Openbreken - Uit het ei vandaan. Verrijzen in het licht van Pasen.

node-header

Maar God heeft Hem opgewekt op de derde dag en Hem laten verschijnen Handelingen van de apostelen 10, 40

Inleiding

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/ei1.gif

Als kinderen of volwassenen terugdenken aan het paasgebeuren dan komen meestal hun herinneringen aan de zoektocht naar paaseieren het eerst naar boven: de gratuite gaven die uit de hemel komen vallen uit de hand van de onzichtbare klokken. Het hele gebeuren van het geheimnisvolle verschijnen van de eieren komt hen terug voor ogen tezamen met het spel van verborgen zijn en te voorschijn komen, het zoeken in alle hoeken, het vinden, het samenbrengen van eieren en het weer herverdelen.

"Ik stelde me de paasklokken voor als kleine belletjes met vleugels. Ik vond het wel een beetje raar dat ik ze nooit zag, maar mama zei altijd dat we niet te vroeg mochten opstaan, want dat ze meteen zouden wegvliegen als we ze zouden zien. Vanaf het dan mocht, renden mijn oudere zus en ik de tuin in om in onze pyjama paaseieren te rapen. Dat vond ik heel tof, al maakte ik dan ook wel veel ruzie met mijn zus." Lauren 10j.

"Met Pasen zijn we altijd in de Ardennen. 's Morgens strooit tante er eieren in het rond en als we dan gaan ontbijten, ligt er nog een groot paasei op ons bord. En op paasmaandag komt de paashaas thuis. Vroeger lagen er dan overal eitjes in de tuin en in huis, nu liggen ze gewoon op ons bord 's morgens. Ik vond het wel heel leuk om ze te gaan zoeken. Dat was het eerste wat ik deed 's morgens, eieren rapen. Maxim 11j.

Deze 'in de kijker' wil aansluiten bij deze 'paaservaring' van jonge kinderen maar tegelijk ook het gebeuren rondom het 'ei' voldoende zin en betekenis geven. De christelijke paaservaring bestaat uit meer dan eieren rapen alleen.

Bij de didactische suggesties in de lesimpulsen wordt uitgegaan van het ei als beeld en symbool van het Paasgebeuren. Ook al staat in het christelijke verhaal het lijdensverhaal van Jezus en het opstandingsgebeuren voorop, in het Paasfeest zijn vandaag voor kinderen de eieren niet weg te denken. Die eieren kunnen heel wat meer betekenen dan het chocolade snoepgoed dat ze zijn. In vele natuurgodsdiensten staat het ei symbool voor nieuw beginnend leven. In het christendom symboliseren ze de opstanding van Christus.

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/gerda.jpg

"Ik vond Pasen een merkwaardig feest. Op vrijdag gingen we naar de kerk om Christus te herdenken, heel dramatisch allemaal. Hoe hij aan het kruis werd genageld en zo. En twee dagen later ging iedereen plots weer vrolijk doen. Ik had er mijn grootste twijfels bij. Toen we wat ouder waren, waren we met Pasen meestal in Spanje. Daar werd het paasfeest extremer gevierd, maar leek het wel hoopvoller. De palmtakken, de processies en de enorme chocolade installaties, het klopte meer. "De paaseieren maakten natuurlijk veel goed. Bij ons werden ze gebracht door de paasklokken. 's Avonds zeiden onze ouders: "Hoor je ze aankomen?"

Maar ik was niet zo verwonderd toen ik ontdekte dat ze niet echt bestonden... Het godsdienstige verhaal leek me vroeger niet zo abstract als de klokken of de paashaas. Dat de klokken van Rome kwamen, dat was nog een kromme manier om het verhaal aan de katholieke liturgie te linken, maar de paashaas, dat was helemaal belachelijk. Ik heb het er eigenlijk niet zo voor, maar tegelijk probeer ik het nu wel zo leuk mogelijk te maken voor mijn kinderen. Want het blijven wel leuke momenten, die je je later nog herinnert.

Gerda Dendooven, jeugdauteur en illustratrice kinderboeken in De Morgen 15 april 2006

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/jandeleeuw.jpg

"De paashaas, die bestond niet. Daar trapten alleen goedgelovige kinderen in. De klokken daarentegen die kwamen regelrecht van Rome, propvol chocolade, daar twijfelde je niet aan, net zomin als aan de onfeilbaarheid van de paus, die de chocolade leverde aan de klokken, meende ik vaag te weten.

"Het was voor mij een bijzondere ochtend. Kerstmis was gezelliger, maar Pasen was dat ene moment van het jaar waarin magie eventjes mijn gewone leven binnenvloog. Dat ik de klokken nooit zag, hoe, ik ook naar de lucht gaapte, deed daar niets aan af. Ik vergat ze trouwens snel tijdens de spanning van het eierzoeken. Ben ik de enige die de volgende dag voor alle zekerheid nog even tussen de narcissen ging kijken?

"Toch wist ik dat iets niet helemaal klopte. Niet alleen konden ze, vooral op regenachtige dagen, hun eieren door een plastic afdak laten vallen, ze hadden ook de eigenaardige gewoonte om bij ons al op zaterdag langs te komen, terwijl ze de rest van de straat pas op zondag bedeelden. Het is me nog steeds niet helemaal duidelijk waarom.

"Dus ik was niet echt verbaasd toen ik eindelijk wist waar de klepel hing. Ik weet eigenlijk niet meer het exacte moment waarop ik dat te weten kwam, hoe en wie het me vertelde. Ik weet wel dat ik ooit de chocolade eieren een week op voorhand had gevonden en dat mijn ouders toen niet veel moeite deden om een credibel verhaal te verzinnen. Ik was toen waarschijnlijk al op een leeftijd dat het wel mooi geweest was met het hele klokkengebeuren."

Jan de Leeuw, jeugdauteur

De betekenissen van het ei

symbool van nieuw beginnend leven

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/ei3.gif

Het ei is bijna overal ter wereld symbool van nieuw beginnend leven, het teken ook van verandering (van ei naar kuiken) en van de opstanding ( door de schaal heen breken) en is dus een uitgelezen symbool voor Pasen.

Het ei symboliseert de kiem van hoop op een nieuw leven . Het ei heeft de kracht om het leven te schenken en door te geven. Ze zijn tekens van vruchtbaarheid, en genezing. Ze zijn de kiem van nieuw leven. Door het eten van eieren deelt men in dat nieuwe leven en in de levenskracht door het in zich op te nemen. Eieren waren eenvoudig maar erg voedzaam voedsel dat in de lente weer volop ter beschikking kwam. Diezelfde levenskracht konden eieren overdragen aan de grond. In de lente komt ook de aarde tot herleving.

eieren verstoppen

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/ei4.gif

Het eieren verstoppen is daar een overblijfsel van. Op het land werden eieren verspreid en soms ook ingegraven. Zo zou de kracht aan de grond worden overgedragen en vervolgens ook aan de mens ten goede komen door het ontkiemen van de (levens)zaden en het groeien van de gewassen. Het gebruik om op Paaszondag in alle vroegte eieren te verstoppen die de kinderen gaan zoeken is daar een betekenisvol overblijfsel van. De eieren, zo zeggen de verhalen, worden uitgestrooid door de paasklokken of door de paashaas in de tuin verstopt.

De paashaas

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/ei5.gif

De paashaas dankt zijn optreden in het paasgebeuren aan het feit dat hij een zeer vruchtbaar dier is. De haas was tegelijk het symbooldier van de Keltische godin Ostara, godin van liefde en vruchtbaarheid. Van haar naam is de Duitse en Engelse naam van Pasen afgeleid (Ostern en Easter) In Vlaanderen vroeger ook bekend als "Ooster". Een naam die duidelijk naar het oosten verwijst waar het licht en de zon opkomt. Pasen is bij uitstek een "licht" feest. Het feit dat vogels wel eens per vergissing de hazenslaapplaats als een ideaal nest aanzien en er hun eieren in leggen, maakte de haas als symbool van vruchtbaar tevens tot schilder en verstopper of brenger van eieren voor de kinderen.

Maar er ook een meer christelijke duiding van de paashaas. De haas werd aanzien als een weerloos en kwetsbaar dier, dat altijd onder de blote hemel leeft en enkel wat gras en takjes als nest heeft. Hij is dus te vergelijken met de uitspraak over Jezus: Hij heeft geen steen om zijn hoofd op te rusten te leggen. De haas werd ook aanzien als een offervaardig dier dat bedreigde en uitgeputte soortgenoten te hulp komt door hun plaats in te nemen. Het geeft het beeld van Jezus weer als lijdende dienaar en plaatsvervanger.

Klokken zijn van oudsher gebruikt als aankondiging van heil en geluk, het nieuwe dat toekomt. Tegelijk zijn ze ook waarschuwers voor wat levensbedreigend is en beschermers tegen onheil.

De klokken van Rome

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/paasklokken.jpg

 

De klokken van Rome als brengers van eieren zijn ontstaan als een antwoord op hun vraag van de kinderen waarom de klokken na Witte Donderdag tot Paaszaterdag niet meer te horen zijn. In de christelijke liturgie, zwijgen de klokken en wordt de doodsratel de vervanger. Het lijden en de dood van Jezus van Nazaret wordt daarmee geaccentueerd. Het verhaal vertelt dat de klokken naar Rome vliegen en dat ze daar zich met paaseieren bevoorraden, tijdens de paasnacht terugkeren en de eieren op paasmorgen uitstrooien voor de kinderen.

Paaskuiken

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/ei6.gif

Het tevoorschijn komen van kuikens uit het ei was telkens weer een vreugdevol gebeuren waar mensen tot op vandaag door verwonderd kunnen zijn. Het leven vindt opvolging en voortgang, nieuw nog kwetsbaar leven vraagt om zorg en koestering. In potentie ontwikkelt zich een nieuw vruchtbaar dieren dat mede zorgt voor voedsel en nieuw leven.

In Noord Europa werd er veelvuldig gebruik gemaakt van eieren tijdens volksmagie wanneer vrouwen met kinderen gezegend wilden worden.

Op het platteland bestond het gebruik om tegen Pasen zingend rond te trekken en om eieren te bedelen. Dat rondgaan voor eieren voor de allerarmsten is een gebruik dat zo goed als verdwenen is.

De verering van het paasei als wonder van leven dateert al van ver vóór de tijd van de Germanen. Ooit stelde men zich de wereld voor als een groot ei dat uit de mond van de hoogste god tot ontwikkeling kwam. De Finse scheppingsmythologie kent een gouden ei dat in twee helften uiteenvalt. Uit de schalen ontstaan hemel en aarde en de gele dooier begint als een zon te stralen. Bij de Egyptenaren was volgens een oude natuurmythe de eerste god uit een ei ontstaan. In de voorstelling die de Grieken hadden over het ontstaan van de wereld legde de grote godin en oermoeder Nyx een zilveren ei. Hieruit kwam een god te voorschijn met gouden vleugels: Eros, de god van de liefde, de eerstgeborene. Hij bracht alles aan het licht wat in het zilveren Tot in deze tijd toe is het in Griekenland de gewoonte met Pasen op de graven een rood ei te leggen.

Bij de joden at men eieren op de begrafenismaaltijd als symbool van de wedergeboorte na de dood. Een ei symboliseert het leven; het lijkt dood, maar als het bebroed wordt, zit er leven in. Men zegt hiermee: de dode is niet echt gestorven, maar leeft eeuwig, zoals dat ei dat maar schijnbaar dood is. Bij de Sedermaaltijd aan de vooravond van de Pesachviering, waarin de uittocht uit Egypte wordt herdacht, wordt ook een hardgekookt of gebakken ei neergelegd op de schotel die wordt gegeten

De christelijke betekenissen

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/ei7.gif

In de kerkelijke tradities worden de eieren de ene keer gekoesterd dan weer verketterd. Zeker in het begin van de christelijke godsdienst heeft de kerk het ei als symbool overgenomen. Het onzichtbare en mysterievolle, want onzichtbare gebeuren van de groei in het ei werd de symbolische kern van het christelijke paasfeest. Eieren worden al sinds de vierde eeuw van onze jaartelling in de kerk gewijd omwille van hun genezende kracht. Terwijl al het andere voedsel in de lente schaars was, waren er eieren in overvloed. Vooral na 40 dagen water en brood in de vastentijd, was het eten van eieren een echt feest. In de middeleeuwen had de kerk tijdens de vasten het gebruik van eieren verboden. Zo was er een overschot aan eieren, die men dan maar kookte om ze langer te kunnen bewaren. Het ei werd beschouwd als het symbool voor de wederopstanding van Christus Zo werd het ei gezien als het witte graf waaruit het leven (Christus) weer oprijst. De eierschaal wordt opengebroken zoals de grafsteen wordt weggerold. In de christelijke kunst verscheen het ei in samenbeelding met de verrijzenis op diverse wijzen, getuige de afbeeldingen.

De Kerk had in bepaalde periode van haar ontwikkeling veel moeite met de vele gebruiken en belevingen met eieren van de vele culturen die ze als "heidens", niet van oorsprong christelijk, beschouwde. De kerkelijke autoriteiten gelastten in 742 nog dat deze gebruiken moesten stoppen. Omdat dat niet lukte, zocht men later naar manieren om de oude gebruiken te kerstenen. Men zocht naar elementen in het eigen geloof om niet alleen het eisymbool maar ook de gebruiken en gewoonten er rond een eigen christelijke betekenis te geven.

De symboliek van het paasfeest laat zien dat de dood niet het einde is, maar een doorgang naar een nieuw, een ander leven, zoals de lente een doorgang is van de barre winterse koude naar de volheid en de pracht van de zomer. Het is God die het leven voor mensen wil en niet hun lijden en dood. Pasen is daarmee het feest van de opstanding geworden, een viering van het geloof dat het leven en niet de dood het laatste woord heeft.

Eieren versieren

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/ei10.gif

De eieren werden in de gebruiken en gewoonten van onze voorouders vaak gekleurd. Ze werden met tekens beschilderd en als geschenk gegeven. Het gebeurde oorspronkelijk om de vruchtbaarheid te vergroten. Ze worden beschilderd in verschillende soorten kleuren. De felle kleuren symboliseren de herlevende kleuren van de natuur. Men kleurt eieren in geel, wit, groen en rood, zodat ze het leven, het gewas, en het zonlicht in de lente en het levensbloed symboliseerden.

In de christelijke traditie werden ook andere taferelen uit het leven van Jezus uitgebeeld vooral dan de geboorte en kindertijd. Bovendien werden paaseieren als eerste spijs na de vasten in de kerk gewijd; hierdoor kregen zij tevens genezende en onheil­afwerende kracht. Heel wat tekens van leven en beschermingstekens werden op de eieren aangebracht. Geloof en bijgeloof, natuurgebruiken en christelijke betekenissen vermengden zich met elkaar.

In sommige culturen zoals in Rusland, Polen en Roemenië maar ook in Zuid-Amerika is het beschilderen van eieren uitgegroeid tot een ware kunst. Ze worden versierd met diverse symbolen en beschilderd met allerlei Bijbelse taferelen. In Polen is het eieren schilderen tot de Pisanki schilderkunst uitgegroeid

In Roemenië Bulgarije en Griekenland is met name de rode kleur erg populair tijdens de Paasgebruiken. Deze kleur is bij uitstek verbonden aan het komende licht, de rode ochtendzon en de roodgekleurde ochtendhemel in het oosten. Een andere reden om de eieren rood te schilderen is dat het ei een oud teken is voor vruchtbaarheid, het ei is wit en staat daarom voor de jonge, nog niet menstruerende vrouw. Het verven van eieren was vroeger een ritueel van jonge vrouwen om hun vruchtbaarheid te vieren en het vermogen om kinderen te baren. De kleur was dan ook meestal rood als symbool voor het eerste menstruatiebloed. Met Pasen worden rode eieren uitgedeeld en in paasbroden verwerkt.

Meer uitleg en toelichting over gebruiken en gewoonten met betrekking tot paaseieren zie achtergronden, impuls 2 en links

Oost-Europese kinderen en de kunst van het Paaseieren schilderen

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/ei14.gif

Oudere kinderen lijken misschien te groot voor het paasei, toch zijn ze er erg op gebrand om de herkomst, de legenden en de vele betekenissen rondom het paasei te weten te komen. Hun wetenschappelijke belangstelling en verwondering neemt toe en het kijken over de eigen grenzen heen eveneens. Vooral de eierkunstvormen uit de Balkan en andere delen van Oost-Europa kan hen uitermate boeien.

Vandaag gaan in Vlaanderen vele kinderen van Oost-Europese afkomst naar school. Polen, Oekraine, Roemenië, Griekenland, Bulgarije en Hongerije zijn landen met een rijke Paastraditie, zowel katholiek als orthodox christelijk. Het aandacht geven aan de Paaseieren vanuit deze tradities kan een meerwaarde betekenen voor de kinderen van deze afkomst doordat er dicht aangesloten wordt bij hun eigen culturele wortels en hun cultuur en godsdienstbeleving in een positief daglicht wordt gesteld. Daarnaast is het ook voor de andere kinderen een verrijking om met gebruiken en gewoonten en hun betekenissen kennis te maken. De ouders van deze Oost-Europese kinderen inschakelen in het vertellen over Paasgebruiken en het schilderen van eieren kan erg betekenisvol zijn op de vele terreinen van ontwikkeling van hun kinderen en voor de openheid van andere kinderen. Het is mede een stap in de richting van een oecumenische communicatie over de grenzen van de verschillende christelijke kerken. Zie Leerplan godsdienst: Basispijlers: 2.Verscheidenheid. Raadpleegbaar op het internet.

Ook vandaag hertekenen zich nog steeds de oude gebruiken en ontstaan er nieuwe vormgevingen. De opkomst van de paasboom is opmerkelijk. De groeikrachtige en speelse groene wilgentakken verschijnen in vele huiskamers en worden volgehangen met eieren en andere paassymbolen zoals het kuiken, de kip, de haan en de haas. (Lees meer hierover tezamen met didactische suggesties Waarschijnlijk is deze symboliek mede ontstaan onder invloed van de grotere ecologische aandacht vandaag en de belangstelling voor het oude Keltische en Germaanse geloof in de nieuwe paganistische bewegingen en gebruiken. Ook de nood aan andere dan katholieke rituelen alsmede de kunstvorm van het bloembinden en ritueel en liturgisch bloemschikken heeft hier zijn invloed op gehad.

Maar ook de hedendaagse commercie is een drijfveer in de verdere verspreiding. " Tegenwoordig beginnen de kippen als maar vroeger paaseieren te leggen. De eerste chocolade hazen lachen u in sommige winkels al toe vanaf eind januari. De sterk in populariteit toenemende Paasboom vervangt haast meteen zijn verdorde Kerst-collega en moeder de vrouw versiert onder invloed van de eerste lentekriebels haar huiskamer met de meest uiteenlopende paasattributen. De paasmarkt is big business en neemt ieder jaar in omvang toe." Dat het daarbij niet altijd om de inhoudelijk rijke betekenisgeving en religieuze kunst gaat moge duidelijk zijn evenals de respectloze schaamteloosheid waarmee het bedrijfsleven soms over de schreef gaat in het winstbejag zoals de gekleurde kuikens op de foto kunnen getuigen.

Anderzijds moet worden gezegd dat door het commerciële circuit de verspreiding snel plaats grijpt en vele mensen delen in het algemene religieuze gevoel van het paasgebeuren ook al wordt dit levensbeschouwelijk verschillend ingekleurd en niet louter als christelijk herkend.

Hoe groot de commercialisering wel is laten enkele foto's zien. Niet minder dan 100.000 paaskuikens kippen er uit hun ei bij broeierij Van den Berghe in Grobbendonk. Alles samen een enorm geel tapijt vol piepende Calimero's.

De chocoladen eieren bestaan nog niet zolang. Het is pas laat, in de 18de eeuw, in Frankrijk, dat men er toekwam verse eieren te ledigen en ze op te vullen met chocolade. Later werden gietvormen gemaakt en werden chocolade eieren in allerlei maten gemaakt en verspreid. Het snoepgoed in de vorm van hazen of kuikens is een manier om deze dieren als een symbool te kunnen toepassen. Het was een manier om deze dieren zoals de haas en het kuiken te vereren tijdens de lente omdat zij als heilig werden aanzien en werden toegewijd aan de godheid (vb Ostare). Door ze op te eten, nemen wij hun eigenschappen over en verhogen we onze vruchtbaarheid, groei en vitaliteit. Datzelfde principe krijgt zijn uitbreiding in het verchristelijken (kerstenen) van deze religieuze praktijken en in het verbinden van de betekenis van het ei met de christelijke verrijzenis gedachte.

(H)eerlijke paaseieren: Oxfam- wereldwinkels bieden chocolade eieren aan waarbij de boeren in Ghana en Costa-Rica een gerechtvaardigd loon krijgen. Er zijn chocolade holle paaseieren van Belgische melkchocolade op basis van cacao en rietsuiker uit Ghana (cacao), Costa Rica (rietsuiker). De leerkracht kan oudere kinderen laten kennismaken met eerlijke handel. Het leren eten van eerlijke producten kan een bijdrage zijn aan het zich leren toe-eigenen van algemeen menselijke en christelijke basiswaarden zoals die ook in acties van Broederlijk Delen worden voorgestaan.

Foto's

afbeelding-Afbeelding 1

Afbeelding 1

afbeelding-Afbeelding 2

Afbeelding 2

afbeelding-Afbeelding 3

Afbeelding 3

afbeelding-Afbeelding 4

Afbeelding 4

afbeelding-Afbeelding 5

Afbeelding 5

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/ei18.gif

Jean en Trinette verven meer dan half miljoen eieren: "Hoeveel eieren we dezer dagen verven? Een goede 600.000 geloof ik. Jean Vanroy uit Bilzen verft al een jaar of 20, heel juist herinnert hij het zich niet. Samen met zijn vrouw Trinette. Hij is eigenaar van één van de twee eierververijen die Limburg rijk is. Vanroy is elk jaar acht weken met kleuren in de weer. En dan is het afgelopen voor een heel jaar. "De laatste weken loopt het op tot 20.000 eieren per dag. Zaterdagmiddag verven we de laatste keer. Vrijdag en zaterdag werken we overigens alleen op bestelling."
Schilderen doen Jean en Trinette niet zelf. Alla, toch niet helemaal. Ze hebben er een machine voor. Die kookt en verft. "Zelf ontworpen én in elkaar gestoken", zegt Jean trots

Achtergrondinformatie

Impuls 1. De verwondering om de eieren

Verhalen over paaseieren

Het verhaal Paasmorgen vertelt wat er bij Wouter en Mieke op Paasmorgen gebeurt. Aan de hand van dot startverhaal kan aan kinderen verteld worden wat het Paasgebeuren met de verstopte eieren inhoudt. Door de leerkracht kunnen de vele ingrediënten ervan binnengebracht worden in het leven van de jongste kinderen. Ook de herinneringen van jonge kinderen aan Pasen kunnen opgeroepen en besproken worden. Het verhaal over Jezus (verrijzenisverhaal) kan verteld worden naar aanleiding van Miekes voorstel 'dan doen we van Jezus'.

Paasmorgen

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/idk_paasei4.jpg

Mieke is als eerste wakker. Ze springt uit bed en gaat naar Wouter. "Wouter," roept ze, "het is Pasen. Wouter zit meteen rechtop in bed en roept: "Het paaskonijn heeft de eieren verstopt." "De paashaas," zegt Mieke, maar Wouter hoort het niet, want hij rent al naar de kamer van vader en moeder. Die slapen alle twee nog. Wouter springt op het bed en duikt tussen vader en moeder in.

"De eieren," roept hij. "Kom gauw... het konijn is er." "Huh," zegt pappa en hij gaapt.

"Ei, ei, ei," zingt Wouter. "Haasje Langoor legt een ei!" Vader trekt het laken over zijn hoofd en bromt: "Het is nog veel te vroeg. We willen nog even slapen." Wouter duwt tegen de schouder van moeder. "Mamma, mamma! Kom, de eieren zijn er!" Voorzichtig doet moeder één oog open en kreunt: "Hè, Wouter, ga nog eventjes spelen met je lego. We komen zo." Mieke is ook op het grote bed gekropen. "Opstaan,". roept ze", het is Pasen. "Hoe laat is het?" bromt vader van onder zijn laken. Mieke kijkt op de wekker en zegt: "De kleine wijzer staat op de zeven en de grote staat bijna helemaal boven." "0, nee," zucht vader. "Het is pas zeven uur. Jullie zijn niet goed wijs. Vooruit, ga zachtjes spelen!" De kinderen klimmen van het bed en gaan naar Miekes kamer. "Ik wil eieren zoeken," zegt Wouter. "Ik ook," zegt Mieke. "We wachten nog heel even en dan móeten ze opstaan." "Goed," zegt Wouter.

Ze spelen van de boze koning. Die pakte alle mensen en die moesten eieren zoeken. En die lagen in het hol van Jezus. En toen kwam er een konijn en toen gingen ze weg. Naar het fijne land. En daar waren allemaal friets. " "Zo is het niet," zegt Mieke. "jij doet alles door elkaar van Pasen." "Nee hoor," antwoordt Wouter. "Ik was de boze koning en jij was het konijn. Hup, aan het werk." "Ik wil de boze koning zijn," zegt Mieke, "en jij moet mij vragen of alle mensen terug mogen naar het fijne land." "Nee," roept Wouter, "dat wil ik niet." "Dan doen we van Jezus," stelt Mieke voor. "Die komt in de stad en alle mensen zijn blij!" "Dat wil ik niet," zegt Wouter. "Ik wil van het paaskonijn." "Zal ik een liedje zingen?" vraagt Mieke. "jaaaa...' En Mieke zingt: 'Hip, hip, hip zo hippen alle hazen. Ze hebben het zo druk want heel gauw is het Pasen.' "Hip, hip, hip," zingt Wouter. Dan gaat hij de gang op en wipt de kamer van vader en moeder binnen. Die zijn weer wakker geworden van al het lawaai. "Laten we maar opstaan," zegt moeder, en ze stapt uit bed.

Wouter springt weer naar de kamer van Mieke en zegt: "Ik was de paashaas. De vader en moe­der komen uit het bed." Ze gaan in optocht naar beneden. Voorop lopen Wouter en Mieke. Ze springen als hazen de trap af. Daarachter lopen vader en moeder, heel langzaam. Ze gapen en kunnen hun ogen bijna niet openhouden. Vader en moeder kijken elkaar met slaapogen aan. "Het is nu echt Pasen," zegt vader en hij gaapt weer. "Vooruit," zegt moeder. "jassen aan en naar buiten. Eieren zoeken." "Hoi, hoi, hoi," juichen Wouter en Mieke. Ze rennen naar de kapstok en trekken gauw hun jas aan. Moeder pakt twee mandjes uit de kast en geeft die aan de kinderen. Wouter en Mieke stormen de tuin in. Eindelijk is het zover!

Wouter en Mieke rennen van de ene struik naar de andere. Mieke ziet als eerste een ei liggen. Het ligt ver­stopt onder een paar blaadjes. Bij de zandbak ligt een groot choco­lade-ei. "Kijk eens," roept ze naar vader en moeder, die bij de keukendeur staan, "de paashaas heeft ook nog andere eieren verstopt!" Wouter staat nu midden in de tuin. "Ik zie niks," roept hij. "Kijk eens bij de schuur," zegt moeder. Wouter loopt erheen, maar Mieke is hem voor. "ja!" roept ze en ze haalt een ei achter de vuil­nisbak vandaan. Mieke zoekt alweer verder. Ze vindt nog een ei en nog één. Wouter kijkt achter de vuilnisbak, maar er ligt niks meer. Hij begint te huilen. "Ik wil ook een ei," snikt hij. Moeder neemt hem bij de hand. "Kom," zegt ze, "dan zoeken we samen." Mieke gaat nu achter in de tuin zoeken en moe­der en Wouter vóór in de tuin. Moeder duwt een plantje opzij. "Misschien ligt hier wel wat.""jaaa...," juicht Wouter. Onder het plantje ligt een chocolade-ei." "Misschien moeten we ook omhoog kijken," zegt moeder. Wouter kijkt naar boven. In de boom hangen wel drie eieren aan een lintje. "Dàt is een grote palmpaas," roept hij. Vader pakt een ladder uit de schuur en haalt de eieren voor Wouter uit de boom… Mieke heeft ondertussen haar mandje al bijna vol. Als ze helemaal niets meer kunnen vinden, zegt pappa: "Komen, ik heb de tafel al gedekt. We gaan eieren eten." Trots lopen Wouter en Mieke met hun mandje vol eieren naar binnen. Bij de keukendeur draaien ze zich nog even om en roepen heel hard: "Dank je wel, paashaas!"'

Fragmenten uit: Drie ei is een paasei en Nog één nachtje slapen van Jacques Vriens en Dagmar Stam Uitgeverij Van Holkema & Warendorf Houten.

De Klokken van Rome

Vertel de kinderen (zie inleiding) aan de hand van beelden en voorwerpen over de klokken die eieren brengen.

Filosoferen met jonge kinderen over de paashaas en de paasklokken

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/idk_paasei10.jpg

Voer een filosofisch gesprek met de kinderen over hoe ze de verhalen over de paashaas en de paasklokken begrijpen. Voer een open gesprek waarbij je zelf geen conclusies trekt maar alle ingrediënten en besluiten aan de kinderen laat.

  • Wat weten ze te vertellen over de legenden en de verhalen over de paashaas en over de klokken?
  • Hoe verstaan ze dat?
  • Wat kan een haas allemaal en een paashaas nog meer?
  • Wat doen klokken en wat doen paasklokken nog meer?
  • Wanneer zijn paasklokken zichtbaar of onzichtbaar?
  • Hoe komt het dat de chocolade eieren niet breken? …

Beluister elkaars verhalen en laat kinderen belangstelling tonen en vragen stellen aan elkaars overtuiging.

Fragment uit een gesprek tussen kinderen uit de basisschool in Berkenbos-Heusden

Paasklokken en paashazen, het wakkert de fantasie tot ongekende hoogten aan. Jordy heeft het hoge woord. "Mijn papa is, toen die nog klein was, eens veel te vroeg opgestaan. Toen heeft hij per ongeluk de paashaas bezig gezien. Die werd héél kwaad en gooide een ei naar hem. Dat is tegen het raam gevlogen..."
Stefano: "Komen eieren eigenlijk ook door de schoorsteen?"
Jos: "Thuis hebben de klokken eens eieren onder mijn bed gelegd. Toen regende het buiten, maar mama had het venster opengezet."
Tim: "Vorig jaar heb ik drie pakjes chocolade-eieren laten liggen in de tuin. De zon heeft daar op geschenen en die waren heel plat geworden."
Stefano: "De klokken hebben thuis eieren in het kippenhok gegooid..."
Jordy: "Bij ons is een eitje op een steen gevallen. Dat was kapot."
Stefano: "En nog een keer twee eieren in een boom..."
Ilse: "Toen ik nog klein was heb ik mijn tutter aan de klokken meegegeven toen ze naar Rome vertrokken. En toen ze terugkwamen, moest ik mijn tut niet meer hebben."
Stefano: "Een keer heb ik vijf T-shirts van Nike van de klokken gekregen."
Jos: "En ik rolschaatsen."

De paashaas zorgt ook al voor verrassingen.
Hein: "Er zijn honderd paashazen en die schilderen de eitjes."
Tine: "In elk land leven twee paashazen, gewoon omdat er ook maar twee paasklokken zijn."
Paaseieren rapen is het leukste wat ze zich kunnen indenken. Soms moeten ze op drie of vier verschillende plaatsen gaan: thuis, bij de oma's en opa's, bij meter en peter.
Bart: "Ik ga me eerst wassen, dan trek ik mijn laarzen aan want het gras is nat en dan ga ik zoeken."
"Mama gaat 's morgens eerst kijken of er al liggen," zegt Dimitri. "Dan mag ik pas opstaan."
Bij het Turkse meisje Yasemin hebben de paasklokken - of de paashaas, daar is ze nog niet uit - eens een keer een pop gebracht. "Ik had een tekening gemaakt en die aan het raam gehangen, want ik wilde graag speelgoed," zegt ze zachtjes. Ook Ahmet eet met Pasen eitjes. "Mijn papa krijgt er altijd één bij zijn baas."
" Mijn oma geeft me geld en zegt dan: 'Ga u maar een paasei kopen'," zegt Yasemin.

Opgetekend door Denise Vandeloo

Bijhorend Paaslied

 

Paasverhalen bij oudere kinderen

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/idk_paasei15.jpg

Oudere kinderen kunnen hun eigen belevingen rondom Pasen, de vele verschillen en gelijkenissen en hun belevingen bij het gebeuren aan elkaar vertellen. De twee getuigenissen van kinderen kunnen daarbij een start zijn.

"Ik stelde me de Paasklokken voor als kleine belletjes met vleugels. Ik vond het wel een beetje raar dat ik ze nooit zag, maar mama zei altijd dat we niet te vroeg mochten opstaan, want dat ze meteen zouden wegvliegen als we ze zouden zien. Vanaf het dan mocht, renden mijn oudere zus en ik de tuin in om in onze pyjama paaseieren te rapen. Dat vond ik heel tof, al maakte ik dan ook wel veel ruzie met mijn zus. " Lauren 10j.

"Met Pasen zijn we altijd in de Ardennen. 's Morgens strooit tante er eieren in het rond en als we dan gaan ontbijten, ligt er nog een groot paasei op ons bord. En op paasmaandag komt de paashaas thuis. Vroeger lagen er dan overal eitjes in de tuin en in huis, nu liggen ze gewoon op ons bord 's morgens. Ik vond het wel heel leuk om ze te gaan zoeken. Dat was het eerste wat ik deed 's morgens, eieren rapen. Maxim 11j.

Wie heeft gelijkaardige verhalen meegemaakt? Wat is er gelijkend en wat is er verschillend? Welke kinderen krijgen thuis geen paaseieren? Hoe komt dat? Begrijpen die iets van het strooien van paaseieren bij christenen? Wie kan iets van de betekenis uitleggen aan de anderen? Hebben paaseieren iets met levensbeschouwing te maken? Wie kan daarover wat vertellen?

De herinneringen aan de paaseieren kunnen verder uitgediept worden bijvoorbeeld: rondom het waar en onwaar zijn van verhalen en hoe je zoiets te weten komt…

"Op een dag zei iemand op school tegen mij dat de paasklokken niet bestonden. Wat zeg je nu?', vroeg ik verbaasd. Ik geloofde ze niet. Ik heb er een hele tijd met vriendinnen overstaan babbelen. De ene zei dat ze inderdaad niet bestonden, de andere van wel. Dan wist ik nog niet of het waar was of niet. Dan heb ik het thuis maar gevraagd, en mama zei dat het waar was. Eigenlijk vond ik dat niet zo erg. Pasen is nog altijd leuk. We krijgen nog altijd paaseitjes hoor, al ze zijn nu niet meer verstopt En we zetten een paasboom, knutselen en gaan brunchen, en van memé krijgen we nu centjes in plaats van eitjes." Lauren 10j.

"Ik denk dat ik te weten kwam dat de paashaas niet bestond door vrienden. Ik zat toen in het eerste of tweede leerjaar. Ik vond het wel raar, want ik had het niet verwacht. Maar of ik het erg vond? Valt mee. de, winter ervoor had ik ál ontdekt dat de sint niet bestond omdat ik toen verschillende sinten op één dag had zien rondlopen. Ik vond het niet erg om dat te ontdekken hoor, maar leuk. En dan kon ik de cadeautjes mee gaan kopen en kreeg ik zeker wat ik wilde. En ik was ook wel trots toen ik ontdekte dat de paashaas niet bestond. Ik vond Pasen niet minder leuk nadat ik dat ontdekt had. Ik krijg nog altijd paaseitjes, dus er is toch geen probleem?" Maxim 11j.

Hoe heb jij thuis deze bekendwording rondom de klokken van Rome en de paashaas ervaren? Wat was deugddoend en wat was pijnlijk? Wat moet ik van zulke verhalen denken? Zijn ze goed of slecht voor kinderen? Kinderen zoiets wijsmaken, kan dat? Waarom wel of niet? Wat is er waar aan die verhalen en wat niet? Waar komen zulke verhalen vandaan?

Kijken naar eieren

De kip en het ei

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/idk_paasei16.jpg

De leerkracht kan samen met kinderen waarnemingen opzetten rondom eieren, kippen en kuikens.

De kinderen kunnen kijken, voelen, ruiken… aan echte eieren, kuikens, kippen. Ze kunnen ook kijken naar foto's en tekeningen. De leerkracht kan ook werken met knuffels van kippen en kuikens. Het is mogelijk om hier rond een ruimer belangstellingcentrum te ontwikkelen waarin de verschillende ontwikkelingsdomeinen aan de orde komen.

Bij deze Paasactiviteit richten we de waarneming op het ei. De schaal als bescherming van de zachte binnenkant of van het nieuwe leven dat er in groeit. Het nieuwe leven dat om te kunnen leven de schaal moet doorbreken en zich naar buiten moet werken om te kunnen leven

Eieren in soorten

afbeelding-Afbeelding 1

Afbeelding 1

afbeelding-Afbeelding 2

Afbeelding 2

afbeelding-Afbeelding 3

Afbeelding 3

Een kuiken uit een ei

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/idk_paasei25.jpg

Aan de hand van waarnemingen ter plaatse op een (kinder)boerderij, kippenkwekekerij, …of aan de hand van foto's of filmbeelden kijken kinderen naar het nieuwe leven dat uit het ei tevoorschijn komt. Ze kunnen aandacht geven aan de verwondering, de totale verandering van het ei naar het kuiken, van iets dat stil ligt en nu beweegt.

De zorg van de kip voor het kuiken

Zoals de kuikens zijn weggedoken onder de vleugels van de kip zo zijn ook de leerlingen van Jezus na zijn dood weggedoken in één of ander huis. Meer activiteiten rondom de zorg van de kip voor het kuiken en rondom het bescherming zoeken van kinderen e.a zijn te vinden in de in de kijker over Maria.

Wat komt er uit een ei: Tangramspelletjes

Een wat speciale verwerkingsactiviteit voor kinderen is deze ei-tangram.
De leerkracht kan met kinderen kijken naar de tangramvogels die uit een ei vandaan komen.
De leerkracht kan de kinderen telkens vanuit de eivorm laten vertrekken bij het maken van de vogel.
Daarbij kan stil gestaan worden bij het feit dat uit het ei, nieuw leven voortkomt.

Vergroot de afbeelding en snij uit stevig karton de verschillende delen van het ei. Je kan het ook steviger maken door de vormen uit hardbord, triplex of unalit te zagen.

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictures/_small/idk_paasei27.jpg
afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictures/_small/idk_paasei29.jpg

Calimero

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/idk_paasei31.jpg

De verhalen van Calimero kunnen erg goed bij het paasthema passen. Het verhaal van het kuiken dat vaak slechtoffer is en moet onderdoen voor wat groot en sterk is sluit wel aan bij de paasthematiek en het verhaal van Jezus

Meer info over Calimero.
Kleurplaten en afbeeldingen van Calimero.

Calimero lied

Piep-piep-hallo, piep-piep-hallo, Calimero
Piep-piep-hoi, piep-piep-hoi, Calimero
Piep-piep-hallo, piep-piep-hallo, Calimero
Op zijn kop draag hij een eierdop
O-hoi-o-hoi-o-hoi

Calimero is een heel lief kuikentje
(Calimero: 'Ja, dat ben ik ook')
Hij vindt alles leuk en goed
En weet beslist wel wat hij doet!

Piep-piep-hallo, piep-piep-hallo, Calimero
Piep-piep-hoi, piep-piep-hoi, Calimero
Piep-piep-hallo, piep-piep-hallo, Calimero
Op zijn kop draagt hij een eierdop
O-hoi-o-hoi-o-hoi

'Want zij zijn groot en ik is klein en dat is niet eerlijk!'

Verhalen over eieren

Van wie is dat ei?
afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/idk_paasei35.jpg

Leeftijd: vanaf 6 jaar.
Er was eens een ei. Een heel eenzaam ei. Niemand wist waar het ei vandaan kwam. Of van wie het was. Het eenzame ei wist het zelf ook niet. Bij wie zou het ei horen?
ISBN 90.2768.058.2, 2001  Prijs: € 7,25
Uitgeverij: Zwijsen

Wat is dat voor een beest?
afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/idk_paasei36.jpg

Daar ligt een ei in het gras! Een heel raar ei. Groot en felgroen.
Met stipjes van goud. "Ik broed het uit!" denkt de kip. "Dan weet ik wat erin zit!" Uit het ei kruipt een… een… "HELP!" gilt de kip.
"Wat is dat voor beest?" roept de haan.
ISBN: 90-276-2896-3
Prijs: +/- € 6,95
Leeftijd: Vanaf 6 jaar
Uitgeverij: Zwijsen

Uit het graf vandaan

Het bijbelverhaal vertellen

Vertel kinderen het verhaal van het lege graf uit een goede kinderbijbel. Vertel het niet vanuit de letterlijkheid van de beelden. Geef aandacht aan het vertrouwen en geloof dat lijden, pijn, dood… niet het einde van alles is, hoe pijnlijk ook.

Hieronder enkele mogelijke suggesties tot duiding:

Het Bijbelverhaal laat de christelijke overtuiging zien, dat je bij de dood van iemand niet alleen in verdriet moet blijven stilstaan. Je moet niet enkel het graf, de dood, de pijn, het verlies opzoeken zegt het verhaal, maar je omkeren naar het leven, naar het licht toe. Niet blijven zitten, niet blijven stilstaan in het duister van de dood maar opstaan en gaan, het (nieuwe) leven tegemoet. Weer oprijzen, dat zien we gebeuren wanneer Jezus opstaat uit het graf, we merken het in de gedaante van engelen, van een tuinman, bij het breken van het brood, in het gebeuren van helende handen in wonden…om de richting te tonen weg uit het graf vandaan naar het leven toe.

De verrijzenisverhalen vertellen over nieuw leven en over de bevestiging dat het leven en het werk van Jezus niet ten einde is bij zijn dood. Ze laten ons zien dat God verder op weg gaat met mensen en dat er, ondanks Jezus' dood, nieuw leven mogelijk is.

Verrijzenis is naar aanleiding van het thema 'Paasei' te vergelijken met een kuiken dat zich uit de schaal heeft bevrijd. We kijken misschien wel even naar de achtergebleven eierschaal om ons te realiseren dat het kuiken is uitgebroken, opgestaan is en een nieuw leven begonnen. We gaan dan op zoek naar waarheen het kuiken is gegaan en blijven niet langer stilstaan bij de schaal. Ook al is iemand gestorven en dragen we onnoemelijk gemis en verdriet met ons mee, de overledene verschijnt ons opnieuw, heel anders, dat wel, niet meer tastbaar, maar hij of zij verschijnt telkens weer op vele momenten van een dag, temidden van ons leven. Om hem te ontmoeten, moeten we niet telkens naar zijn graf terug maar eerder stappen zetten verder het leven in.

Het verhaal vanuit het oogpunt van Maria Van Magdala

Samen met Johanna en Maria, de moeder van Jakobus, kom ik het huis binnen waar we ons de laatste dagen hebben schuil gehouden. Ze zitten er allemaal, de leerlingen van Jezus, verslagen en bang. In de deuropening blijf ik staan, met de kruiden in mijn handen. Begrafeniskruiden. Ik kijk de kring rond. Mijn ogen blijven rusten op Petrus. Petrus, onze rots. Nu lijkt hij helemaal niet op een rots. Zijn ogen staan wanhopig, zijn handen trillen. Ik haal diep adem en vertel hem en de anderen hoe ze Jezus van het kruis hebben afgehaald. Hoe we ze gevolgd zijn. Dat ze zijn lichaam in een doek hebben gewikkeld, en in een rotsgraf gelegd. Een steen ervoor. Petrus wil het niet weten. Hij drukt zijn handen voor zijn oren. 'Het is niet waar, Maria!' zegt hij. 'Het kan niet waar zijn. Jezus is niet dood.' Hij schudt met zijn hoofd. Ik wil hem beetpakken. Door elkaar rammelen, en schreeuwen: 'Wel, het is wel waar! Als je niet zo bang geweest was, had je het zelf kunnen zien.' Maar in plaats daarvan begin ik te huilen, ik schreeuw en schreeuw. Johanna slaat haar armen om me heen, ze houdt me stevig vast. Langzaam kom ik tot bedaren. Dan ben ik rustig, en weet ik precies wat me te doen staat. Dat heb ik nou altijd. Ik, Maria van Magdala, ik kan razen en tieren, en de voering uit mijn keel schreeuwen, maar uiteindelijk kom ik weer tot rust. Petrus houdt zich altijd in. De anderen ook. Ze zitten daar maar, ze huilen niet, ze schreeuwen niet, ze willen het gewoon niet weten. Ze schudden hun hoofd alsof ze het nog steeds niet kunnen geloven. 'Kom', zeg ik tegen Johanna en tegen mijn naamgenote, de andere Maria, van Jakobus. 'We gaan de kruiden en de olie klaarmaken. Straks begint de sabbat, dan kunnen we niets meer doen.' We slapen niet, die nacht. Hij duurt eindeloos. Steeds maar zie ik het voor mijn ogen gebeuren: het kruis, zijn dode lichaam, en hoe ze de steen voor het rotsgraf rolden. Dan schiet ik weer wakker. Maar op de een of andere manier gaat de nacht toch voorbij. De volgende dag is het sabbat. We zitten stil bij elkaar, met holle ogen. We huilen, we bidden. Het dringt nu pas echt tot me door dat Jezus dood is. Dood! Ze hebben hem doodgemaakt! De smeerlappen, de schoften! De nacht erop slaap ik een paar uur. Als ik wakker word, zit Petrus aan tafel, zijn hoofd in zijn handen. Alsof hij helemaal niet is gaan liggen. Ook die nacht duurt eindeloos. Dan breekt de derde dag aan. Het is nog donker, maar ik ben al wakker. Ik hoor vogels fluiten. Nu zal het gauw licht worden. Ik stoot Johanna aan. We staan op: ik, Johanna en Maria van Jakobus. Dat hebben we zo afgesproken. We nemen de kruiden en de olie mee. We lopen door de stille straten de stad uit, naar het rots graf waar ze Jezus hebben neergelegd. We willen zijn lichaam inwrijven met olie, zoals we altijd doen als er iemand dood is. Vreemd, dat prille ochtendlicht. Het mag niet, het mag eigenlijk niet gewoon licht worden. Het mag niet zo mooi zijn, de zon mag niet schijnen. Ineens moet ik weer huilen. Ik schreeuwen ik schreeuw. Ik zet het kruikje met olie op de grond, en Johanna omklemt me, net zo lang tot ik bedaard ben en weer verder kan lopen. Maar wat is dat? De steen voor het graf is weg. Het graf is open! Wie heeft die steen weggerold? Moeten we dit ook nog meemaken? Dat de steen er niet voor ligt? Dat zijn lichaam er niet meer is! We gaan naar binnen, het rotsgraf in. We kunnen onze ogen niet geloven. Niets! Leeg! Helemaal niemand. Wat moeten we hiervan denken? Heeft iemand hem weggehaald? Ergens anders neergelegd? We gaan weer naar buiten. Ik ga voorop, de twee andere vrouwen achter me aan. Dan ineens staan daarbuiten twee mannen in stralend witte kleren. Ik schrik. Maar ze zeggen: 'Wees niet bang. Waarom zoeken jullie de levende bij de doden? Die jullie zoeken, is niet hier. Hij is tot leven gewekt.' Ineens schiet het me weer te binnen. Mijn hoofd is heel helder. De derde dag! Dat heeft Jezus gezegd, heel lang geleden, toen ik nog maar net met hem mee was gegaan. Hij zei dat hij op de derde dag zou opstaan! Ik begreep het toen niet. Maar nu wel. Ik wacht niet langer. Ik trek Johanna en de andere Maria mee, en we gaan terug naar de anderen. We vertellen alles, maar ze lachen ons uit. Geen woord geloven ze ervan. 'Onzin', zegt Jakobus. 'Vrouwenpraat', zegt Andreas. Alleen Petrus gaat kijken. Drie dagen is hij als verstijfd op zijn plek blijven zitten. Maar nu komt hij ineens overeind en holt naar het graf. We rennen met hem mee, om het hem te laten zien. Hij durft het graf niet in te gaan. Hij bukt zich en tuurt naar binnen. En als hij zich weer naar ons omdraait, zegt hij dat hij alleen de linnen doeken heeft gezien. Zijn gezicht staat verbaasd. Ik kijk naar hem en ik denk: geen wonder dat hij ons niet gelooft. Hij kan nog niet eens geloven dat Jezus dood is. Huilde hij nou maar, schreeuwde hij nou maar. Dan zou ik hem beetpakken, net zoals Johanna het bij mij heeft gedaan. Ik zou hem net zo lang vasthouden tot hij weer rustig was.

Uit Het hoogste woord. Bijbel voor kinderen. Imme Drost, Remco Ekkers, Karel Eykman e.a. Baarn, 2003.

Het hoogste woord...
afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/hoogste_woord.gif

Het hoogste woord… In deze bijbel voor kinderen schrijven zeven gerenommeerde auteurs de authentieke verhalen opnieuw. Zonder afbreuk te doen aan de originele teksten worden ze in een eigentijds jasje gestoken. Een keuze van ruim honderd verhalen en gedichten. Elke auteur laat zich daarbij inspireren door de originele Bijbelteksten en kiest voor herschrijving ervan zijn eigen invalshoek. Deze verhalen worden met klare taal ingeleid door vormgeefster Hanna van Dorsen, als een soort handleiding bij het lezen van Bijbelteksten. De indeling is erg overzichtelijk en de fraaie vormgeving en lay-out maken van dit boek een juweeltje. De cover van het boek trekt door kleurgebruik en een simpele, opvallende, leuke illustratie de aandacht. Over de hele lijn bevatten de warme illustraties humoristische elementen. Het 'zware' dat Bijbelteksten kunnen meekrijgen, wordt sowieso verlicht in het letterlijk zwaar boek. Deze uitgave zorgt ervoor dat dit boek ook gewoon kan gelezen worden als verhalenboek. Meer dan de moeite waard!
Marijke Umans

Bespreek met de kinderen hun associaties en belevingen bij het verhaal .

Beluister op welke wijze ze het verhaal verstaan. Vraag hen naar de belevingen van de personages bij het begin van het verhaal. Vraag hen hoe Petrus, Maria van Magdala e.a hun gemis en verdriet laten zien of hoe het zichtbaar wordt in het verhaal. Laat kinderen beschrijven hoe zij zich zouden voelen in die situatie. Welke hoop zouden zij koesteren? Welke droom, welk verlangen? Zouden zij ook dromen van opstanding, van leven opnieuw… ?

Indrukken uiten in kleuren en vormen

Vraag aan de kinderen welke beelden en welke kleuren er opkomen bij de gedachte aan dood en aan, verdriet, aan pijn en gemis, aan een graf… Laat hen die in een eerste stap met kleurpotloden aangeven. Kleurvlakken en vormen zoals ze opkomen.

Laat kinderen in een tweede moment 'in' de eerste kleuren (verwijzend naar het graf) kleuren aanbrengen die verwijzen naar nieuw leven. Ook weer kleurvlakken en vormen die spontaan opkomen bij de droom, het verlangen naar nieuw leven, naar opstaan uit de dood vandaan, leven ondanks de dood, hoop tegen beter weten in….

Bekijk de bijgaande foto's van kunstenaars die vorm gegeven hebben aan hun hoop op opstanding en Verrijzenis van Jezus. Vraag hen wat hen raakt, treft, opvalt of stoort. Vraag hen ook of ze iets van het thema 'ei' in deze schilderijen kunnen herkennen. Laat hen hun indrukken daar rond beschrijven.

Nodig hen uit om ook zelf een eigen schildering van graf en opstandig, dood en leven, verdriet en hoop… uit te drukken op basis van hun eigen kleurpotlood tekening en op basis van wat ze herkennen en gezien hebben bij de kunstenaars. Vraag hen hierin ook iets van het thema 'ei' op te nemen.

Foto's
afbeelding-Afbeelding 1

Afbeelding 1

afbeelding-Afbeelding 2

Afbeelding 2

afbeelding-Afbeelding 3

Afbeelding 3

afbeelding-Afbeelding 4

Afbeelding 4

afbeelding-Afbeelding 5

Afbeelding 5

afbeelding-Afbeelding 6

Afbeelding 6

afbeelding-Afbeelding 7

Afbeelding 7

afbeelding-Afbeelding 8

Afbeelding 8

afbeelding-Afbeelding 9

Afbeelding 9

Verwerking met eierschalen

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/idk_paasei52.jpg

Bekijk met de kinderen foto's over eieren, eierschalen, kuikens, enz.
Op welke wijze zou het ei kunnen dienst doen als beeld van verrijzenis.

Maak met de kinderen aan de hand van eierschalen en verf een nieuwe creatie rondom de betekenis van groei en doorgroeien, pijn, lijden en opstanding.

Impuls 2: Eieren beschilderen met tekens van leven

Eieren schilderen

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/idk_paasei9.jpg

Kies bij het schilderen van eieren tussen schilderen op hardgekookte eieren of het schilderen op uitgeblazen eieren. Kies voor uitgeblazen eieren bij het maken van een palmpasen of paasboom omdat ze minder gewicht hebben.

  1. Eieren uitblazen is even oefenen in hard blazen en een schort is geen overbodige luxe.
  2. Prik met een scherp voorwerp een klein gaatje in de boven- en onderkant van een ei.
  3. Zorg ervoor dat u ook het binnenste velletje goed doorprikt.
  4. Steek met een stevige grote stopnaald, priem of satéstokje verschillende keren goed in het ei zodat de eierdooier helemaal stuk is.
  5. Houd het ei boven een bak en blaas door een van de gaatjes de inhoud naar buiten.
  6. Spoel het ei goed na met water.
  7. De inhoud van de eieren gebruikt u voor een heerlijke omelet als beloning
afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/idk_paasei5.jpg

Mieke zucht. "Wat zijn er veel verhalen van Pasen."
"Ik wil van de paaskonijn!" roept Wouter.
"Ik ook," zegt Mieke, want dat vindt ze toch het mooiste.
"Ik weet nog een versje over de paashaas," zegt vader. "Dat heb ik vroeger op school geleerd.

Haasje Langoor, je moet niet zeuren.
Haasje Langoor, je moet gaan kleuren.
Alle eitjes, 't zijn er veel
moet je kleuren met je penseel.
Een eitje rood, een eitje groen,
alle eitjes moet je doen, want...eeh...eeh...
Hè, nou ben ik de rest vergeten," zegt vader.
"Ik weet het nog," roept moeder.
"Een eitje rood, een eitje groen, alle eitjes moet je doen,
want ieder kindje in dit land wil een eitje uit jouw mand."

"Ieder kindje?" vraagt Mieke. "Krijgen alle kinderen een eitje van de paashaas?" Moeder knikt. Wouter springt van vaders schoot en zegt: "Dan moet het konijn wel... eeeh...eeh... honderd eitjes verven." "Nog wel veel meer," zegt moeder. "De paashaas is nu ook heel hard aan het werk, want mórgen moet alles klaar zijn." "Weetje wat?" zegt vader, "we gaan de paashaas helpen. We gaan ook eieren schilderen en dan vragen we aan de paashaas of hij ze in de tuin verstoppen wil" Dat vinden Wouter en Mieke een goed plan. "We moeten eerst de eieren koken," zegt mam­. "Ze moeten goed hard zijn, anders gaan ze stuk." Vader kookt een heleboel eieren en dan gaan ze om de tafel zitten.

Moeder heeft een doosje met verf gekocht. Er zitten potjes met mooie kleuren in en ze krijgen allemaal een kwastje. Eerst dopen ze de kwastjes in het water en dan mogen ze een kleur uitkie­zen om een ei mee te verven. Wouter begint meteen. Hij maakt een rood ei en een geel ei. En dan nog een blauw ei met gele stippen. Mieke weet maar niet welke kleur ze zal nemen. Wouter heeft al drie eieren klaar, maar Mieke zit nog steeds te denken. "Ik weet het niet," zegt ze. "Niet zeuren," zegt Wouter. "Hup, aan het werk."

Ze moeten er allemaal om lachen en Mieke begint toch maar met verven. Even later heeft ze al een ei klaar… Ze schilderen nog een heleboel eieren. Als ze klaar zijn, legt moeder ze in een grote mand.

"Die zet ik vanavond buiten," zegt ze. "De paashaas komt ze dan halen en verstopt ze vannacht in de tuin. Hij zal maar wat blij zijn dat we hem zo goed helpen." Trots kijken de kinderen naar de mand vol eieren. Er zit van alles in. Rode eieren, gele, blauwe, eieren met stippen en strepen…

Eierverftechnieken

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/idk_paasei12.jpg

Maak gebruik van kleine eierdopjes om het ei vast te zetten (eventueel wat opvullen met zout of zand). Er bestaan ook kleine apparaatjes om ei in vast te klemmen bij het schilderen. Let op de grootte van de eieren. Niet alle eieren willen er in passen. Bij gekookte eieren kan je de truck van het ei van Columbus toepassen.

  • Leg de gekookte eieren ook een minuut of tien in een bakje met speciale voedingskleurstof
  • Plak kleine plantjes op het ei en kook het. Verwijder de plantjes en u ziet een prachtig wit lijnenpatroon
  • Plak allerlei versiersels op het (geverfde) ei. Denk hierbij aan dingen als kleine gedroogde bloemetjes, grassen, blaadjes en kleine takjes naast papierstroken. Eigenlijk is alles wat klein genoeg is en geplakt kan worden mogelijk.
  • Bedruppel de schil van het ei met kaarsvet voordat u het ei in het verfbad legt. Laat het ei drogen en haal het kaarsvet eraf. Herhaal dit eventueel een paar keer met verschillende kleuren. Begin altijd met de lichtste kleur.

Oude natuurlijke kleurmiddelen zijn: bieten (licht rood), schillen van een limoen of sinaasappel, wortel, selderijzaad (licht oranje), kurkuma/koenjit/saffraan (geel), spinazieblaadjes (licht groen), uienschillen (beige/bruin).

Eieren schilderen met religieuze betekenissen

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureleft/_medium/idk_paasei17.jpg

Er bestaan talloze boekjes over creatieve activiteiten rondom eieren en het paasfeest. Maak er zodanig gebruik van dat het gebeuren in de klas een inhoudelijke en vormelijke toevoeging krijgt en niet een louter vlakke knutselactiviteit blijft. Laat het minimaal iets hebben van de zorg om het nieuwe leven en mogelijk dat er doorheen iets van opklinkt van verrijzenis.

Overdenk met kinderen de verschillende betekenissen van Pasen, de elementen van lente en nieuw leven, paasbloemen en klokken, van vuur en licht, van lijden en opstanding, van pijn en hoop…

Welke van die betekenissen voelen ze ook bij zichzelf? Wat zien ze, of missen ze rondom zich in hun omgeving en in de maatschappij? Laat de kinderen vanuit dit gevoel, vanuit wat ze waarnemen en denken tekens van leven uitschilderen op eieren. Laat hen creatief gebruik maken van tekens die in vele culturen op eieren zijn getekend. Vooral de Oost-Europse landen zijn gekend om hun uitzonderlijke eiversieringen.

In de vele oude culturen zijn er vele tekens en symbolen die de hoop op nieuw leven en de bescherming tegen het kwaad uitdrukken. Tekens van groeikracht, lente zon en licht… ze bestaan in vele soorten. Leer kinderen een aantal tekens kennen er creatief en inventief gebruik van maken bijvoorbeeld door herhaling of bewerking ervan.

Vertel aan de hand van de hiernavolgende informatie en aan de hand van de foto's en afbeeldingen. Laat kinderen uitgebreid kennismaken met de Oost-Europese eierschilderkunsten en betrek daarbij de kinderen in de klas of de school die hun oorsprong en verworteling in die landen hebben.

Laat kinderen beelden en symbolen uitkiezen die hen raken en aanspreken en hedendaagse symbolen inwerken. Laat hen deze tekens op de eieren uitschilderen. Na het schilderen aan elkaar vertellen wat men aan betekenissen op de eieren geschilderd heeft.

Enkele tekens met toelichting

Keltische tekens

afbeelding-Levenspiraal
Levenspiraal

Levenspiraal, labyrint, de gang van het leven naar diepte, zoektocht naar de levenskern

afbeelding-Dubbele levenspiraal
Dubbele levenspiraal

Een dubbele levenspiraal, heen en terug

afbeelding-Heilige drievuldigheid
Heilige drievuldigheid

Dit is één van de vele symbolen voor De Heilige Drievuldigheid uit de Christelijke symboliek. Symbolen van dit type worden triquetras genoemd, Latijn voor driehoekig.  Aangezien één van de symbolen voor Jezus de   (ichtus of vis) is, kan je deze triquetra ook als een symbool voor Jezus beschouwen, opgebouwd uit drie gestilleerde, gevlochten vissen.

afbeelding-Keltisch kruis
Keltisch kruis

Dit is het eigenlijke Keltische kruis.  Ook driepas of trifos genoemd. Het symboliseert de brug naar andere werelden, een hogere kracht en kennis. Zij worden ook beschouwd als zonnesymbolen, bronnen van licht en uiterste kracht in combinatie met het leven, lijden en opstanding van Jezus Christus. 

Kruissymbolen en hun betekenissen

1. Grieks kruis
2. Latijns kruis  
3. Petruskruis
4. Philippuskruis
5. Andreaskruis: Bourgondisch kruis in de heraldiek (St.Andries was de patroonheilige van de Bourgondische hertogen) 
6. Cruxmonogrammatica: vereenvoudiging van het chrismon
7. idem als 6 maar gekanteld waarbij de x bewaard blijft
8. Patriarchale kruis
9. Dubbelkruis
10. Pauselijk kruis
11. Taukruis of Antoniuskruis
12. Taukruis van de Antonieten
13. Gaffelkruis, is ook een runeteken
14. Vereenvoudigde gaffelkruis
15. Krukkenkruis, ook Bourgondisch kruis (zie ook 5)
17. Ankerkruis of muurkruis.
18. Maltezerkruis: embleem 'Orde van Malta'
19. Vroeg-christelijk ankerkruis.
20. Hengselkruis of anchkruis. Soms ook koptisch kruis genoemd. Oud-Egyptisch levensteken.
21. Rozenkruis
22. Jeruzalemkruis: embleem 'Orde van het Heilig Graf' en wapenschild van de stad Jeruzalem.
23. Herkruiste kruis
24. Russisch kruis
25. Kruisnimbus: wordt enkel gebruikt als nimbus voor Jezus.
26. Prefatiekruis: gevormd door twee letters van Vere Dignum (V=menselijke natuur van Christus en D=goddelijke natuur).

Eieren schilderen met kinderen uit Oost-Europa

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/idk_paasei28.jpg

Vandaag gaan in Vlaanderen vele kinderen van Oost-Europese afkomst naar school. Ze komen vaak uit landen met een rijke Paastraditie, zowel katholiek als orthodox christelijk. Het eieren schilderen kan vanuit deze tradities een meerwaarde betekenen voor deze kinderen doordat er dicht aangesloten wordt bij hun eigen culturele wortels en doordat hun cultuur en godsdienstbeleving in een positief daglicht wordt gesteld. Daarnaast is het ook voor de andere kinderen een verrijking om met gebruiken en gewoonten en hun betekenissen kennis te maken.

Het kan betekenisvol zijn op de vele terreinen van ontwikkeling van de kinderen om de ouders van deze Oost-Europese kinderen in te schakelen in het vertellen over Paasgebruiken en het schilderen van eieren.

De leerkracht kan met kinderen de tekens en hun betekenissen op de eieren op de foto's op het spoor komen en herkennen. Maak gebruik van de tekens en betekenissen zoals die verder beschreven worden. Doelstellingen hierbij kunnen zijn: de eigen creativiteit leren verruimen met de cultuur van anderen, eigen christelijke symbolen leren herkennen of verruimen met de rijkdom aan betekenisgeving uit andere christelijke kerken, stappen zetten met kinderen om de oecumenische gedachte meer gestalte te geven. Zie Leerplan godsdienst: Basispijlers: 2.Verscheidenheid.

Polen en Oekraïners staan bekend om hun Pysanki-eieren. Deze eieren zijn een waar stukje vakmanschap. De eieren worden gedeeltelijk bedekt met gesmolten bijenwas en vervolgens in een verfbad gedompeld. De was wordt er weer afgehaald en op andere plekken opnieuw aangebracht, waarna het proces zich herhaalt. Elk ei is een kunstwerk op zich.

Pysanki eierkunst vraagt veel geduld en een vaste hand.

Pysanki eierkunst

afbeelding-Afbeelding 1

Afbeelding 1

afbeelding-Afbeelding 2

Afbeelding 2

afbeelding-Afbeelding 3

Afbeelding 3

afbeelding-Afbeelding 4

Afbeelding 4

afbeelding-Afbeelding 5

Afbeelding 5

afbeelding-Afbeelding 6

Afbeelding 6

afbeelding-Afbeelding 7

Afbeelding 7

afbeelding-Afbeelding 8

Afbeelding 8

afbeelding-Afbeelding 9

Afbeelding 9

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/ei28.gif

Niet alleen Polen en Oekraïne zijn bekend om zijn eiertraditie ook in Roemenië kennen ze er wat van.

Hier zien we hoe kinderen tijdens een feest gebeuren de wacht houden bij de gekleurde eieren die tijdens het feest zullen verkocht worden.

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/ei27.gif

De eieren zijn beschilderd met vele motieven, symbolen en tekens

- Motieven ontleend aan het dagelijks leven: de korenschoof, de haan en het eikenblad staan voor viriliteit; dennennaalden of –takken voor eeuwige jeugd en gezondheid; de ladder en de hark duiden op zorgvuldig beheer van de goederen en voorspoed; een vissenstaart is het embleem van de dood waarmee waarschijnlijk de winter ten grave werd gedragen; ook herten duiden op voorspoed; een wielpatroon en de zonnebloem verwijzen naar de zon; een ander symbool van de zon is de spin. Bij deze motieven moet wel aangetekend worden dat ze vaak zo gestileerd zijn dat ze nauwelijks meer overeenkomen met de figuratieve werkelijkheid.

- Geometrische motieven: De verticale lijn betekent leven, de horizontale dood; de dubbele lijn en de spiraal staan voor eeuwigheid, evenals de een ei omcirkelende lijn zonder begin- of eindpunt al dan niet in een borduurpatroon; de dubbele spiraal vormt de link tussen leven en dood; het legpuzzelpatroon verwijst naar de verloren weg.

- Christelijke motieven: de doornenkroon; de kelk; het paaslam; het ichthusteken; het kruis; de drievuldigheid in de vorm van kleine driehoekjes en drie hazen (!), die elkaar in een cirkel achterna zitten en met hun oren een driehoek vormen; de Opstanding gerepresenteerd door de doornenkroon en een bloemenkrans; de tranen van de Moeder Gods gesymboliseerd door stippen (!); de vastentijd uitgedrukt door een geometrisch patroon met 40 segmenten.

Er zijn gelukkig ook meer eenvoudige methoden bij het schilderen die gebruik maken van de zelfde beelden en tekens maar ook hierin zijn de Oost-Europeanen ware meesters. Ze hebben daarin een eeuwenoude traditie.

Extra

afbeelding-

Eieren schilderen in Azerbaijan

afbeelding-

Een scoutsactiviteit in Slovakije waarbij paaseieren met motieven beschilderd worden

afbeelding-

Roemeense kinderen beschilderen eieren voor arme kinderen in hun land

Rode eieren en paasbrood in Bulgarije en Griekenland

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/ei38.gif

Aan de kleur rood worden van oudsher grote magische krachten toegeschreven en aan rode eieren nog meer. In Roemenië waren ze bekend als liefdesappels en liefde leidt, zoals bekend, tot vernieuwing van het leven. Uit de hele wereld zijn voorbeelden bekend van rode eieren waarmee het nieuwe leven zowel in flora als in fauna begroet werd. In een volkomen andere cultuur, namelijk de Chinese, zien we hoe een pas geboren mannelijk kind binnengehaald werd met rode eieren. In oosters-christelijke landen werden de paaseieren oorspronkelijk alleen rood geverfd en in Slavische landen voorzien van de letters XB, Christus is opgestaan. Een paasfeest zonder eieren was en is ondenkbaar. Eieren, die tegenwoordig ook in andere kleuren voorhanden zijn, worden druk uitgewisseld, zowel in de kerk als op straat. De schenker zegt daarbij 'Christus is opgestaan', een formule die de ontvanger beantwoordt met: 'Hij is waarlijk opgestaan'. Ook, of misschien wel juist de doden worden niet vergeten: in dierbare herinnering worden mandjes met eieren bij graven gezet.

Het beroemde Bulgaarse paasgebak met rode eieren en Griekse brood met rode eieren.

Legenden over de rode eieren

afbeelding-/thomas/cms2/uploads/image/pictureright/_medium/idk_paasei53.jpg

Over het ontstaan van de rode paaseieren zijn tal van legenden in omloop. Een Roemeense legende vertelt ons hoe een christelijk en een heidens meisje terugkwamen van de markt met hun korven vol eieren. De laatste zei dat zij alleen in Jezus' opstanding zou geloven als de witte eieren in de mand rood werden. Deze werden natuurlijk prompt rood, waarop de meisjes van schrik flauwvielen. Twee jongens zagen dit, brachten hen bij met een plens water en kregen de rode eieren cadeau. Nu nog gaat een jongen volgens een Roemeense traditie op paasmaandag naar het meisje van zijn keuze, besprenkelt haar met water en ontvangt van haar rode eieren. In een andere legende ging de Moeder Gods, de voorspreekster van de zondige mens bij God, met een mandje eieren naar het kruis om ze uit te delen aan de aan de voet van het kruis gezeten soldaten. Zij hoopte hen met haar geschenk milder te stemmen tegenover haar lijdende Zoon. De soldaten negeerden haar en haar mandje, dat onder het kruis bleef staan. Het bloed van Christus druppelde langs de kruisstam en kleurde de eieren rood.

Bijbelse taferelen op eieren

Befaamd is de Russische miniatuurkunst op eieren. Verrijzenis en geboorte staan hierbij centraal. Bespreek met de kinderen de betekenissen van de schilderingen en hun verband met het ei. Geef aan dat ook deze elementen kunnen opgenomen worden bij het maken van de eigen tekeningen.

Meer informatie: zie inleiding en achtergronden.

Foto's

afbeelding-Afbeelding 1

Afbeelding 1

afbeelding-Afbeelding 2

Afbeelding 2

afbeelding-Afbeelding 3

Afbeelding 3

afbeelding-Afbeelding 4

Afbeelding 4

afbeelding-Afbeelding 5

Afbeelding 5

afbeelding-Afbeelding 6

Afbeelding 6

afbeelding-Afbeelding 7

Afbeelding 7

Verwerking

De eieren die kinderen geschilderd hebben kunnen als geschenk of als paaswens met de kinderen meegegeven worden of uitgedeeld worden aan bepaalde doelgroepen. Deze eieren kunnen dienst doen tijdens een paasviering, of kunnen opgehangen worden in een paasboom. Ze kunnen ook een onderdeel zijn van de palmpasen die kinderen maken

Uitgebreide didactische suggesties rondom eieren in de paasboom en de palmpasen zijn te vinden bij de ' In de kijker': Symbomen tussen hemel en aarde deelthema 5, impuls E en impuls F.

Paasboom: 7000 eieren in één boom

 

Reacties

#1 |

gepost op 17/04/2007

Dankzij deze uitgebreide tekst en illustraties, weten de kinderen én volwassenen opnieuw waar het met Pasen om gaat.  Pasen is meer dan enkel je buikje rond eten aan chocolade eitjes en dit wordt tegenwoordig vaak vergeten.Samen met het kernteam van onze school nemen we deze documentatie graag mee naar volgend schooljaar om hierrond een schooleigen paasproject uit te werken.

Onze dank!!

Vriendelijke groeten,

 

 

 

Ingrid Noorts

Volg Thomas op

Download de Thomas-app