Bekijk meer impulsen bij dit ingrediënt.

Hoe moet ik (goed) leven? Het is een vraag die filosofen zich reeds lang geleden stelden en die ook vandaag nog steeds relevant is. Een goed leven leiden kan, volgens filosofen en ethici, door middel van de deugden. Deugden zijn positieve grondhoudingen waarover een bepaald persoon beschikt en van waaruit hij of zij een ethisch leven kan leiden. Enkele voorbeelden van deugden zijn: rechtvaardigheid, moed, matigheid, voorzichtigheid, geduld, eerlijkheid, creativiteit, humor, loyaliteit, enzovoort.

Youtube, Aristoteles - Durf te Denken

Bovenstaand fragment kan als inleiding worden gebruikt om te werken rond de thematiek van deugden.

De deugdethiek is een filosofisch-ethische theorie die zoekt naar antwoorden op de vraag: hoe moet ik leven? De Griekse filosoof Aristoteles hield zich ook bezig met deze vraag en wordt gezien als het beginpunt van de deugdethische traditie. Hij werkte zijn deugdethiek voornamelijk uit in zijn werk Ethica Nicomachea. Deze deugdethiek focust op de deugden aangezien Aristoteles stelde dat het doel van elk mens eruit bestaat om geluk te bereiken, wat je kan doen door de deugden te leren en hiernaar te handelen. Het doel van het leven is geluk en dit geluk valt te bereiken door middel van de deugden.

De vier kardinale/klassieke deugden volgens Plato en Aristoteles zijn:

• Rechtvaardigheid
• Moed
• Verstandigheid
• Matigheid

Deze klassieke deugden gaan terug tot de Griekse filosoof Plato, die dit onderwerp behandelde in zijn boek Politeia. Aristoteles breidde dit gedachtegoed nog verder uit in zijn Ethica Nicomachea. Hoe kunnen deze deugden begrepen worden? Volgens de deugdethiek dien je steeds te zoeken naar het midden tussen twee uitersten. Het midden vaststellen, is echter niet altijd even gemakkelijk en verschilt van situatie tot situatie. Zo kent 'moed' langs de ene kant lafheid, en langs de andere kant overmoed. Soms kan het moedig zijn om het gevaar te confronteren, in andere gevallen kan het verstandiger zijn om een gevaarlijke situatie te vermijden.

Het begrip deugd werd ook overgenomen door de christelijke wereld, zoals bijvoorbeeld door Romeinse schrijvers als Cicero. Het begrip werd geïntegreerd in de katholieke theologie, door onder andere Thomas van Aquino. De vier kardinale deugden werden op die manier samengevoegd met de drie goddelijke deugden (geloof, hoop en liefde) tot de zeven deugden.

Aan de leerlingen kan gevraagd worden hoe deze deugden begrepen kunnen worden, om op zoek te gaan naar voorbeelden van deugden en welke deugd zij het meest inspirerend vinden. Kennen zij iemand in hun omgeving die een welbepaalde deugd belichaamt en hen inspireert?

Prof. dr. Paul van Tongeren is een Nederlands filosoof en theoloog gespecialiseerd in ethiek. Hij publiceerde verscheidene artikels en boeken aangaande het onderzoek naar en de thematiek van de deugdethiek.

P. van Tongeren, Leven is een kunst: over morele ervaring, deugdethiek en levenskunst, Zoetermeer, Uitgeverij Klement, 2014.

Leven is geen kunst zolang het een kwestie van overleven is. Wie moet zorgen te overleven, stelt geen vragen: hij vecht, (vr)eet, verbergt zich. Pas als dat gelukt is, is het mogelijk om van overleven, leven te maken; van vreten: eten, van biologie: kunst. Daarvoor is meer nodig dan filosofie. Maar zonder de kritische blik die het eigen leven onderzoekt zal het waarschijnlijk niet lukken. Ethiek is zo'n zelfonderzoek.

Van Tongerens pleidooi voor een ethiek die helpt bij de kunst van het leven en het leven als kunst, verhoudt zich kritisch tot het type levenskunstfilosofie dat vandaag de boventoon voert. Dat maakt zijn boek in zekere zin 'oneigentijds', maar niet minder inspirerend en uitdagend.

P. van Tongeren, Deugdelijk leven, een inleiding in de deugdethiek, Nijmegem, Sun Uitgeverij, 2003

Vandaag ontdekken we weer dat deugd eigenlijk niets met een dergelijke mentaliteit te maken heeft, maar eerder met kracht, voortreffelijkheid, kwaliteit van leven en levenskunst. Wie wil weten wat menselijk leven is en hoe het moet, kan het beste kijken naar mensen die het goed kunnen, die de kunst van het leven verstaan. De deugd lijkt een belangrijke rol te kunnen (gaan) spelen in actuele problemen, en deze inleiding probeert duidelijk te maken wat de bijdrage kan zijn van de deugdethiek aan een oplossing van de problemen van onze tijd.

C. Taylor, Bronnen van het zelf: de ontstaansgeschiedenis van de moderne identiteit, Rotterdam, Lemniscaat, 2009.

Wat is de mens? Een aloude wijsgerige vraag die centraal staat in het denken van de Canadese filosoof Charles Taylor. Beter gezegd: wat is de moderne mens, hoe begrijpt hij zichzelf, en begrijpt hij zichzelf überhaupt nog wel? Het werk van Charles Taylor concentreert zich op de moderne mens in de hedendaagse tijd en kent grote naambekendheid in de academische filosofie, maar ook in de politiek.

Sources of the Self (1989), of Bronnen van het zelf, beschrijft de ontstaansgeschiedenis van de moderne identiteit. In deze breed opgezette ideeënhistorische studie speurt Taylor naar de historische wortels van onze moderne identiteit en de diverse "morele bronnen" waaraan zij zich heeft gelaafd. Charles Taylor laat zien dat onze wending naar het innerlijk voortkomt uit een lange reeks pogingen het goede na te streven. Een wezenskenmerk van al die pogingen is wat hij ‘de bevestiging van het gewone leven’ noemt – een waarde die in plaats is gekomen van een op afkomst en status gebaseerd hiërarchisch denken.

Taylor brengt in dit boek het verhaal van Augustinus, Luther, Montaigne en talloze anderen die hebben gepleit voor zelfonderzoek en verinnerlijking. Tegelijkertijd wijst hij erop dat hun visie méér omvatte dan het in het moderne denken diep verankerde mensbeeld als zou de mens allereerst een autonoom subject zijn. Zij plaatsten de mens in een sociaal verband waarin hij, in de woorden van Taylor, ‘alleen te midden van andere zelven een zelf is’.

Het christendom kent drie ‘goddelijke of theologale deugden’: geloof, hoop en liefde. In tegenstelling tot deugden als de rechtvaardigheid, zijn het deugden die gericht zijn op God. Het zijn de basishoudingen waarin onze relatie met God gestalte krijgt. We noemen ze bovendien ‘goddelijk’, omdat ze altijd ook een gave van God zijn: wie eruit leeft toont dat de Geest al aan het werk is…

De drie theologale deugden gaan terug op een passage in de eerste brief van Paulus aan de christenen van Korinthe: “Nu echter blijven geloof, hoop en liefde, de grote drie; maar de liefde is de grootste” (1 Kor. 13,13, Willibrordvertaling).

Meer informatie over de goddelijke of theologale deugden kan hier terugvinden:

• Thomas, 3 goddelijke deugden en 7 werken van barmhartigheid (Theologische achtergrond), (toegang 28.08.2020).
• Thomas, De 3 goddelijke deugden: Geloof, Hoop en Liefde (Bijbelse achtergrond) (toegang 28.08.2020).

Wat is de waarde van waarden? In De Kijker over leven-gevende waarden in christelijk perspectief.

In de schoenen van een ander... In De Kijker over het belang van (en de grenzen aan) empathie en altruïsme.

Geïnspireerd, In De Kijker over (levensbeschouwelijke) inspiratiebronnen.

De ideale wereld ?! In De Kijker over (utopisch) samenleven.

Alles van waarde is weerloos In De Kijker over het kleine, het alledaagse, het kwetsbare en het vergankelijke.

Van monoloog naar dialoog, Interreligieuze dialoog als weg naar een harmonieuze samenleving In De Kijker over interreligieuze dialoog.