U bent hier: Home / Nieuws / Laureate Dr. Arlette Wertelaers-prijs verfijnt valpreventie

Laureate Dr. Arlette Wertelaers-prijs verfijnt valpreventie

Foto Ellen Vlaeyen“Elke seconde valt er ergens ter wereld een oudere. Elke negentien minuten sterft zo iemand als gevolg van een val”, zegt Ellen Vlaeyen, de eerste winnaar van de Dr. Arlette Wertelaers-prijs. “De harde cijfers motiveerden me om over valpreventie in woonzorgcentra mijn doctoraat te maken. Het leverde zinvolle aanbevelingen voor de toekomst op. Dat ik er nu een bekroning voor krijg, genoemd naar een van mijn grootste inspirators, doet me zoveel plezier dat ik het nauwelijks onder woorden kan brengen.”

“Ouderen zijn echt een doelgroep om voor te gaan”, zegt Ellen Vlaeyen enthousiast. Ze haalde aan de KU Leuven een master in de verpleegkunde en specialiseerde zich in geriatrie. “Tijdens mijn stages voelde ik meteen hoeveel wijsheid en levenservaring oudere mensen hebben. We kunnen heel veel van hen leren.”

Vandaar uw bezorgdheid over hun risico op vallen?

“Klopt. Vallen heeft niet alleen fysieke gevolgen, denk maar aan heupfracturen of verhoogde mortaliteit, maar ook psychosociaal kan de impact groot zijn. Zo hebben veel ouderen last van valangst waardoor ze in een vicieuze cirkel terechtkomen: ze bewegen minder, hebben minder sociale interactie en minder levenskwaliteit. Dat alles leidt echter tot een verhoogd valrisico. Bovendien hebben valincidenten een hoge kost en dat betekent een extra belasting voor ons nu al kwetsbare gezondheidszorgsysteem.”

Hoe kwam u in contact met de problematiek?

“Nadat ik mijn bachelordiploma had gehaald, begon ik te werken in UZ Leuven op een afdeling met ouderen met dementie. Die vallen nog vaker dan hun leeftijdsgenoten die thuiszorg genieten dus de nood aan een referentieverpleegkundige valpreventie op onze afdeling was hoog. Zo zette ik mijn eerste stappen. Tijdens mijn master kreeg ik ook lessen over het onderwerp die me erg aanspraken. Toen ik afstudeerde en er een plaats vrijkwam als stafmedewerker in het Expertisecentrum Val- en fractuurpreventie Vlaanderen, kortweg EVV, heb ik geen moment getwijfeld. Ik werk er nog altijd.”

In woonzorgcentra hebben bewoners tot drie keer meer risico om te vallen dan mensen die thuis wonen.

Wat was de vonk voor uw doctoraat?

“Het EVV biedt informatie en advies over valpreventie, ontwikkelt en verspreidt materialen en methodieken en ondersteunt de implementatie ervan. Het doet dat voornamelijk voor de thuissetting en die van woonzorgcentra. Met die laatste had ik weinig ervaring voor ik hier kwam werken, maar mijn interesse groeide alsmaar. De laatste cijfers van CDC (Centers for Disease Control en Prevention, red.) tonen aan dat er elke seconde ergens ter wereld een oudere valt. Elke elf seconden wordt er een oudere opgenomen op spoedgevallen ten gevolge van een val, en iedere negentien minuten sterft er zelfs iemand aan. Dezelfde harde cijfers gelden in België en zeker in woonzorgcentra. Daar hebben bewoners tot drie keer meer risico om te vallen dan mensen die thuis wonen. De geschatte incidentie bedraagt 1,6 vallen per bewoner per jaar. Daarmee is het een van de dringendste gezondheidsproblemen in deze setting. Via een doctoraat hoopte ik daar verbetering in te brengen.”

Waaruit bestond uw onderzoek precies?

“In een eerste fase onderzocht ik via een uitgebreide literatuurstudie welke bestaande valpreventiemaatregelen goed werken. Daaruit bleek dat vooral een multifactoriële aanpak voor een daling van het aantal incidenten zorgt. Zo’n aanpak bestaat uit meerdere componenten, zoals oefeningen rond evenwicht en spierkracht of een aanpassing van medicatie, specifiek afgestemd op maat van iedere bewoner. Het is bovendien belangrijk hieraan te werken met een multidisciplinair team dat minstens bestaat uit verpleeg- en zorgkundigen, kinesitherapeuten, ergotherapeuten en huisartsen.”

Hebben woonzorgcentra de middelen, mensen en tijd voor zo’n intensieve aanpak?

“Daar knelt het schoentje en daarom kregen we op het EVV vaak de vraag vanuit de Vlaamse woonzorgcentra of we hen konden vertellen aan welk van hun bewoners ze prioriteit moesten geven. Daarop ging ik verschillende screeningsmethodes onderzoeken, waarmee ik het valrisico van bewoners probeerde in te schatten. Na zes maanden bleek helaas geen van de methodes genoeg voorspellende waarde te hebben. Op zich is dat natuurlijk ook een belangrijk inzicht, want nu weten we dat woonzorgcentra hun beperkte tijd beter niet investeren in screening, maar meteen in de multifactoriële evaluatie en daaraan gekoppelde interventies.”

Hoe ver staat men op dat gebied in Vlaanderen?

“Dat bekeek ik in het tweede deel van mijn doctoraat. In 196 Vlaamse woonzorgcentra maakte ik een diepgaande evaluatie van wat ze nu al doen rond valpreventie en onderzocht ik waarom het personeel de bestaande maatregelen al dan niet uitvoerde. Bijna 2.500 zorgverleners werkten mee en ik kon concluderen dat attitude, self-efficacy en normen een belangrijke rol spelen. Wie positiever staat tegenover valpreventie heeft een grotere neiging om die in de praktijk te brengen. Hetzelfde geldt voor mensen met een hogere self-efficacy, vrij vertaald de mate waarin ze zich in staat voelen om valpreventiemaatregelen te gaan uitvoeren. Ook de mate waarin ze sociale druk ervaren om aan valpreventie te doen, bijvoorbeeld vanuit de bewoners, het beleid of hun collega’s, werkt stimulerend.”

Dat zijn sleutels voor de toekomst?

“Inderdaad. Het tekort aan middelen, personeel en tijd is een probleem dat niet meteen opgelost kan worden, maar woonzorgcentra kunnen wel van valpreventie een prioriteit maken en hun personeel hierover meer zelfvertrouwen proberen te geven. Na opnieuw een grondige literatuurstudie kon ik bovendien een set van belemmerende en bevorderende factoren identificeren waardoor woonzorgcentra nu bijvoorbeeld weten dat het erg bevorderend werkt om snel en duidelijk te communiceren over aanpassingen in het zorgplan van een bewoner. Ook samenwerken buiten de muren van het centrum, bijvoorbeeld met de gemeenschap en de beleidsmakers, heeft positieve gevolgen. Het is mijn droom dat in de toekomst te zien gebeuren op grote schaal.”

U verzette een hoop werk.

“Dat klopt, maar gelukkig moest ik dit niet allemaal alleen doen. Ik kreeg niet alleen steun van mijn promotoren en de collega’s op het EVV, maar ook van de vele partners waarmee wij samenwerken. Een van die mensen was Arlette Wertelaers, afgevaardigde vanuit de huisartsenvereniging Domus Medica. Ze maakte een diepe indruk op mij. Als arts met een eigen praktijk en erg drukke agenda, was ze altijd oprecht, ze werkte zeer gemotiveerd rond valpreventie en maakte altijd tijd om anderen te helpen. Arlette was voor mij een echte inspiratiebron als het ging over valpreventie, maar ook op persoonlijk vlak dankzij haar zachtheid, gedrevenheid en manier van communiceren.”

Enkele jaren geleden overleed ze aan leukemie.

“Dat is inderdaad spijtig genoeg zo. Gelukkig is er nu een fonds opgericht dat naar haar is genoemd en dat haar levenswerk rond valpreventie voortzet. Het zal vanaf nu om de twee jaar de Dr. Arlette Wertelaers-prijs uitreiken, goed voor 2.500 euro. Dat ik de eerste laureate ben, is sowieso een eer, maar dat dit bovendien gelinkt is aan Arlette doet me zoveel plezier dat ik het nauwelijks onder woorden kan brengen. Mocht Arlette het weten of zien, ik hoop dat ze trots zou zijn.”

Arlette was voor mij een echte inspiratiebron als het ging over valpreventie, maar ook op persoonlijk vlak dankzij haar zachtheid, gedrevenheid en manier van communiceren.

U blijft ijveren voor betere valpreventie?

“Zeker. In het EVV werken we momenteel aan een implementatieplan voor woonzorgcentra op basis van de inzichten uit onder meer mijn doctoraat. Het biedt stapsgewijze ondersteuning aan die centra om op een duurzame manier een val- en fractuurpreventiebeleid te ontwikkelen en te integreren in de dagelijkse praktijk. Belangrijk hierbij zijn het in kaart brengen en aanpakken van de lokale noden en factoren die de implementatie van valpreventie beïnvloeden. Ik hoop dat ook jonge zorgverleners die hierover horen zich gestimuleerd zullen voelen om bij te dragen.”

 

Lees meer over het Dr. Arlette Wertelaers-fonds en hoe u het kunt steunen

De bekroning?

In april 2017 is aan de KU Leuven het Dr. Arlette Wertelaers-fonds voor valpreventie bij ouderen opgericht, ter nagedachtenis van deze bevlogen huisarts en haar eminente leiderschap rond valpreventie in Vlaanderen. Het fonds wil de kennis rond en het onderzoek naar dat thema bevorderen en ondersteunen.

Een van de initiatieven dat het fonds neemt, is de tweejaarlijkse uitreiking van de Prijs Dr. Arlette Wertelaers voor valpreventie bij ouderen, goed voor 2.500 euro. Uit acht inzendingen koos een onafhankelijke jury Dr. Ellen Vlaeyen als eerste laureaat. Zij voerde implementatieonderzoek naar valpreventie in Vlaamse woonzorgcentra en krijgt op dinsdag 29 mei 2018 formeel haar prijs overhandigd. Dat gebeurt op de UZ Leuven Studiedag geriatrie, waar de laureaat een lezing over haar onderzoekswerk zal geven.