Volgens de speciale relativiteitstheorie van Albert Einstein is de werkelijkheid niet drie- maar vierdimensionaal; de werkelijkheid strekt zich niet enkel uit in de ruimte maar ook in de tijd. Alle gebeurtenissen in de geschiedenis van het universum zijn even ‘echt’ — of wij ze nu als verleden, heden of toekomst beschouwen. Net zoals de scènes uit een film vastliggen op de filmrol, zo liggen alle momenten in de tijd bevroren in een vierdimensionaal blok-universum.

Dit metafysische beeld van de tijd is in strijd met ons gezond verstand. We gaan er immers van uit dat enkel het heden werkelijk bestaat. Het verleden heeft bestaan, maar bestaat niet langer; de toekomst zal bestaan, maar bestaat nog niet. De werkelijkheid reikt niet verder dan het huidige moment, en strekt zich dus enkel uit in de ruimte. De werkelijkheid, met andere woorden, is niet vier- maar driedimensionaal.

Maar het blok-universum werpt nog andere vragen op. Hoe kan de tijd verstrijken in een onveranderlijk vierdimensionaal blok waar niets ontstaat en niets ophoudt te bestaan? Bovendien loopt de tijd slechts in één richting, van het verleden naar de toekomst. Dit wordt ook wel de pijl van de tijd genoemd, en verklaart waarom we allemaal ouder worden, maar nooit jonger. Nochtans is dit eenrichtingsverkeer nergens terug te vinden in het blok. Tot slot bedreigt Einsteins blok-universum ook de menselijke vrijheid. Immers, als de gebeurtenissen in onze toekomst net zo echt zijn als de gebeurtenissen in ons verleden en heden, dan is onze levensloop, van geboorte tot dood, in steen gegraveerd.

Het doel van dit proefschrift is dan ook om Einsteins blok-universum grondig te bestuderen en de implicaties ervan voor de aard van de tijd en de menselijke vrijheid te ontrafelen. Vier vragen, in het bijzonder, staan centraal in dit proefschrift, en stellen de vier dimensies van deze filosofische studie voor: (1) Volgt het blok-universum onvermijdelijk uit de speciale relativiteitstheorie? (2) Is er ruimte voor de lopende tijd in het blok-universum? (3) Kunnen we in het blok-universum een onderscheid maken tussen verleden en toekomst? (4) Is er ruimte voor menselijke vrijheid in het blok-universum? Hoewel het antwoord van de meeste filosofen ja, tripel nee zou luiden, zal mijn eigen antwoord tegendraads nee, tripel ja zijn.

According to Albert Einstein’s theory of special relativity, reality is not three- but four-dimensional; it stretches not only in space but also in time. As such, all events in the history of the universe are equally real — regardless of whether we judge them past, present or future. Much like the scenes from a movie are fixed on a film roll, all moments across time lie frozen in a four-dimensional block universe.

This metaphysical picture of time is in serious conflict with our common sense. We consider the present to be real, but deny reality to the past and future. Past events were real, but are no longer; future events will become real, but are not yet. As such, reality for us is confined to the present moment, extending only in space. For us, that is, reality is not four- but three-dimensional.

But the block universe is puzzling for other reasons too. In an unchanging four-dimensional block where nothing comes to be, and nothing ceases to exist, how are we to make sense of the passage of time, the moving now, or what philosophers call temporal becoming? The now furthermore moves in one direction only, from the past to the future. Hence, we all grow older, but never younger. This was dubbed the arrow of time by Eddington, but no such unidirectional signboards are to be found in the block. Finally, if the events in our future are just as real as the events in our past and present, then the story of our life, from birth till death, is a book engraved in stone, threatening our freedom of will.

The aim of this doctoral dissertation, then, is to closely explore the puzzling nature of Einstein’s block universe and to tease out its implications for the nature of time and human freedom. Four questions will be central to this dissertation, setting out the four dimensions of this philosophical investigation: (1) Does Einstein’s theory of special relativity necessitate the block universe view of time? (2) Is there room for the flow of time in the block universe? (3) Can we distinguish past from future in the block universe? (4) Is there room for human freedom in the block universe? Although the answer of most philosophers would be yes, triple no, my own answer, controversially, will be no, triple yes.