwerpen als ‘achterhaald’ en ingehaald door de ‘wetenschap’ (evolutieleer). Andere leerlingen begrijpen dat deze ‘verhalen over het begin’ een ander statuut hebben dan de wetenschap. Het zijn geloofsverhalen. Maar hebben deze geloofsverhalen nog wel een boodschap voor mensen vandaag? De religieuze kijk op de werkelijkheid zal  veel leerlingen echt vreemd zijn.Heeft het wel zin om over schepping te spreken als een ‘gave van God’ - een God die zij niet meer kennen en die geen plaats heeft in hun leven. Over de natuur willen ze wel spreken, maar schepping?

Indien er moslims in de klas zitten, moet ook rekening gehouden worden met een letterlijke lezing van de scheppingsverhalen. Het creationisme is een niet te onderschatten beweging, die zeker binnen de islam opgang maakt. Niet zelden getuigen leerkrachten dat deze thematiek hun klas opsplitst in twee groepen: zij die geloven in de evolutieleer en zij die geloven wat de Bijbel/Koran zegt. In dit perspectief kan samenwerking met de leerkracht biologie aangewezen zijn.

Schepping roept ook de uitdaging van de ecologische crisis op. Het gaat hier eigenlijk om een heel andere problematiek dan die van de verhouding geloof/wetenschap, hoewel de wijze waarop de ecologische crisis wordt begrepen sterk bepaald wordt door de wijze waarop men de verhouding tussen God, mens en wereld/natuur verstaat. De scheppingsverhalen duiken hier opnieuw op. Sommige leerlingen staan met een uitgesproken ecologische gevoeligheid in de wereld. De gevolgen van de ecologische crisis zullen ook vooral hen treffen - de stijging van het waterpeil, watertekort, fijn stof in de lucht, toename van stormen, aardverschuivingen. Voorspeld wordt dat deze ontwikkelingen vooral van 2020 echt voelbaar zullen zijn, dit is wanneer deze generatie jonge mensen volwassen zullen zijn en kinderen zullen hebben. Dit neemt niet weg dat veel jonge (en ook oude) mensen nog steeds enorm slordig en onverschillig omspringen met het milieu en de ecologische grondstoffen. Het besef van de grote ecologische crisis leidt niet noodzakelijk tot aangepast verantwoordelijk gedrag. Hoe komt dit. Sommige leerlingen vertonen wellicht reeds een zekere moeheid ten opzichte van de thematiek. Ze zijn het gemoraliseer - dat sowieso notoir moeilijk ligt bij jonge mensen - meer dan moe. Waarom zouden zij overigens de lasten moeten dragen, als volwassenen zelf zo weinig doen. Er is vaak ook het gevoel dat zij er zelf toch maar weinig aan kunnen veranderen. Wat heeft het voor zien om hier (in België) energiebesparend te leven, als de V.S., de grootste vervuiler, hun verantwoordelijkheid niet nemen? Sommige leerlingen, die focussen op het hier en nu, wachten liever af tot de problemen zich werkelijk stellen en willen zich nu nog geen zorgen maken. Anderen zullen openlijk de hele crisisanalyse betwijfelen… Hier is aangewezen om samen met de leerkracht Aardrijkskunde aan de slag te gaan en ook met wetenschappelijke argumenten duidelijk te maken dat de ecologische crisis geen natuurlijk proces is en wel degelijk te wijten is aan de mens.

Ook in het licht van de biotechnologische ontwikkelingen kan er sprake zijn van een echte botsing tussen de scheppingstheologische visie die vanuit de idee dat de mens ‘geschapen’ is, toch duidelijke grenzen stelt aan wat kan en mag en er voor waarschuwt dat de mens niet ‘voor God mag spelen’ en de houding van veel leerlingen die in deze wetenschappelijke vooruitgang enkel mogelijkheden zien. Er moet in dit perspectief zeker rekening gehouden worden met de spanning tussen een denken dat vertrekt bij een ervaring van heteronomie en het ideaal van de autonomie. Het zal in dit perspectief wellicht een hele uitdaging zijn om de leerlingen te brengen tot een zekere ‘verstaan’ van wat geschapen zijn betekent en waarom dit niet enkel ‘creatieve’ mogelijkheden met zich meebrengt voor de mens, maar ook grenzen.

Een van de centrale geloofspunten van de christelijke traditie is het scheppingsgeloof. De schepping is de eerste van Gods openbarende handelingen en ze vormt ook de grondslag voor de verhouding tussen God en mens, mensen onderling en mens en de ruimere schepping. De wijze waarop schepping wordt gedacht vindt met andere woorden zijn weerslag op het christelijke Gods-, mens- en wereldbeeld. Wat betekent het geloof dat God schepper is van hemel en aarde? Hoe verhoudt God zich tot de geschapen orde? Welke plaats én rol speelt de mens in de schepping? Wat houdt het voor de mens in om imago dei te zijn en wat betekent dit voor de menselijke verhouding tot de ruimere schepping?

Deze vragen zijn niet nieuw, maar ze worden vandaag wel met een soort ‘vernieuwde’ scherpte en hoogdringendheid gesteld. Het scheppingsgeloof raakt immers ontegenzeggelijk een aantal hete hangijzers van het hedendaagse theologische denken en van de huidige tijd.

In deze context denken we in de eerste plaats aan de ecologische crisis en het groeiende milieubewustzijn. Willen christenen op een gepaste wijze reageren op deze uitdaging, dan zullen ze die onder meer moeten verbinden met de bijbelse scheppingsvisie om na te gaan wat onze gepaste grondhouding tot de wereld dient te zijn. (Roger Burggraeve, De bijbel geeft te denken, 43) Daarbij stelt zich evenwel het probleem dat de joodse en christelijke tradities met het oog op de ecologische crisis niet zelden zijn aangewezen als belangrijke oorzaken van deze crisis. Vooral de plaats van de mens in de scheppingsverhalen wordt in dit perspectief bekritiseerd. Is het immers niet precies omdat de mens als enig beeld van God de opdracht krijgt om de natuur te onderwerpen en te beheersen - een beeld dat diep verworteld is geraakt in de ‘christelijke cultuur’ - dat de mens zich is gaan verbeelden alles te mogen? Is het niet precies dit mensbeeld dat aanleiding geeft tot de verheerlijking van de mens en de objectivering en instrumentalisering van de ‘schepping’? Deze kritieken moeten zondermeer ernstig genomen worden. Toch is het ook zaak voorbij deze kritische geluiden de vraag te durven stellen of de joodse en christelijke scheppingstraditie ook geen mogelijkheden biedt om de milieucrisis vanuit christelijk ethisch-gekwalificeerd perspectief aan te pakken. (Hermeneutisch knooppunt 2)

De ecologische crisis is echter geen alleenstaand probleem maar moet ook in verband gebracht worden met de ‘humanitaire globale crisis’ van de sociale ongelijkheid. Het lijkt hier twee tegengestelde uitdagingen te betreffen. De vraag rijst welke uitdaging vanuit een joods-christelijk perspectief de prioriteit moet krijgen. Om het eenvoudig te stellen: mens of natuur? Of economische ontwikkeling of ecologisch behoud? Of is het zo eenvoudig niet? (Hermeneutisch knooppunt 3)

Nadenken over het christelijke scheppingsgeloof roept echter ook meteen de spanning op met de moderne wetenschap. Het woord schepping impliceert een bijzonder mens- en wereldbeeld dat niet zelden botst met het moderne wetenschappelijke denken dat in onze tijd vigerend is.
Wat kan het nog betekenen te geloven in God, Vader en Schepper ‘van hemel en aarde, van al wat zichtbaar en onzichtbaar is’, in een tijd waarin het wetenschappelijke wereldbeeld dergelijk geloof lijkt tegen te spreken? Hoe verhoudt het modern wetenschappelijke wereldbeeld zich tot het geloof in de schepping? Wat verstaan we precies onder Gods scheppingsact en hoe moeten we de scheppingsverhalen lezen en interpreteren? Met het oog op de recente opgang van het creationisme en de zogenaamde intelligent design theory is het meer dan ooit belangrijk om in herinnering te brengen dat de scheppingsverhalen in de eerste plaats mythische geloofsverhalen zijn, die niet als dusdanig concurreren met het wetenschappelijk wereldbeeld. Deze verhalen vragen dus gelezen te worden met een ‘postkritische’ bril die een letterlijk-orthodoxe lezing (à la creationisme) betwist. (Hermeneutisch knooppunt 1)

De discussie over de verhouding tussen geloof en wetenschap betreft echter niet de verhouding tussen de (darwinistische) evolutieleer en het scheppingsverhaal. De moderne wetenschap wekt ook tal van vragen op over de plaats en rol van de mens in de schepping. Denk in deze context vooral aan de geslaagde bio-technologische experimenten met het klonen. De mens werpt zelf zich steeds meer op als ‘schepper’. Ook deze vaststelling stemt tot nadenken en roept tal van vragen op die het hart van de scheppingstheologie raken. Wat is de rol en plaats van de mens in de schepping: is hij heerser, hoeder, rentmeester of medeschepper? (Hermeneutisch knooppunt 5)

Tot slot, moet ook aandacht besteed worden aan de ‘onverlostheid’ van de schepping, zoals die vaak door mensen ervaren wordt. Een te snel spreken over de heelheid en goedheid van de schepping, gaat voorbij aan de reële ervaringen van gebrokenheid, pijn en lijden, die niet zelden door de ‘goede schepping’ worden veroorzaakt. De schepping kan zich ook als een wrede en verwoestende kracht tegen de mens keren. Een te ‘optimistische’ scheppingstheologie kan omslaan in een onverschilligheid voor deze realiteit! In lijn hiermee, dient meteen opgemerkt dat schepping niet kan gedacht worden zonder ook te verwijzen naar de soteriologische verwachting. Altijd is er de spanning tussen het ‘nu reeds en het nog niet’: de schepping is goed, maar nog niet voltooid. De titel van deze in de kijker zelf verwijst hier reeds naar ‘Wanneer de schepping in barensweeën kreunt.’ In deze titel vinden we deze spanning in al haar scherpte terug. Enerzijds is er het ontegensprekelijke gegeven dat de schepping pijn lijdt en afziet, wat meteen ook een te harmonieuze optimistische theologie tegenspreekt. Anderzijds is de schepping nu reeds in ‘blijde verwachting’ van de uiteindelijke verlossing. In dit perspectief is het belangrijk te onthouden dat schepping in de eerste plaats verwijst naar wat Jacques Haers op de in God gegrondveste lotsverbondenheid van al het geschapene noemt- God bindt samen zonder dat we daar zelf voor gekozen hebben - en op de uitdaging om aan deze oorspronkelijke in gekozen en verantwoordelijke verbondenheid vorm te geven. Is het niet precies de roeping van de mens als imago dei om hieraan mee te werken? Vraag blijft dan nog wat dit precies betekent? (Hermeneutisch knooppunt 6)

Deze in de kijker wil precies midden de aangehaalde spanningsvelden gaan staan. We zullen de joodse en christelijke scheppingsvisie enerzijds uitdagen en waar nodig ter verantwoording roepen. De vraag is of de klassieke Godsbeelden (en mensbeelden) eigenlijk wel gepast zijn. Doen ze wel recht aan de scheppingsrealiteit? Welke blinde vlekken kunnen we ontwaren in het ‘klassieke’ scheppingsdenken en wat zijn der gevolgen daarvan voor de verhouding tussen God en mens, mens en natuur en mensen onderling? Anderzijds zetten we ook bakens uit om vanuit de joodse en christelijke traditie de verhouding mens en natuur te heroriënteren. Het opzet van deze in de kijker is:

• de christelijke levensbeschouwing profileren aan de hand van de scheppingsverhalen;
• het appèllerende in de scheppingsverhalen aangeven;
• de christelijke opvatting omtrent de relatie mens/aarde schetsen en bespreken ;
• de omgang met de natuur verduidelijken vanuit een christelijke kijk op leven en God;
• in Genesis de samenhang verduidelijken tussen geloofservaring en symbolische taal;
• bespreken van waaruit mensen grijpend of gevend in het leven kunnen staan;
• op het spoor komen hoe een christen het bestaan ervaart als gave en opgave;
• de praktische consequenties voor christenen van het 'beeld van God zijn' op het vlak van sociale rechtvaardigheid, wereldgeweten en omgang met de (rijkdommen van de) aarde opsporen en actualiseren;
• omschrijven wat 'het beeld van God-zijn' inhoudt aan visie op de plaats en de verantwoordelijkheid van de gelovige mens.

Aanknopingspunten leerplan

In de terreinen voor het 2e jaar van de 3e graad ASO

Onder:

1 LEVEN ALS CHRISTEN - Terreinomschrijving
in de 1e paragraaf, die begint op p. 121:
op het vlak van het omgaan met het gegevene (scheppingsverantwoordelijkheid);

Onder:

1 LEVEN ALS CHRISTEN - Ingrediënten
in de 4e paragraaf, die begint op p. 122:
het bestaan als opgave: scheppingsverantwoordelijkheid, de godsdienstige zin van arbeid;

Onder:

1 LEVEN ALS CHRISTEN - Ingrediënten
in de 5e paragraaf, die begint op p. 123:
het conciliair proces rond gerechtigheid, vrede en het behoud van de schepping;

Onder:

1 LEVEN ALS CHRISTEN - Ingrediënten
in de 7e paragraaf, die begint op p. 123:
de plaats en opdracht van de mens in enkele scheppingsmythen: Mesopotamische, Sumerische;

Onder:

1 LEVEN ALS CHRISTEN - Ingrediënten
in de 7e paragraaf, die begint op p. 123:
de plaats en opdracht van de mens in het scheppingsverhaal (Gen 1);

In de terreinen voor het 1e jaar van de 3e graad TSO/KSO

Onder:

2 SAMENLEVINGSOPBOUW TUSSEN INSPIRATIE EN APPÈL - Ingrediënten
in de 3e paragraaf, die begint op p. 169:
de bijbel: een verhaal van schepping en verlossing;

In de terreinen voor het 3e jaar van de 3e graad en de 4e graad

Onder:

1 BEGINNEND PROFESSIONEEL ENGAGEMENT: vragen en problematieken vanuit het werkveld. - Ingrediënten - Spoor 1: De wisselwerking tussen persoonlijke zingeving en de concrete arbeid: omgaan en integreren van spanningsvelden
in de 1e paragraaf, die begint op p. 186:
arbeid als een scheppingsopdracht (Gen 1 en 2 kunnen ter sprake komen);

Hermeneutische knooppunten

Achtergrondinformatie

1. God de schepper - de mens als schepsel: enkele basisprincipes

Christenen geloven dat God de wereld geschapen heeft. Dit is een van de belangrijkste christelijke geloofsbegrippen, omdat alles verder zal afhangen van de wijze waarop Gods scheppingsdaad wordt verstaan. De begrippen schepping, schepper, schepsel, ... zijn in de eerste plaats geloofswoorden, die ontstaan zijn binnen de relatie tussen God en mens. Ze kunnen enkel binnen deze relationele sfeer begrepen worden. Zij die deze woorden uitspreken, drukken het engagement uit God ter sprake te brengen en de wereld te beleven vanuit het geloofsperspectief. Dit impliceert de bereidheid om de wereld te zien als ‘van God’ en als verwijzend naar God en om hier ook naar te handelen. De relatie tussen God (schepper) en mens (schepsel) heeft met andere woorden meteen gevolgen voor de verhouding tussen mens (schepsel) en wereld (schepping).

Kort gezegd: geloven in God als schepper heeft gevolgen voor de wijze waarop christenen als Gods schepselen in de wereld staan. Spreken over de schepping plaatst het leven in een groter geheel, waarvan mensen niet het principe (beginsel) zijn en dus ook niet de maatstaf.

God schepper noemen, betekent in de eerste plaats God erkennen als eerste én laatste grondslag van het bestaan. God behoort niet tot deze wereld en valt er ook niet mee samen. Maar de wereld draagt wel het merkteken van God. In deze context is het gepast te spreken over de schepping als symbool of beter als sacrament van God. Deze term drukt uit dat de schepping een gratuite, liefdevolle gave van God is. Ook voor de mens betekent dit de erkenning dat de mens niet zijn eigen oorsprong is. God erkennen als schepper, betekent de geschapenheid beamen als menselijke bestaansconditie. Dit plaatst de mens van meet af aan in een houding van dankbaarheid en vertrouwen. De mens is schepsel Gods, zijn bestaan en zijn wezen heeft hij aan God te danken.

Ik loof u voor het ontzaglijke wonder van mijn bestaan,
wonderbaarlijk is wat u gemaakt hebt.
Ik weet het, tot in het diepst van mijn ziel. (Ps. 139, 14)

Deze gave Gods sticht een relatie tussen God en mens - een relatie die steunt op vertrouwen, respect en schroom. Belangrijk is dat deze gave ook een opgave met zich meebrengt - een opgave die binnen de christelijke traditie in termen van verantwoordelijkheid wordt gedacht. Met geschenk wordt niet lichtzinnig omgesprongen!

“Met betrekking tot de schepping spreekt het wellicht voor zich wat deze dynamiek impliceert: de erkenning van de wereld als een gave maant mensen aan tot het accuraat onderhouden van wat hen geschonken werd (de schepping) en door middel daarvan tevens tot het onderhouden van een optimale relatie met de schenker (de schepper). Negatief uitgedrukt heeft de negatie of de kwetsuur van de gave eveneens repercussies voor de gever: wie de schepping, in welke van haar hoedanigheden ook, schaadt, brengt schade toe aan haar/zijn relatie tot de schepper.” (Joris Geldhof, De schepping als sacrament. Enige romantische perspectieven) 

De idee dat God schepper is, brengt een aantal geloofsprincipes met zich mee:

1. Het onderscheid tussen God en zijn schepper erkennen.

Schepping en schepper vallen niet samen. De schepping bevestigt de goddelijke transcendentie. De wereld is weliswaar door God geschapen, maar de wereld als zodanig is niet goddelijk. Deze gedachte is centraal in het eerste scheppingsverhaal, dat eigenlijk ingaat tegen het in het oude nabije Oosten vigerende wereldbeeld (zie kader). Deze scheppingstheologie houdt een verbod in op idolatrie. God erkennen als schepper betekent erkennen dat geen enkel schepsel vergoddelijkt mag worden. In dit opzicht onderscheiden de joodse en christelijke traditie zich van heidense en paganistische religies. Hoewel God en wereld niet samenvallen, kunnen ze toch ook niet los van elkaar gedacht worden. Belangrijk is wel dat de wereld ervaren wordt als symbool of als sacrament van God, wat betekent dat de werkelijkheid op velerlei wijzen spreekt van God, die nu nog steeds werkzaam aanwezig is in de wereld. In de geschapen wereld kunnen we met andere woorden sporen van God vinden.

Het eerste scheppingsverhaal is ontstaan tijdens de Babylonische ballingschap. Het joodse volk zat in zak en as. Ze hebben alles verloren, hun huizen, hun steden, hun tempel. Ze worden omringd en overheerst door het Babylonische volk dat er een heel andere cultuur en religie op na houdt. De identiteit van het joodse volk staat onder zware druk. Daarbij komt nog een diepe religieuze twijfel: hebben ze hun lot wel verbonden aan de ‘juiste’ God? Hij lijkt hen immers in de steek gelaten te hebben. Velen vragen zich af of ze zich niet beter gewoon aanpassen aan de cultuur van deze vreemde overheersers, wier goden blijkbaar betrouwbaarder zijn dat Jahwe. Het joodse volk heeft het moeilijk en staat op het punt het eigen geloof op te geven.
In deze context komen de priesters tussenbeide. Ze beseffen dat het joodse volk leiding nodig heeft om deze crisis het hoofd te bieden. Ze zoeken naar manieren om weerstand te bieden aan de dominante Babylonische cultuur. Daarom formuleren ze richtlijnen om zichzelf te blijven in dit vreemde land. Ze beklemtonen bepaalde voorschriften die Mozes van God heeft ontvangen, bijvoorbeeld de besnijdenis, de spijswetten. Ze verplichten de joden zich af te zonderen van de Babyloniërs en verbieden gemengde huwelijken. Ze stellen sabbat als rustdag in en verbieden de joden mee te vieren met de Babylonische feestdagen.
Belangrijk is vooral dat het joodse volk, temidden van de chaos en de wanhoop hun vertrouwen in God moeten weervinden. Er is nood aan liederen en gebeden, die het mogelijk maken voor de Joodse gemeenschap om zich te verenigen rond één mens-, wereld- en Godsbeeld. In deze context speelt het scheppingsverhaal een cruciale rol. Op een heel subtiele wijze spreekt het de hele Babylonische cultuur tegen. Volgens de Babyloniërs zijn wij langs alle kanten door goden omgeven. Licht en duisternis, hemel, zee en land zijn goden; ook de maan, de zon en de sterren zijn machtige en ontzagwekkende godheden. Daarenboven vatten zij deze goden op als goddelijke machten, die over ons leven, ons wel en wee, doen en laten beschikken. Daarom brengen zij in vrees en beven allerlei offers aan deze goden, precies om hen mild te stemmen of hun gunsten af te smeken. Met het scheppingsverhaal gaan de priesters radicaal in tegen de visie. De ene god was er vòòr de Babylonische godheden, want zowel licht als duisternis, hemel, zee, land, zon, maan en sterren zijn door hem geschapen, zoals trouwens, planten, dieren en al wat leeft. En juist omdat ze schepselen zijn en geen goden, moeten wij er niet bang van zijn. Het scheppingsverhaal gaat zelfs zover te zeggen dat de mens op geen enkele wijze aan de zogenaamde goddelijke machten van de schepping onderworpen is, maar als beeld van God integendeel geroepen is om over al deze machten te heersen. De maan, zon en sterren zijn lampen, niet meer en niet minder. (Roger Burggraeve, De bijbel geeft te denken, 45-48)

2. In het scheppingsgeloof is een bijzondere plaats voorbehouden voor de mens, die geschapen is naar de beeldloze God. (Gen 1, 26-27)

Wat dit precies betekent wordt duidelijk wanneer we terugkeren naar de Hebreeuwse tekst. Daaruit blijkt dat beeld zijn van God niet ‘essentialistisch’ moet opgevat worden, maar veeleer relationeel en als een roeping. Op een bepaalde manier is en wordt de mens beeld van God door wat hij/zij doet met betrekking tot de aarde en de dieren. Beeld zijn van God impliceert een verantwoordelijkheid.

Dit blijkt ondermeer uit de gebruikte woorden: beeld, tselem, en demoet, gelijkenis. Het woord tselem wordt nooit gebruikt voor een concrete visuele afbeelding, maar alleen voor het pure beeld dat ontdaan is van iedere concrete inhoud of vorm. Tselem is een algemeen woord dat op een relatie wijst, een analogie aangeeft en iets aanwezig stelt dat afwezig is. Wat de mens beeld van God maakt, is niet de lichamelijke mens die voor de (on-)lichamelijke God staat, maar de mens die God present stelt in de wereld.
In heel Gen 1 is de transcendentie van God evident: God gaat vooraf aan de schepping, staat er boven en brengt alles tot bestaan. De enige continuïteit, de enige relatie tussen God en het geschapene is Gods woord en de schepping die daaruit voortkomt: deze verwijzen naar God. De mens is geschapen om het beeld van God te zijn in een wereld waar God zelf als transcendente schepper niet aanwezig kan zijn. De mens is niet geschapen om God te dienen, maar wel om Hem present te stellen in zijn schepping. Om die transcendente God ‘zichtbaar’ te maken’ is de mens als beeld geschapen. Het tweede woord demoet gelijkenis specificeert dit algemene tekenkarakter van de mens. Beeld en gelijkenis zijn dus geen losstaande begrippen, maar het tweede begrip diept het eerste uit. De mens is een teken van God vanaf het allereerste begin van de schepping tot op heden. Dit tekenkarakter van de mens door de tijd heen die krachtens zijn/haar geschapen zijn lijkt op God, geldt voor alle mensen: man en vrouw, hetero en homo, jong en oud. Alleen voorzover een mens mens is, kan hij/zij een beeld van God zijn. Niet alleen een Israëliet, maar ook een Nederlander… elk mens is beeld van God. In die zin is elke mens er om God present te stellen in de wereld. Daarom zijn alle mensen gelijk voor God. Elke mens is geschapen om God te vertegenwoordigen; elke mens verwijst voor een ander mens naar God.

Uit Ellen van Wolde, Verhalen over het begin, 41-42.

3. De idee dat God de wereld geschapen heeft, betekent ook dat schepping God toebehoort.

Mensen mogen dan allen een bijzondere plaats innemen in de schepping, maar de schepping is niet van ons. De schepping is niet het bezit van de mens, maar is de mens geschonken. De houding ten opzichte van de schepping is dus in de eerste plaats een houding van ontvankelijkheid. Door de wereld te erkennen als geschapen, en dus gegeven, erkennen mens God als schepper. De wereld behandelen als menselijk eigendom, drukt een miskenning jegens God uit. Hier klinkt een belangrijke kritiek door op het Westerse bezitsdenken. De bijzondere plaats die is weggelegd voor de mens, brengt in de eerste plaats bijzondere verplichtingen en verantwoordelijkheden met zich mee.

4. De voorstelling van God als schepper impliceert ook de goedheid van de schepping.

Steeds opnieuw bevestigt God dat de schepping goed is. Het enige dat God niet goed vindt, is dat de mens alleen is. Dit betekent dat er binnen de christelijke traditie geen plaats is voor een denken dat de geschapen wereld associeert met boze krachten. Ook al is de wereld door de zonde aangetast, ze zal altijd Gods goede schepping blijven. Dit betekent natuurlijk niet dat de hele schepping perfect is. De wereld kreunt heden in barensweeën en wacht op verlossing. Ook hieraan kunnen mensen meewerken, ook al zal de uiteindelijke verlossing niet voortvloeien uit mensenhanden alleen.

Basisliteratuur:

• Hans Ausloos & Bénédikte Lemmelijn, De bijbel een (g)oude(n) gids. Bijbelse antwoorden op menselijke vragen, Leuven, 2005.
• Roger Burggraeve, De Bijbel geeft te denken, Leuven, 1991, 51995.
• Ellen van Wolde, Verhalen over het begin. Genesis 1-11 en andere scheppingsverhalen, Baarn, 1995.

2. De rol en de plaats van de mens in de schepping

3. De uitdaging van het creationisme: Een letterlijke of een symbolische lezing van de scheppingsverhalen

4. De schepping als ‘symbool’ van God: Voorbij het immanentisme van het ‘heidendom en het moderne atheïsme (Bron: Didier Pollefeyt)

5. Fair Trade of bio?

Lesimpulsen en didactische suggesties

De spanning tussen geloof en wetenschap (lesimpulsen en didactische suggesties bij hermeneutisch knooppunt 1)

1. Definitie schepping uit Van Dale

“schepping: iets wat voortgebracht, tot stand gebracht is, zie ook creatie” En dan bij creatie: “1. schepping, werk  2. modeontwerp, zie ook creatief, met name origineel en voortbrengend, zoals fantasierijk en fantasievol”.

2. Werken met Bijbelteksten

In het begin schiep God de hemel en de aarde. De aarde was nog woest en doods, en duisternis lag over de oervloed, maar Gods geest zweefde over het water. God zei: ‘Er moet licht komen,’ en er was licht. God zag dat het licht goed was, en hij scheidde het licht van de duisternis; het licht noemde hij dag, de duisternis noemde hij nacht. Het werd avond en het werd morgen. De eerste dag. (Gen 1, 1-5)

Toen maakte God, de HEER, de mens. Hij vormde hem uit stof, uit aarde, en blies hem levensadem in de neus. Zo werd de mens een levend wezen. (Gen. 2, 7)

3. Werken met een liedjestekst

Willem Vermandere, De Schepping, uit: Als ik zing, Philips, 1988.

Beluister dit nummer:

snelle / trage verbinding

4. Werken met Cartoons

5. Werken met verschillende scheppingsverhalen.

Scheppingsverhalen

www.bigmyth.com

6. Creationisme

Beeldmateriaal

http://www.youtube.com/watch?v=RSCMnOaH_7M
http://www.youtube.com/watch?v=OBc8fwgFnbY

Geluidmateriaal

'Creationisme als fundamentalistische visie op schepping past katholieken niet'
Kruispunt Radio 21/5/05

Artikels uit kranten

7. The Monkey Suit [The Simpsons, seizoen 17 / aflevering 21]

Bekijk het filmpje

Lisa brengt de familie naar het museum voor een tentoonstelling over weven, maar tot haar ontzetting (en tot blijdschap van Homer en Bart) is deze geannuleerd en vervangen door een tentoonstelling over de "Geschiedenis van Wapens". Geconfronteerd met de lange rij wachtenden, kruipt Homer voor bij Ned, die prompt door iedereen gepasseerd wordt. Ned en zijn jongens geraken voor sluiting niet meer binnen en bezoeken dan maar de permanente tentoonstelling over het ontstaan van de mens. Ned verneemt tot zijn afgrijzen dat de mens geëvolueerd is van de apen en dat de schepping een mythe is.  Hij praat in op pastoor Lovejoy en beide chanteren het schoolhoofd om creationisme in te voeren in het onderwijs. Lisa reageert en richt in het geheim lessen over de evolutieleer in. Ze wordt betrapt en verschijnt voor de rechter. De bewijsvoering verloopt moeizaam. De wetenschapper die voor de verdediging wordt opgeroepen geeft dubbelzinnige antwoorden betreffende het bestaan van God. De creationistwetenschapper die spreekt namens de openbare aanklager stelt dat de evolutie echt niet kan zijn, omdat er geen bewijs van een "missing link". Marge besluit Lisa te helpen. Terwijl Ned wordt ondervraagd door de verdediging, geeft Marge Homer een biertje. Homer probeert het te openen, maar slaagt hier niet in. Naarmate hij probeert, reageert hij steeds instinctiever (en primitiever). Ned verliest zijn geduld en noemt Homer een gorilla. Ned moet toegeven dat het niet valt uit te sluiten dat de mens afstamt van de apen.

8. God en Darwin (Terzake op Canvas, 30/01/2008)

Bekijk het filmpje

Wanneer elke indirecte openbaring van God als waardeloos wordt beschouwd en heilige geschriften enkel als absolute en exclusieve directe openbaring worden opgevat, dan dreigt het geloof dat hierop gebouwd is fundamentalistisch te zijn, en dus ook gevaarlijk te worden. Dit is een sluimerende realiteit bij vele moslims, maar ook in christelijke kringen zijn de voorbeelden legio. Verschillende media koppelen de onverschilligheid van de Amerikaanse president voor thema’s als Global warming aan zijn orthodoxe opvattingen over Bijbelverhalen als geopenbaarde waarheid.

9. Genesis versus Darwin, het Intelligent Design (Terzake, 09/04/2007)

Bekijk het filmpje

Is Darwins evolutieleer de enige verklaring voor het ontstaan van de mens? Of moet de rol van God ook in de les biologie onderwezen worden? TerZake zendt uitgerekend op paasmaandag een lange reportage uit over de opmars van het creationisme in Europa. Dat is het geloof dat de hele wereld gecreëerd is door een goddelijke schepper, door een Intelligent Ontwerper. In Europa blijken steeds meer mensen aanhanger te worden van het creationisme, een trend die is overgewaaid uit de Verenigde Staten.

10. “Homerazzi” [The Simpsons, seizoen 18 / aflevering 16]

Bekijk het filmpje

Homer evolueert van eencellige tot de mens die hij vandaag de dag is. Marge vraagt waarom hij er zo lang over gedaan heeft (bedoeld wordt: een paar miljoen jaren i.p.v. een 6000tal jaren volgens de bijbel).

11. Genesis (Claude Nuridsany & Marie Pérennou)

Bekijk het filmpje

Het verhaal in Genesis wordt verteld door een traditionele Afrikaanse verteller (Kouyaté). De verteller neemt de kijker al vanaf het begin van de film bij de hand door zichzelf de vraag te stellen waar hij vandaan komt. Iedereen heeft dit zichzelf weleens afgevraagd en er ontstaat meteen een band tussen de kijker en de verteller. Samen met de verteller ga je op zoek naar een antwoord. Met behulp van allerlei metaforen en een beetje magie doet de verteller de ontstaansgeschiedenis van de aarde uit de doeken. Hij vraagt zich af of zijn bestaan soms samenhangt met het bestaan van de wereld en begint zijn verhaal dan ook met de oerknal en het ontstaan van onze planeet. Vervolgens vertelt hij over de dieren die de planeet zijn gaan bevolken, over hun voortplantingsrituelen en over het afbakenen en verdedigen van hun territorium. Hij eindigt met het tot stof wederkeren van alle levende wezens. De makers van Genesis hebben voor een Afrikaanse verteller gekozen, omdat in de Afrikaanse cultuur het verhaal een belangrijk middel is om informatie door te geven. Deze verhalen hebben vaak een mysterieuze lading. En een dergelijke lading heeft de ontstaansgeschiedenis van de aarde en de mens in wezen ook. Weliswaar is er heel wat bekend over deze ontstaansgeschiedenis, maar lang niet alles is honderd procent zeker. In Genesis wordt, door gebruik te maken van een Afrikaanse verteller, aan de ene kant benadrukt dat de film een interpretatie van de ontstaansgeschiedenis is, en aan de andere kant wordt de mystiek ervan benadrukt.

12. Sterrenkundige Peter Barthel, gelovig astronoom (ND, 17/09/2007)

Didactische suggesties

Doelstellingen:

• zicht krijgen op de vooronderstellingen van de leerlingen met betrekking tot de schepping
• leren onderscheiden tussen schepping en natuur, geloofsverhaal en kosmologie; scheppingsleer en creationisme, symbolisch en letterlijk denken
• begrijpen dat geloof en wetenschap elkaar niet uitsluiten, maar precies twee manieren zijn om naar de werkelijkheid te kijken
• inzicht verwerven in de wijze waarop de ‘verhalen over het begin’ bepalend zijn voor het mens-, wereld en godsbeeld van een religieuze gemeenschap

1. Associatiespel

Rond de woorden 'schepper', 'schepsel' en 'schepping' kan men met de leerlingen een associatiespel doen, waarbij zij aan het bord komen noteren waaraan zij denken als zij dit woord horen. De leerkracht zal daarbij in het bijzonder aandacht besteden aan het verschil tussen letterlijke en symbolische interpretaties; het onderscheid tussen een wetenschappelijk discours en een mythe; schepping als ‘causaliteit’ of schepping als relationaliteit. Denken de leerlingen op een orthodoxe (cf. creationistische wijze), een extern-kritische wijze (wetenschappelijk en ongelovig) of eerder op een symbolische wijze.

2. Lezing van de twee scheppingsverhalen uit Genesis.

Schriftelijke opdracht (individueel of in kleine groepjes)

Oefening in tekstanalyse:

WAT staat er? Analyseer deze verhalen en maak een schema van de inhoud. Welke personages komen in de verhalen voor? Wat zeggen en/of doen ze? Op welke manier wordt ‘schepping’ in elk van deze verhalen voorgesteld? Welk Gods- en mensbeeld kan je in deze verhalen terugvinden? Hoe verhoudt God zich tot de mens? Hoe verhoudt de mens zich tot de dieren? Wat is de rol en plaats van God, mens en andere schepselen in de schepping? Vergelijk de twee verhalen met elkaar. Sluiten ze naadloos bij elkaar aan? Denken jullie dat ze door dezelfde ‘schrijver’ geschreven zijn?

Oefening in tekstinterpretatie:

WAAROM staat het er? Wat is het statuut van deze verhalende betekenis van deze verhalen? Lezen de leerlingen deze verhalen spontaan als kosmologisch (en dus achterhaalde) verhalen of eerder als een geloofsverhalen? Hier is het belangrijk uit te leggen dat deze verhalen over het begin mythen zijn en een postkritische lezing vragen. Wat is de betekenis van deze verhalen? De vraag is dan ‘Wat kunnen wij er vandaag uit leren?’

3. Willem Vermandere: De Schepping:

• Van waar kennen jullie dit verhaal?
• Waar vinden we het terug?
• Is dit nu hét scheppingsverhaal?
• Waarom (niet)?
• Vertel in uw eigen woorden het andere scheppingsverhaal.
• Gelooft de zanger in God?
• Gelooft de zanger dat God de wereld heeft geschapen?
  [Spanning tussen Zogezeid en mens als pronkstuk, kroon op ’t werk ]
• Hoe kan je deze tegenstelling verwoorden/typeren?
  [ Wetenschap/evolutie versus Geloof/schepping ]

4. Vragen bij de cartoons:

• Welke cartoons vind je zelf scherpzinnig en welke zijn eerder flauw?
• Wat is de betekenis van de verschillende cartoons?
• Waarom is het scheppingsverhaal zo een populair thema voor cartoons?
• Naar welke passages uit het scheppingsverhaal verwijzen deze cartoon?
• Vind je ook een bepaalde theologische gedachten terug in sommige cartoons? Hoe worden God en de mens voorgesteld?

Aan de leerlingen kan de opdracht gegeven worden om zelf een cartoon te maken rond een bepaalde passage van het scheppingsverhaal. Dit dient misschien best wel te gebeuren tijdens de les, want anders bestaat het risico dat de leerlingen een cartoon die ze op het internet gevonden hebben, gaan overtekenen.

5. De scheppingsverhalen zijn geloofsverhalen

De bijbelse verhalen vergelijken met scheppingsmythen uit andere religieuze tradities. Deze verhalen staan weliswaar allemaal achter elkaar, maar hebben een erg verschillend karakter. In deze verhalen ligt telkens een ander mens-wereld en godsbeeld vervat dat bepalend is voor de identiteit van een religieuze gemeenschap. Het zijn zelfstandige teksten die stuk voor stuk binnen hun eigen cultuur en religie heilig zijn. Het is dus niet aangewezen en ook niet gepast dat de leerlingen deze teksten in een sneltempo achter elkaar lezen. Laat hen werken in kleine groepen en één verhaal grondig analyseren en vertellen.
Deze opdracht kan ook meer dynamiek krijgen door deze verhalen aan de hand van bibliodrama te verbeelden.

http://www.bigmyth.com

6. De uitdaging van het creationisme

De leerlingen kunnen in de teksten, het geluid- en beeldmateriaal op zoek gaan naar verschillende standpunten. Zij plaatsen de standpunten die verzoenbaar zijn bij elkaar en tegengestelde standpunten tegenover elkaar. Zij proberen ook aan te geven wat hun eigen positie is. Uit de verschillende teksten kunnen zij ook reeds een aantal argumenten pro en contra programma’s creationisme/evolutieleer destilleren. Moet het creationisme gegeven worden op school? En zo ja, in welke les hoort deze stroming thuis?
Men kan de klas ook in groepjes verdelen, waarbij elk groepje de inhoud van een tekst voorstelt aan de rest van de klas. Hierbij formuleren zij ook minstens drie relevante discussievragen die kunnen leiden tot een verder verdiepend gesprek.
Hieronder worden een aantal vragen geformuleerd die de leerlingen kunnen helpen bij de verwerking van de teksten of die kunnen gebruikt worden in een klassikale discussie (ook los van de teksten).

• Wat is het creationisme?
• Is het creationisme wetenschap of geloofsleer?
• Zijn creationisme en evolutieleer twee concurrerende ‘verklaringen van de werkelijkheid?’
• Is het creationisme de enige aanvaardbare ‘gelovige’ positie?
• Waarom is het creationisme problematisch?

7. The Monkey Suit

The Simpsons (De Simpsons) is een Amerikaanse animatieserie ontwikkeld door Matt Groening. De animatieserie is een satirische parodie op de Amerikaanse samenleving, en dan met name het stereotype Amerikaanse gezin in die samenleving. De serie draait geheel om de familie Simpson bestaande uit Homer, Marge, Bart, Lisa, en Maggie.

Het begrip satire en het bijvoeglijk naamwoord satirisch worden gebruikt om elke kunstuiting aan te duiden die wantoestanden op spottende wijze aan de kaak wil stellen. In de context van het scheppingsverhaal en de evolutieleer, wordt in de aflevering ‘The Monkey Suit’ vooral de zeer orthodoxe en fundamentalistische benadering van beide geviseerd.

Bekijk de compilatie van deze aflevering (Impuls 7).
De spanning Wetenschap/evolutie versus Geloof/schepping is alomtegenwoordig.
Langs een Onderwijsleergesprek kunnen beide standpunten ‘gecatalogiseerd’ worden.

• Wat is het standpunt van Ned Flanders m.b.t. de thematiek?
• Wat is het standpunt van Lisa Simpson?
• Vind je argumenten tegen de evolutieleer?
• Vind je argumenten tegen het scheppingsgeloof?
• Wat is het standpunt van Marge Simpson? [beide kunnen samengaan]
• Welke voorbeelden geeft ze? [Bart is ettertje én bijzonder, Homer werkt én ontspant]

De aflevering kan gekaderd worden in de Amerikaanse setting. In de Verenigde Staten kan een groot deel van de bevolking zich vinden in christelijk creationistische ideeën. In 2005 steunde volgens een vergelijkend internationaal onderzoek ongeveer 40% van de bevolking de evolutietheorie, terwijl 40% deze verwierp en 20% van de ondervraagden twijfelden. Volgens een Gallup Poll-onderzoek uit 1997 zou zelfs 40% van de Amerikaanse volwassenen de creationistische leer steunen, tegen 40% steun voor een door God geleide evolutie en 20% voor een evolutie zonder ingrijpen van bovenaf. In de Verenigde Staten proberen creationisten via politieke weg ook het christelijk creationisme op de scholen te laten onderwijzen. Creationistische activisten in de VS hebben inmiddels via de schoolbesturen, voornamelijk in de grote staten Californië en Texas, ervoor gezorgd dat evolutie goeddeels uit de schoolboeken geschrapt is. Daar wordt echter door tegenstanders tegen ingebracht dat dit een inbreuk zou zijn op de scheiding tussen kerk en staat.

8. God en Darwin

Het fragment uit de Canvas reportage over God en Darwin (Impuls 8) stelt de gevaren voor een orthodoxe opvatting van de schepping (zoals die in Amerikaanse christelijke middens bestaat) ook scherp voor onze (school)context, zei het dan langs het moslimgeloof. Het spanningsveld dat hier wordt opgeroepen is dat van louter directe versus directe en indirecte openbaring. Bij deze impuls kan de leerkracht de symbolische betekenis van de beide scheppingsverhalen toelichten. Voor het eerste scheppingsverhaal is het verhaal ‘In het Begin’ uit de kinderbijbel ‘Land onder de regenboog’ van Nico Ter Linden een zeer toegankelijke insteek (zie achtergrondinformatie).

1. Gn 1,1-2,4 & Gn, 2-24 uit: Nico Ter Linden, Het land onder de regenboog

• ontgoddelijking van de natuur
• scheppingsverhaal als spotlied tegen het meergodendom van de Babyloniërs
• het verhaal is geen letterlijke lezing van waargebeurde feiten
• zon, maan en sterren zijn ‘gewoon’ lampen aan het firmament: tegen idolatrie
• als je je onderwerpt aan vele goden ben je niet vrij om jezelf te zijn

Het onderscheid dat hier vanuit het katholieke geloof zeer sterk wordt beklemtoond is dat tussen ‘echt gebeurde’ feiten en feiten die ‘waar’ zijn of waarheid bevatten.

9 en 10. Genesis versus Darwin, het Intelligent Design / Homerazzi

De impulsen ‘Genesis versus Darwin’ (Impuls 9) en ‘Homerazzi’ (Impuls 10) laten zich goed combineren. Langs het fragment ‘Homerazzi’ wordt een voor onze contreien algemeen aanvaard beeld van menselijke evolutie geschetst (evolutie een kwestie van miljoenen jaren). In die zin werkt dit fragment niet echt problematiserend, tenzij in de klas orthodoxe gelovigen aanwezig zijn (bvb. Moslimleerlingen, zie DS2). Het fragment uit TerZake schetst de opkomst van het Creationisme en Intelligent Ontwerp in de Verenigde Staten en Europa. Met name het eindstatement (Nederlands gesproken) van twee jonge studenten die ‘geloven’ dat de aarde slechts 6.000 jaar oud is, is voer voor discussie.

Opmerkelijk is dat langs deze twee impulsen het ganse middenveld schijnbaar buiten vizier blijft. Het lijkt een kwestie van naturalistisch óf creationistisch wereldbeeld. Deze zwart/wit benadering is in zekere zin dankbaar om de zaken scherp te stellen. Aan de hand van impulsen 5 en 6 (met didactische suggestie) kan de zaak vervolgens worden uitgediept met het oog op de tussenposities.

11. Genesis (Nuridsany)

“Leven is een verhaal weven tussen een begin dat je je niet herinnert en een einde waarvan je niets weet”.

Bekijk Impuls 11. Het relaas uit het fragment uit Genesis (Nuridsany) is weliswaar wetenschappelijk (verhaalt de oerknal), maar het opzet (Afrikaanse verteller) en het beeldmateriaal (esthetische dimensie) maken dat deze reportage niet eenduidig in het kamp van de wetenschappers kan worden geplaatst. De schoonheid werkt ontwapenend en werpt een nieuw licht op het begrip waarheid (cf. bovenstaand onderscheid tussen ‘echt gebeurd’ en ‘waar’). De verteller stelt zich enkele pertinente vragen:

• Ben ik geboren de dag dat mijn moeder mij gebaard heeft?
• Of de nacht waarop mijn ouders de liefde bedreven?
• Waar was voor dit ogenblik wat op een dag zou samenkomen om ‘mij’ te maken?
• Waar waren de atomen die zouden samenkomen om mij te vormen?
• Waar waren ze toen er niets was?
• Was er al iets van mij bij de oerknal?

Een gesprek over de beelden en de vragen die de verteller zich stelt kan leiden tot een aantal opmerkelijke vaststellingen:

• er zijn tussenposities mogelijk tussen geloof en wetenschap;
• een gelovige positie hoeft niet in tegenstelling te zijn met wetenschap;
• de schepping raakt snaren [ook bij wetenschappers, zie impuls 6];
• de schepping heeft ‘zin’.

Lees de tekst bij Impuls 11. De verwondering is het bindmiddel tussen wetenschap en geloof, zonder dat men zich hierbij in het kamp van het Intelligent Ontwerp moet begeven.

De ecologische crisis (lesimpulsen bij hermeneutisch knooppunt 2)

Voor dit hermeneutisch knooppunt kan ook inspiratie opgedaan worden bij twee andere in de kijkers:

• De tuin van heden: een kosmos van vervuiling of vervulling (Focus op An Inconvenient Truth)
• Het morele statuut van dieren en de verantwoordelijkheid van de mens (Focus op de instrumentalisering van dieren)

1. Leonardo di Caprio over de ecologische crisis

http://www.leonardodicaprio.org/whatsimportant/globalwarming_movie01.htm

2. Kritieken op het beeld van de mens als heerser over de schepping

Bijbeltekst: Gen 1, 1-2,4

Aansluitend Lynn White en de ecofeministische kritiek op de scheppingsleer

3. Werken met stellingen (zie in de kijker: De tuin van heden: een kosmos van vervulling of vervuiling?

• Het geld dat nu wereldwijd wordt besteed aan het tegengaan van de klimaatverandering, kan beter worden gebruikt om iets te doen aan andere ernstige sociale problemen, zoals bijvoorbeeld honger, aids en malaria te verhelpen.
• Mensen mogen zelf bepalen hoeveel energie ze gebruiken.
• Ik ben een natuurliefhebber.
• Een dikke truiendag, dat baat toch niets.
• Kinderen lachen 360 keer per dag. In de derde wereld vermindert dit tot 300 keer per dag bij het volwassen worden. In het rijke westen blijven er bij volwassenen 20 glimlachen per dag over. Geld maakt niet gelukkig.
• Het klimaatsprobleem is een uitvinding van Al Gore die wil dat de democraten de volgende verkiezingen winnen in Amerika.
• Iedere autobezitter moet op zondag de auto laten staan.
• Als ik de armoede in de derde wereld op TV zie, kijk ik even toe en eet dan weer gewoon verder.
• De vervuiler betaalt. Vervuilende energie moet drie keer zo duur zijn als schone energie.
• De prijs van een vliegreis moet worden verdubbeld.
• Geen kiwi's meer uit Nieuw Zeeland of tomaten uit Marokko.
• Elk land moet zelf bepalen hoe er aan het klimaat gewerkt wordt.
• Gelovige mensen verbruiken minder.
• Het christendom is de grote schuldige voor dit klimaatsprobleem. Volgens het boek Genesis moeten we immers de aarde beheren en talrijk bevolken.
• Het zal hier lekker warm worden als we zo doordoen. Kan niet beter!
• Als de U.S.A. het Kyoto-verdrag niet willen ondertekenen, is dat toch hun keus.
• Om de groei van de wereldbevolking af te remmen wordt de Chinese één-kind-politiek ingevoerd.

4. Werk maken van een nieuwe scheppingstheologie: focus op verbondenheid

5. Video Open Venster - 'Kerk en ecologie'

Hoogtijd is het volgens sommigen. Anderen trachten ons te overtuigen dat het al te laat is. Zij wijzen met de vinger naar de opwarming van de aarde en de klimaatsverandering. Alvast redenen genoeg om stil te staan bij de zorg voor de schepping. Hebben wij hier geen opdracht vanuit ons geloof? In onze reeks 'Open Venster' nodigen we wetenschapper Gerard Bodifée en theoloog Jacques Haers uit aan de rondetafel. Concrete initiatieven die geloof en ecologische zorg verbinden, vormen het vertrekpunt. (Braambos, 3 februari 2008)

6. Werken met kunst: Lucy D’ souza: het vrouwelijk gelaat van God (Wereld en zending, Jaargang 34, nummer 1, 2005

De schilderijen van Lucy D'Souza brengen de toeschouwer in contact met een Indiase christelijke spiritualiteit. Dit brengt ook Europeanen tot nieuwe inzichten.
De vrouwelijke kant van God.

Ik zie haar schilderij De vrouwelijke kant van God als het meest imponerende kunstwerk dat ze tot nu toe heeft gemaakt. Het is Indiaas van karakter, maar er gaat een universele kracht van uit. Dit werk is op een bijzondere wijze tot stand gekomen. Lucy D'Souza kreeg haar eerste belangrijke opdracht van Misereor, een katholieke ontwikkelingsorganisatie in Duitsland. Men vroeg haar enkele afbeeldingen van vrouwen uit de bijbel te schilderen voor een hongerdoek. Bang te worden afgewezen en misverstaan ontvouwde ze de mensen van Misereor haar plannen, waarin ze als centraal thema had genomen: Christus, hangend aan een mangoboom. Ze wilde daarin aangeven dat Christus in zijn sterven reeds de Opgestane is. Hij is omgeven door vrouwen uit de bijbel die voor Indiase vrouwen een bijzondere betekenis hebben. In een bespreking in Duitsland met haar werden de meeste van haar ontwerpen verworpen, waarbij nog de meeste kritiek werd geleverd op de Christus aan de mangoboom.

Terug in India besloot Lucy na lange meditatie alleen voor zichzelf een groot schilderij in olieverf te maken waarop vijf scènes met vrouwen werden afgebeeld, met in het midden een vrouwelijk uitziende Christus. Toen ze daarmee klaar was, maakte ze ten slotte ook nieuwe tekeningen voor de hongerdoek in Duitsland, die ten slotte werden geaccepteerd. Op dit werk kom ik verderop in dit artikel nog terug.
Het centrale gedeelte van het schilderij toont Christus aan het kruis, dat is veranderd in een levengevende boom. Lucy ziet in de wortels, die iets van menselijke gezichten hebben, onze voorouders, Adam en Eva, Abraham en Sara, en ook God de Vader. In de stam van de boom ziet ze Christus, en in de takken die vruchten dragen, de Heilige Geest. Dit is haar wijze om de triniteit uit te beelden. Bij het schilderen had ze een verhaal in gedachten dat waarschijnlijk op waarheid berust en dat veel ecologische activisten in India heeft geïnspireerd. Het is het verhaal over een koning in Rajasthan die zijn soldaten opdracht gaf een mangoboom om te hakken teneinde zijn paleis te kunnen vergroten. Maar de dorpsgenoten lieten niet toe dat de soldaten deze boom omhakten. Sommige vrouwen omarmden de boom, zodat de soldaten hen moesten vermoorden voordat ze de boom konden omhakken. Toen de koning dit hoorde, werd hij toornig en zei: '1k wil mijn paleis niet laten bouwen met bomen die niet uit vrije wil zijn afgestaan.' Hij liet een wet maken met een kapverbod voor bomen die door mensen werden omarmd omdat ze de boom als hun broeder beschouwden. Dit verhaal werd verteld in de Chipkobeweging, een beweging die Lucy zeer na aan het hart ligt. De leden daarvan lieten zich aan bomen vastketenen om de desastreuze wilde houtkap in India tegen te gaan. In het schilderij zien we de geliefde discipel van Jezus de boom en Jezus omarmen. Jezus draagt lang haar, waarmee D'Souza wilde aangeven dat voor haar Jezus vrouwelijke trekken heeft. Overigens heeft ze nooit een zwangere Jezus willen afbeelden.
Het middengedeelte is omgeven door vier vrouwen die de vier elementen van leven voorstellen, die elk samengaan met een van Gods eigenschappen: Gods barmhartigheid is verbonden met de aarde, Gods goedheid met het water, Gods lichtende aanwezigheid met het vuur, Gods wijsheid met de lucht. Lotusbladeren vormen de verbinding van al deze elementen. Het verhaal over Ruth is genomen als een bemoediging voor Indiase vrouwen, die volgens de traditie niet mogen hertrouwen, en daarom uitgesloten worden. Het verhaal in het Oude Testament laat immers iets heel anders zien: de schoonmoeder staat heel dicht bij Ruth en ondersteunt haar bij het aangaan van een tweede huwelijk. Zoiets is in India ondenkbaar, vooral in kasten waarin het lange tijd gebruikelijk was weduwen levend te verbranden met haar overleden echtgenoot (sati), in het bijzonder in Rajasthan, waar de Engelsen er een eind aan maakten.

7. Bereshit (Genesis 1,1-5)

Beluister het fragment

Het boek Genesis dankt zijn naam aan de Septuaginta, de oudste Griekse bijbelvertaling. Het Griekse woord genesis betekent ‘ontstaan’, ‘oorsprong’, ‘wording’. De titel in de Hebreeuwse bijbel is Beresjiet, ‘In het begin’, naar het eerste woord van het boek. De titel Genesis bevat een verwijzing naar de inhoud: het verhaal over het ontstaan van de wereld, de mensheid en Israël.

[1] In het begin schiep God de hemel en de aarde.
Bereshit bara Elohim et hashamayim ve'et ha'arets.

[2] De aarde was woest en leeg; duisternis lag over de diepte, en de geest van God zweefde over de wateren.
Veha'arets hayetah tohu vavohu vechoshech al-peney tehom veruach Elohim merachefet al-
peney hamayim.

[3] God zei: ‘Er moet licht komen,’ en er was licht.
Vayomer Elohim yehi-or vayehi-or.

[4] God zag dat het licht goed was, en hij scheidde het licht van de duisternis;
Vayar Elohim et-ha'or ki-tov vayavdel Elohim beyn ha'or uveyn hachoshech.

[5] het licht noemde hij dag, de duisternis noemde hij nacht. Het werd avond en het werd morgen. De 1ste dag.
Vayikra Elohim la-or yom velachoshech kara laylah vayehi-erev vayehi-voker yom echad.

In het Eerste Testament worden verschillende aanduidingen voor God gebruikt. De kortste is El, een woord dat sterkte of macht aanduidt. Vaak staat het Eerste Testament de meervoudsvorm Elohim. Men heeft er wel sporen van vroeger polytheïsme in willen vinden of een voorafschaduwing van de christelijke leer van de triniteit. Het ligt echter meer voor de hand er een versterking van de grondgedachte van het woord in het enkelvoud in te zien. Wanneer de mens is geschapen als imago Dei en het gebruikte godsbeeld is dat van Elohim (niet YHWH of Abba), dan is daarmee een sterke aanzet gegeven tot een heel antropocentrische invulling van de scheppingsverantwoordelijkheid. De verheerlijking van de mens en de objectivering en instrumentalisering van de ‘schepping’ is hierbij nooit veraf.

8. Groene Christenen, uit: Ik geloof dat ik geloof (K. Janssen, Altiora, Averbode, 1997).

Pieter komt thuis van school. Druipnat, dat was te verwachten. Maar ja, hij wil zo graag met de fiets naar school. Milieuvriendelijk noemt hij dat. Je inzetten voor het milieu, de natuur beschermen... hij maakt er een erezaak van. Hele redevoeringen kan hij erover houden. Ook aan tafel gaat het weer die kant uit. De vervuiling van de Noordzee, de ontbossing... Wij luisteren aandachtig. We kunnen er geen speld tussen krijgen. Ik reik hem de fruitschaal aan. Als gewoonlijk haalt hij er een peer uit. Hij maakt aanstalten om erin te bijten en aarzelt: 'Weet je dat een peer zo'n dertig keer bespoten wordt? En dat vergif moeten we allemaal maar slikken! De grond wordt er helemaal door vervuild. Ze moesten die fruittelers een fikse boete laten betalen!' Ik probeer Pieter een beetje redelijkheid bij te brengen: 'Natuurlijk is het niet leuk. Maar die mensen moeten leven van de perenopbrengst. Als die perenboomluis in actie schiet, is dat een ramp voor hen. En dus gebruiken ze allerlei middeltjes.' 'Het is puur vergif', herhaalt Pieter. 'En dat alleen om perfect mooie peren te hebben!' 'Denk aan jezelf!' weerleg ik. 'Zelfs een appel met een piepklein bruin plekje eet je niet op!' 'Daar gáát het helemaal niet over!' zucht Pieter. 'Juist wel', zeg ik gelijkhebberig. 'Het ene heeft met het andere te maken.' Het is tijd om terug naar school te gaan. Pas 's avonds, bij het doorbladeren van de post, denk ik opnieuw aan Pieters opmerking. Er ligt een folder van Greenpeace met een protest tegen het uitroeien van zeehonden en het kappen van het regenwoud. Pieter heeft hem ook gezien. 'Waarom zijn mensen zo stom?' vraagt hij. 'Waarom maken ze onze wereld kapot? Is geld dan het enige dat telt?' 'Niet overdrijven', zeg ik. 'Het is waar dat er verschrikkelijke dingen gebeurd zijn en nog steeds gebeuren. Maar er is toch iets aan het veranderen. Mensen beginnen te beseffen dat ze zorg moeten dragen voor onze wereld.' 'Nu het te laat is', moppert Pieter. 'Nee hoor', zeg ik. 'De natuur is taai. Gelukkig maar. En er komen natuurreservaten en wetten om sproeistoffen te beperken. Mensen leren met meer eerbied om te gaan met onze schepping.' 'Pff, schepping!' blaast Pieter. 'Op dit gebied zijn christenen geen haar beter dan de rest.' 'Misschien niet', geef ik toe. 'Maar toch hebben we een extra reden om goed voor onze wereld te zorgen. God heeft ons volgens het scheppingsverhaal aangesteld als hoeders over de aarde. We mogen ervan genieten, maar er geen misbruik van maken. Zo wordt onze wereld stilaan een plaats waar het goed is om te leven voor alle schepselen.' 'Ook voor de perenboomluis?' lacht Pieter. 'Maar misschien had God beter andere wezens als hoeders aangesteld. De bomen of de vogels. Mensen maken er maar een knoeiboel van.' 'Toch zijn alleen mensen in staat om zorg te dragen voor de hele wereld', weerleg ik. 'Wij zijn geschapen als beeld van God. Wij hebben verstand en een gevoel voor wat goed of fout is, ook al gebruiken we het niet altijd. Daardoor hebben we een speciale plaats in de schepping. Als mensen op hun best zijn, kun je zien dat ze net als God goede hoeders zijn.' Pieter knikt. 'Zullen we voortaan dan biologische appels kopen? Ik wil dat gif niet meer.' Ik glimlach: 'Akkoord op één voorwaarde: dat je de bruine plekjes erbij neemt!'

Didactische suggesties

1. Bekijk het videofragment van Leonardo di Caprio

Wat is de opwarming van de aarde? Wat is het precieze probleem?
Is dit een natuurlijk proces?
Wie is er verantwoordelijk voor de opwarming van de aarde?
Wat moet er gebeuren om dit proces te stoppen of te vertragen?

2. Lezen van het scheppingsverhaal

Schriftelijke opdracht (individueel of in kleine groepjes)

Oefening in tekstanalyse:

WAT staat er? Analyseer deze verhalen en maak een schema van de inhoud. Welke personages komen in de verhalen voor? Wat zeggen en/of doen ze? Op welke manier wordt ‘schepping’ in elk van deze verhalen voorgesteld? Welk Gods- en mensbeeld kan je in deze verhalen terugvinden? Wat is de rol en plaats van de mens in de schepping? Hoe verhoudt de mens zich tot de rest van de schepping?

Oefening in tekstinterpretatie:

WAAROM staat het er? Wat betekent het dat de mens ‘imago dei’ is? Zien de leerlingen een verband tussen dit scheppingsverhaal en de ecologische crisis? Kan je de voorstelling van de mens als heerser over de schepping begrijpen in een historisch perspectief (het dreigende karakter van de natuur) Gedraagt de mens zich vandaag ook nog als heerser over de schepping? Wanneer gedragen de leerlingen zich als ‘heersers’? Is dit een gepaste houding? Is deze scheppingstraditie de belangrijkste verantwoordelijke voor de ecologische crisis? Is de kritiek van Lynn white terecht? Of zijn de zaken complexer? Welke andere factoren spelen ook een rol? (wetenschap, technologie…)

3. Analyse van De Meyere & Jones: ontkenningsmechanismen

Laat de leerlingen eerst discussiëren rond de stellingen.
Pas in tweede instantie wordt de tekst van De Meyere en Jones gelezen.
Gedragen de leerlingen zich altijd consequent in het licht van de ecologische crisis? Houden zij rekening met de effecten van de opwarming van de aarde? Nemen zij hun verantwoordelijkheid? Waarom wel of waarom niet? Vinden de leerlingen zorg voor de natuur belangrijk? Waarom? Hoe verstaan zij hun verhouding tot de natuur? Denken zij dat ze verantwoordelijk zijn voor de komende generaties? Welke concrete stappen ondernemen de leerlingen om op ecologisch vlak een steentje bij te dragen?
Hier kan ook gekeken worden naar websites waar de leerlingen hun eigen ecologische voetafdruk kunnen berekenen en concrete stappen kunnen ondernemen om deze te verkleinen.

http://wwf-footprint.be/nl/

Herkennen ze zichzelf in de ontkenningsmechanismen die geschetst worden door De Meyere en Jones? Wat moet er volgens de leerlingen gebeuren om tot een mentaliteitsverandering te komen?

4. Nood aan een ommekeer en het belang van een gepaste scheppingspiritualiteit

Werken met artikels en video.

In de verschillende teksten en de video met Jacques Haers zijn christenen aan het woord, die vertellen over wat ‘schepping’ volgens hen betekent. Hier kunnen de leerlingen in kleine groepen werken rond één tekst.

• Hoe wordt God voorgesteld in de tekst?
• Hoe wordt de verhouding God, mens, schepping begrepen?
• In welk opzicht is de scheppingspiritualiteit in deze artikels een ‘verbetering’ op het beeld van de mens als heerser over de schepping?

5. Schilderij van Lucy d’Souza

Wat zien de leerlingen? Zien ze het verband met het thema van de schepping? Hoe wijkt de voorstelling van de Schepper, schepping en mens in dit schilderij af van de klassieke scheppingsleer? Wat probeert de schilder te verbeelden? Welke symbolen kunnen we terugvinden in dit schilderij? Vraag aan de leerlingen om drie begrippen te noteren die het beste aansluiten bij de visie van de schilder. Welke kritiek op de klassieke scheppingsleer ligt vervat in dit schilderij. Kunnen ze zich vinden in deze kritiek en op de voorgestelde scheppingspiritualiteit?

6. Bereshit

Beluister zonder verdere mededelingen het audiofragment Bereshit (Impuls 7). Vraag de leerlingen om hun reactie.

• In welke taal wordt hier gesproken?
• Wat wordt er gezegd?
• Herken je bepaalde klanken of woorden?

Beluister het fragment een tweede maal en laat de leerlingen de woorden noteren die terugkeren.

• Waarom zouden deze woorden steeds herhaald worden?
• Wat zouden deze woorden betekenen?

Breng de godsnaam Elohim aan bord [je kan de betekenis van Elohim eventueel openbaren langs een kort geluidsfragmentje uit ‘The Prince of Egypt’ (Deliver us) waarbij in het refrein wordt gezongen: ‘Elohim God up high, can you hear your people cry, help us now this dark hour’]

• Verklaar de godsnaam (het machtsaspect is uitermate relevant bij de behandeling van de mens als Beel van God-gedachte)

7. Groene christenen

Lees de tekst van Kolet Janssen (Groene Christenen, Impuls 8).

• Waarom maken de mensen de wereld kapot?
• Is geld het enige dat telt?
• Zijn christenen beter dan anderen wat betreft de omgang met de wereld?
• Wat is volgens de moeder de betekenis van de scheppingsverantwoordelijkheid?

Ecologische crisis en sociale rechtvaardigheid (lesimpulsen bij hermeneutisch knooppunt 3)

Big Yellow Taxi (Counting Crows)

Beluister dit nummer:

snelle / trage verbinding

Oxfam Fairtrade (BV campagne 2006)

http://www.indymedia.be/files/campagne2.jpg
http://www.indymedia.be/files/campagne3.JPG
http://www.indymedia.be/files/campagne5.JPG
http://www.indymedia.be/files/campagne7.JPG
http://www.indymedia.be/files/campagne9.JPG

versus

Wekelijks verschijnt in Knack de column ‘Op het tweede gezicht’ van Joël De Ceulaer. In een open brief aan Mieke Vogels schrijft hij het volgende:
“Er is één elementje uit uw partijprogramma dat u zou moeten herzien, aanpassen of helemaal verwijderen. (…) De groene invalshoek. (…) Uw concurrent Bart Staes lanceerde ooit het plan om op elk blikje voedingswaren te laten vermelden hoeveel kilometer de ingrediënten hadden afgelegd tussen oogst en supermarkt. Dat lijkt een slim idee, maar het deugt voor geen meter. Onder die ecologische reflex gaat immers een volkomen onwezenlijke nostalgie schuil: de nostalgie naar small is beautiful, naar seizoensgroenten en zelfgebakken brood - naar de jaren vijftig, kortom, toen Vlaanderen nog blank en de wereld nog geen dorp was en de noordzeegarnalen nog werden gepeld op het Noordzeestrand. Die tijd komt niet meer terug. Maar goed ook, misschien. Als zo’n garnaal naar Marokko vliegt om zich te laten pellen, denk ik niet in de eerste plaats aan de uitstoot, maar aan de werkgelegenheid die daarmee wordt teweeggebracht.” (De Ceulaer, 2007, 30)  

versus

Didactische suggesties

De bovenstaande artikels en feiten spelen met de spanning tussen sociale rechtvaardigheid en de ecologische crisis. Deze spanning raakt het hart van de scheppingsleer, want verplicht mensen om de vraag te stellen wat ethisch prioriteit krijgt: de vooruitgang en ontwikkeling van mensen in de twee-derde wereld door het creëren en ondersteunen van de plaatselijke economie - het afnemen van fruit en groenten uit de minder ontwikkelde landen, waardoor er jobs wordt geschapen - of het besef dat het ‘overvliegen’ van deze producten de ecologische voetafdruk nog eens verhoogt? Mens of natuur? De bovenstaande artikels zijn retorisch opgebouwd. De eerste artikels focussen op de ecologische problematiek en sluiten goed aan bij eerdere lessen over scheppingsverantwoordelijkheid. Aansluitend daarbij is er het voorstel van groen, dat mensen oproept om hun ecologische voetafdruk te verkleinen.
Zijn de leerlingen zich bewust van deze problematiek?
Vinden ze het voorstel van groen goed? Denken ze dat het kans op slagen heeft? Waarom wel/niet? Kunnen ze een verband leggen met de psychologische ontkenningsmechanismen zoals uitgelegd door Jones en DeMeyere?
Zijn ze bereid hier rekening mee te houden en minder ‘vreemd’ fruit te kopen?
Zien ze ook een negatieve keerzijde aan het voorstel van groen?
In derde instantie is het zaak om de brug te slaan naar de tekst van Joël de Ceulaer die het voorstel van groen op de korrel neemt.
Wat is de kritiek van de Ceulaer? Heeft hij gelijk? Moet er gekozen worden tussen sociale rechtvaardigheid en ecologisch welzijn? En wat moet dan de prioriteit krijgen? Zien de leerlingen zelf ook gaten in de redenering van de Ceulaer?
In laatste instantie kan de stap gezet worden naar de analyse van van Stichel, die de tegenstelling tussen sociale rechtvaardigheid en ecologisch bewustzijn doorprikt als een valse tegenstelling.

Big Yellow Taxi

Beluister het audiofragment Big Yellow Taxi zonder de lyrics erbij te nemen.

• Waarover gaat dit liedje?
• Hoe zou je de boodschap samenvatten? [je weet pas wat je hebt als je het verliest]
• Wat wordt bedoeld met het Paradijs?
• Over welk verhaal gaat het hier?
• Vertel na in eigen woorden.

Oxfam Fair Trade

Bekijk de campagnefoto’s bij de BV campagne van Oxfam voor het jaar 2006.

• Wat vind je van Fair Trade?

Lees de column van Joël de Ceulaer.

• Kan je hiermee akkoord gaan?

Bekijk de foto omtrent voedselkilometers.

• Verandert dit dan weer je kijk op de column van de Ceulaer? Is dit dan een argument tegen eerlijke producten? Groepsdiscussie.

En God zag dat het goed was? (lesimpulsen bij hermeneutisch knooppunt 4)

1. Lezing van het scheppingsverhaal

2. De tsunami in videobeelden

http://www.planet.nl/planet/show/id=2008087/contentid=666990/

3. Het verhaal van de zondvloed en de tsunami

4. Microcosmos (Claude Nuridsany & Marie Pérennou)

Bekijk het filmpje

Insecten vormen de sterkste natuurlijke soort op onze planeet. Ze waren er al lang voordat de mens ten tonele kwam en zullen ons waarschijnlijk ook ruim overleven.  De biologen Nirudsany en Perennou spendeerden 15 jaar aan onderzoek, 2 jaar aan het bouwen van de juiste opname apparatuur en vervolgens drie jaar aan het filmen in een door hen nagebouwd grasland om de wonderbaarlijke en rijke microcosmos van het insect in al zijn grandeur vast te leggen. Het resultaat is groots. Technisch perfecte opnames met prachtige close-ups, slow motion en time-lapse sequensen bieden romantiek, lust, humor, drama, rivaliteit en zelfmoord. Elke denkbare Darwinistische oplossing om te overleven onder slakken, spinnen, mieren, bijen en lieveheersbeestjes wordt, ondersteund door geluidseffecten en muziek, tot een menselijk drama verheven. Er zijn scènes waarbij Jurassic Park en slapstick comedy in het niet vallen. Er zijn momenten waarop de getoonde intimiteit het de kijker bijna moeilijk maakt nog ongegeneerd deelgenoot te zijn van een wereld die hem doorgaans koud laat. Na ruim een uur zo dichtbij de communicerende, parende en vechtende insecten te hebben doorgebracht is het bijna onvoorstelbaar geworden dat zij geen emoties zouden hebben en zich van hun eigen bestaan niet eens bewust zijn. Microcosmos is de ultieme natuurfilm.
Noot 1: [18] God, de HEER, dacht: Het is niet goed dat de mens alleen is, ik zal een helper voor hem maken die bij hem past. [19] Toen vormde hij uit aarde alle in het wild levende dieren en alle vogels, en hij bracht die bij de mens om te zien welke namen de mens ze zou geven: zoals hij elk levend wezen zou noemen, zo zou het heten. [20] De mens gaf namen aan al het vee, aan alle vogels en alle wilde dieren, maar hij vond geen helper die bij hem paste (Gen 2,18-20).
Het motief van het namen geven aan alle dieren, werpt enig perspectief op de machtsfactor (onderwerpen en heersen). 
Cf. Neeltje Maria Min:
Noem mij, bevestig mijn bestaan,
Laat mijn naam zijn als een keten.
Noem mij, noem mij, spreek mij aan,
o, noem mij bij mijn diepste naam.
Noot 2:  De natuur volgt onverstoord haar eigen ritme, zonder zich iets aan te trekken van het lot van de mens. De natuur bezorgt de mens tegelijkertijd koude rillingen van ontroering door zijn sublieme pracht, maar ook het koud zweet van onzekerheid en angst door haar vaak verborgen en bij verrassing exploderende demonische onbetrouwbaarheid. Daarenboven maakt de natuur geen onderscheid tussen 'goeden' en 'slechten'. Ze houdt met niets of niemand rekening. De natuur heeft geen ethisch gevoel of onderscheidingsvermogen, in die zin dat hij zondaars zou straffen en rechtschapen mensen belonen. Voor zover de natuur een bedreiging vormt, is de mens geroepen om de natuur te onderwerpen en te beheersen. Wie zomaar respect eist voor de natuur als zodanig, zonder tegelijk op haar donkere en chaotische dimensie te wijzen, vervalt tot domme naïviteit of tot een verholen sadisme dat de mens overlevert aan ziekte en dood. De mens staat voor de dringende taak de anonieme, dodelijke 'machten van de duisternis' steeds weer te onderwerpen en te beheersen. Dit kunnen we bestempelen als de blijvende betekenis van het scheppen als 'heersen' en 'onderwerpen'.

5. Seven Days that Shook the World (ITN reportage, Tsunami, 12/2005)

Bekijk het filmpje

Op 26 december 2004 vond er een zware aardbeving van 9,3 op de schaal van Richter plaats in de zee nabij het eiland Sumatra op een diepte van ongeveer 10 kilometer. Hierdoor werden verschillende landen rond de Golf van Bengalen getroffen door zware vloedgolven tot wel 10 meter hoog. Het dodental liep op tot ongeveer 290.000 slachtoffers in de kuststreken van de landen Sri Lanka, Indonesië, India, Thailand, Myanmar, Bangladesh, Maleisië, de Maldiven, de Seychellen en de Andaman-eilanden. Vooral het noordelijke puntje van Sumatra werd zeer zwaar getroffen. 60% van de stad Banda Atjeh werd door de tsunami verwoest en alleen hier al vielen meer dan 200.000 doden. De wederopbouw van Kota Radja zal nog jaren duren, maar ook in de andere gebieden moet er nog heel veel gebeuren om de enorme schade te herstellen.

Didactische suggesties

1. Lezing van het scheppingsverhaal

• Wat is de beginsituatie van dit verhaal (chaos, leegte, duisternis)?
• Wat betekent scheppen hier (orde scheppen, scheiden, structuur aanbrengen…)?
• Wat zegt God over de schepping?
• Is de dreiging van de chaos voorgoed verdwenen?

2. Videobeelden van de tsunami

• Heeft het, in het licht van deze gebeurtenis, wel zin om te spreken over de goede schepping?
• Doet dit wel recht aan het lijden van de mensen?
• Wat kan de mens doen in situaties van dergelijk groot lijden?
• Wat betekent het hier om beeld van God te zijn?
• Waar toont God zich wanneer mensen geconfronteerd worden met het lijden?

3. Lezing van de tekst van Dupré

• Welk Godsbeeld spreekt in deze tekst?
• Welke visie op de schepping?
• Hoe percipieert Dupré de scheppingsverantwoordelijkheid van de mens?
• Kunnen de leerlingen zich vinden in deze visie?

4. Microcosmos

Bekijk het fragment uit Microcosmos (Nuridsany). Zie ook didactische suggestie 4 (omtrent zin en verwondering). Het beeldmateriaal van een mestkever die een bolletje heeft gerold van schapendrek, is zonder meer beklijvend.

• de schepping raakt snaren [ervaringen van transcendentie, ook bij wetenschappers]
• de schepping heeft ‘zin’
• En God beschikte een worm (Jona 4,7) (En zag dat het goed was)

Het fragment helpt om de ons door God toegezegde macht (aarde onderwerpen en dieren beheersen) te kwalificeren. Deze macht is niet blindelings. Cf. de dieren kregen allemaal een naam (Gen 2,18-20) en worden zo juist in hun bestaan erkend (los van een antropocentrische benadering van de schepping).

5. Seven Days that shook the world

(OPGEPAST: SCHOKKENDE BEELDEN). Bekijk het beeldfragment. Dit fragment kan dienen om de inzichten bij hermeneutisch knooppunt 4 in de verf te zetten. De Tsunami eind 2004 was niet de eerste en enige in de mensengeschiedenis. Het was wel een tsunami die de Westerse wereld in het hart trof. Vele van de slachtoffers waren Westerse toeristen. Ook het tijdstip (feestdagen) droeg bij aan de zeer sterke contrastervaringen die op dat moment werden opgetekend.

Voor God spelen (lesimpulsen bij hermeneutisch knooppunt 5)

1.  "Ze hebben eindelijk de truc gevonden"

2. Geraaskal over het kiezen van genen

http://noorderlicht.vpro.nl/ (Ubermensch)

Lee Silver is moleculair bioloog en houdt van de controverse. Zo heeft hij een boek geschreven met de titel Remaking Eden: How Genetic Engineering and Cloning Will Transform the American Family. Zondag 8 december 2002 sprak hij over het kiezen van de erfelijke eigenschappen van je kinderen, en de gevolgen daarvan op lange termijn, in het VPRO-televisieprogramma Tegenlicht.

Didactische suggesties

• Begrijpen de leerlingen de metafoor ‘God spelen’?
• Wat wordt met deze metafoor precies bedoeld?
• Welke kritiek ligt in deze metafoor vervat?
• In de scheppingsleer wordt gesproken over de mens als hoeder of als rentmeester van de schepping.
• Welk beeld vinden ze te verkiezen?
• Hoe verhoudt het ‘voor God spelen’ zich tot de spirituele christelijke houding waarin de mens de schepping van God als een geschenk ontvangt?
• Is de kloontherapie een gepaste manier om met een geschenk om te gaan?
• Mag de mens eigenlijk wel ingrijpen in de schepping?
• Wat zijn de problemen als de mens helemaal niet mag ingrijpen?

In deze context is het belangrijk het onderscheid tussen het therapeutisch en het reproductief klonen te introduceren.

Zie

• Paul Schotsmans & Bart Hansen, Menselijke stamcellen: belofte van eeuwig leven?, in Tijdschrift voor Theologie (2003) 133-148.
• Bart Hansen, Kris Dierckx & Paul Schotsmans, Voortplantingsgericht klonen. Een christelijk geïnspireerde ethische beschouwing, in Bijdragen. International Journal for Theology and Philosophy 65 (2004), 170-188.

Aansluitend hierbij: het kunstwerk van Bryan Crockett

• Hoe begrijpen de leerlingen dit kunstwerk?
• Zien de leerlingen een verband met de metafoor ‘God spelen’?
• Wordt deze metafoor hier op een positieve of een negatieve wijze afgebeeld?
• Zien ze ook het verband met de Christus-figuur die verlossing brengt?

Bekijk De Übermensch, Eugenetica

• Wat zijn de gevaren van genetische modificatie en klonen?
• Kunnen we iets leren van de geschiedenis van de Eugenetica?
• Moet deze geschiedenis ons weerhouden om verder onderzoek te verrichten?

Bekijk De Übermensch, Klonen

• Wat is de redenering van de vader in dit fragment?
• Heb je begrip voor deze redenering?
• Moet deze technologie mogelijk worden gemaakt voor ‘de consument’?

Bekijk De Über Mensch, Designer Babies

• Klasdiscussie

Scheppen en uitsluiten (Lesimpuls en didactische suggestie bij hermeneutisch knooppunt 6)

Scheppen is scheiden en op die manier trachten de chaos te cultiveren. Maar is scheppen soms ook niet meer dan dat? Is er niet vaak sprake van onderdrukking en uitsluiting? En zijn de ‘scheppende’ machten zich wel voldoende bewust van de blinde vlekken in hun eigen creaties?
Deze laatste lesimpuls en didactische suggestie wil de leerlingen zelf in de rol van ‘schepper’ plaatsen en daagt hen uit om hun ‘ideale schepping’ te creëren. De nadruk ligt daarbij op creativiteit. Net als God worden de leerlingen in de rol van ‘boetseerder’ geplaatst. Met klei boetseren ze de schepping zoals die er volgens hen moet uitzien.

Deze oefening kan niet enkel uitmonden in een kleine tentoonstelling, maar kan ook uitdagen tot een syntheseproces van het hele lesgebeuren rond de scheppinsgproblematiek.
De leerlingen stellen kritische vragen bij elkaars ‘schepping’ vooral vanuit het perspectief van de uitsluiting:

• Wat is er afgebeeld en wat niet?
• Welke plaats heeft de mens gekregen in de schepping?
• Welke plaats krijgen de dieren en de natuur?
• Wat was de belangrijkste bekommernis van de schepper?
• Hoe verhoudt de schepper zich tot zijn/haar schepping? Is hij/zij nog aanwezig in de schepping?
• Is de schepping goed?
• Wat is de verantwoordelijkheid van de mens?
• Is de schepper mannelijk of vrouwelijk? En hoe is dit zichtbaar in de schepping?

More (Mark Osborne, 1998)

Bekijk het filmpje

‘More’ vertelt het verhaal van een uitvinder die in een saaie, kleurloze wereld leeft. Dag na dag werkt hij zich te pletter in een ruwe, ontmenselijkende baan. Zijn enige houvast is de herinnering aan zijn gelukkige kinderjaren. ’s Nachts werkt hij in het geheim aan een uitvinding die hem kan helpen deze herinnering opnieuw tot leven te brengen en ook te delen met iedereen in zijn met wanhoop gevuld leventje. Wanneer hij zijn uitvinding realiseert, verandert dat de manier waarop mensen de wereld bekijken. Maar zijn succes verandert ook de uitvinder zelf.

Reacties op deze in de kijker

De ingezonden reacties tot nu toe:

• 22-06-2008
  Griet Van Coillie
  Leerkracht(e) secundair onderwijs

  Ik werkte dankbaar met deze in de kijker, gecombineerd met een vorige vanuit de film van Al Gore 'An inconvinient truth'.

  Als afsluiting van het project heb ik een deugddoende workshop Indische sacrale dans met de leerlingen gedaan, vanuit de energie in de kosmos. Een aanrader!(zie bijlage)

   

  Download bijgevoegd bestand

  

Naam: E-mailadres: U bent: Selecteer één van onderstaande opties ------------------------------------------ Leerkracht(e) lager onderwijs Leerkracht(e) secundair onderwijs Leerkracht(e) hoger onderwijs Pastoraal medewerk(st)er op school Pastoraal medewerk(st)er in de parochie Geïnteresseerde Uw reactie/vraag/opmerking/suggestie: Indien gewenst, stuur hierbij een bestand mee: Vul bovenstaande code in: Als u een bestand meestuurt, kan het even duren vooraleer u op de volgende pagina terechtkomt. Gelieve toch maar één keer op 'Verzenden' te klikken.

Over Thomas - Contact - Links - Sitemap - Nieuwsbrief - Help

Ben je: Godsdienstleerkracht | in opleiding | leerling | docenten | ouder | inspecteur | directeur | gast

www.godsdienstonderwijs.be

© 2002 - 2011 - KU Leuven